Кіріспе
Вегетариандық тамақтанудың түрі
Экологиялық вегетариандық – ет өндірісінің қоршаған ортаға тигізетін зиянын болдырмайтын, тұрақты диета құруға бағытталған вегетариандық тамақтану түрі. Мал шаруашылығының жалпы парниктік газдар эмиссиясының шамамен 15%-ын құрайтыны бағаланады. Осыған байланысты, 2019 жылғы арнайы есебінде және 2017 жылғы «Адамзатқа ғалымдардың ескертуі» аясында Климаттық өзгерістер жөніндегі үкіметаралық комиссия, соның ішінде, ет тұтынуды қысқартуды ұсынды. Климаттық өзгерістерден басқа, мал шаруашылығы биоәртүрліліктің жоғалуы мен орманды кесудің негізгі себебі болып табылады және су мен жерді пайдалану, ластану және тұрақтылық сияқты экологиялық мәселелерге маңызды әсер етеді.
Метан
2017 жылы «Carbon Balance and Management» журналында жарияланған зерттеу, Климаттық өзгерістер жөніндегі үкіметаралық комиссияның деректеріне сүйене отырып, мал шаруашылығының әлемдік метан шығарындылары бұрынғы есептерге қарағанда 11%-ға жоғары екенін көрсетті.
Пестицидтерді қолдану
Дүниежүзілік жануарларды қорғау және биологиялық әртүрлілік орталығының 2022 жылғы есебіне сәйкес, АҚШ-та жыл сайын жануар азығы үшін шамамен 235 миллион фунт пестицид қолданылады, бұл өсімдіктер мен жануарлардың мыңдаған түрлеріне, оның ішінде жойылу қаупі төнген түрлеріне қауіп келтіреді. Есеп биологиялық егіс шаруашылығын жақтамай, керісінше, тұтынушылар жануар өнімдерін тұтынуды азайтып, өсімдік негізді диетаға көшуі керек екенін көрсетеді, осылайша фабрикалық шаруашылықтың дамуын тежей және жойылу қаупі төнген жабайы жануарларды қорғайды.
Жерді пайдалану
2003 жылы American Journal of Clinical Nutrition журналында жарияланған мақалада энергия, жер және су пайдалану есебінен етке негізделген диеталар көбірек ресурстарды қажет етеді және лакто-ово вегетариандық диеталарға қарағанда аз тұрақты екені қорытындыланды. "Етпен қоректенетін адамға қажет су көлемі, күнделікті 2000 литрлік вегетариандық диетаға қажет судан екі есе артық". Корнелл университетінің ғалымдары: "Қазылған энергияға жоғары тәуелділік АҚШ-тың тамақ жүйесі, етке немесе өсімдіктерге негізделгеніне қарамастан, тұрақты емес екенін көрсетеді". Корнелл университетінің осы ғалымдарының бірі "дәнді жеммен қоректендірілген мал шаруашылығын жануар ақуызын өндірудің қымбат және тұрақты емес жолы ретінде сипаттады", бірақ "дәнді жеммен қоректендірілген малдан ет өндірісін ажыратып, мал жаюды шеткі жерлерді тиімді пайдалану деп атады". Әлеуметтанушы Дэвид Ниберттің сөзіне сәйкес, адамдардың тамақтануы үшін өсімдіктер мен дәнді дақылдардың орнына ет өндіру және мал өсіру үшін жердің үнемі көбейіп отыруы "әлемдегі нашар тамақтанудың, аштықтың және ашаршылықтың басты себебі болып табылады".
Жердің деградациясы
Ауыл шаруашылығының тағы бір әсері – жердің деградациясы. Мал төсемі жерді басып, малдың шектен тыс жайылуы топырақ эрозиясына себеп болады. Әлемдегі егістің көп бөлігі жануарларды азықтандыруға жұмсалады. Жердің 30 пайызы мал өсіруге арналғандықтан, халық санының өсуімен бірге маңызды қысқартулар қажет. 2050 жылға қарай етке деген сұраныс екі есеге артуы күтілуде. Мысалы, Қытайда бұрынғыда көкөніс негізді диета қалыпты жағдай болғандықтан, сұраныс өсуі бәсеңдегенімен, етке деген сұраныс абсолюттік шамада жоғары болып қала береді. Елдер дамыған сайын табыс көбейеді және мал өнімдерін тұтыну өркендеумен байланысты. Бұл өсіп келе жатқан сұраныс тұрақты емес. Топырақтың инфильтрация арқылы суды сіңіру қабілеті, су ағыны мен топырақ эрозиясын азайту үшін маңызды. Айова штатындағы зерттеушілер мал жайылымындағы көп жылдық шөптер өсірілген топырақ, бір жылдық жүгері мен соя өсірілген топыраққа қарағанда әлдеқайда көп су сіңіретінін анықтады.
Биологиялық әртүрліліктің жоғалуы
2019 жылғы IPBES биологиялық әртүрлілік және экожүйелік қызметтер жөніндегі жаһандық бағалау есебінде биологиялық әртүрліліктің жоғалуының басты себебі адамның жерді пайдалануы екені анықталды. Бұл басқа түрлерді тіршіліктеріне қажетті жерден айырып, олардың жоғалуына әкеледі, ал ет өнеркәсібі осы процесте маңызды рөл атқарады. Жер бетіндегі мұзсыз жердің шамамен 25 пайызы мал өсіруге жұмсалады. Басқа да зерттеулер ет тұтынудың бүкіл әлемде жаппай түрлердің жоғалуын жеделдетіп отырғанын ескертті. 2017 жылы Дүниежүзілік жабайы табиғат қоры жүргізген зерттеуде биологиялық әртүрліліктің 60 пайызы ондаған миллиард шаруашылық жануарларын өсіру үшін қажетті жерге байланысты екені көрсетілді. 2018 жылдың мамырында жарияланған зерттеуде адамзат тарихының басынан бері жабайы табиғаттың қырылуы, жабайы сүтқоректілердің саны 83 пайызға төмендегені, ал адамдар тұтынатын малдың санының артқаны айтылды. Жердегі барлық сүтқоректілердің биомассасының 60 пайызын мал құрайды, одан кейін адамдар (36%) және жабайы сүтқоректілер (4%) келеді.
Су
Мал шаруашылығы судың ластануына және қолданылуына зор әсер етеді. Су білім беру қорының мәліметінше, Калифорнияда бір фунт сиыр етін өндіру үшін 2464 галлон су қажет, ал бір фунт бидай өндіру үшін бар болғаны 25 галлон су жұмсалады. Ірі мал шаруашылығының өркендеуі табиғи ресурстарды ластайтын, судың pH деңгейін өзгертетін, ауаны ластайтын және жаһандық жылынуға тікелей әсер ететін газ шығарылымдарын арттыратын зәр мен тыңайтқыш мөлшерін күрт арттырады. Малдың көп бөлігі шығындарды төмендету мақсатында тар, шектеулі кеңістікте өсірілетіндіктен, шоғырланған қалдықтар мәселесі ушығады. АҚШ-тағы мал шаруашылығы жыл сайын 2,7 триллион фунт тыңайтқыш өндіреді, бұл АҚШ халқының өндіретін тыңайтқыш мөлшерінен 10 есе артық. Жануарлар қалдықтарын кәдеге жаратуда да мәселелер бар, себебі олардың бір бөлігі тыңайтқыш ретінде пайдаланылса, ал кейбір шаруалар миллиондаған галлон жануарлар қалдықтарын сақтайтын тыңайтқыш лагуналарын құрады, бұл қоршаған орта үшін өте қауіпті және зиянды. АҚШ Ауыл шаруашылығы министрлігінің (USDA) зерттеу деректеріне сәйкес, АҚШ-тағы энергияның 0,97 пайызы азық-түлік өндіретін мал мен құс өсіруге жұмсалады. Бұл энергияны пайдалануға ископаемым отын, ядролық, су электр станциялары, биомасса, геотермальдық, күн және жел энергиясы сияқты көздерден алынатын энергия кіреді. Ауыл шаруашылығы өндірісіндегі энергия тұтынымына сатып алынған материалдардағы энергия да кіреді.
Басқа аргументтермен байланысы
Мотивациялар көбінесе бір-бірімен тоғысқанмен, экологиялық вегетариандық пен вегандықты жануарлардың құқығы мен әл-ауқаты туралы алаңдаушылықпен (этикалық вегетариандықтың бір түрі), денсаулық, немесе ақшаны үнемдеу немесе қажеттілік тудырғандықтан (экономикалық вегетариандық) ет жеуден бас тартумен салыстыруға болады. Сонымен қатар, кейбіреулер вегетариандық әлемдік азық-түлік қауіпсіздігін арттырып, аштыққа тосқауыл қояды деп есептейді.
Денсаулық
Климаттың өзгеруі саласындағы зерттемеде былай делінген: "Егер Ұлыбританиядағы ересектердің орташа диетасы Дүниежүзілік денсаулық ұйымының (ДДҰ) ұсынымдарына сәйкес болса, олардың парниктік газдар шығарылымы 17%-ға төмендейді. Тамақтануды реалистік өзгертулер арқылы, яғни жануар өнімдері мен өңделген тағамдарды азайту және жемістер, көкөністер мен дәнді дақылдарды көбейту арқылы парниктік газдар шығарылымын тағы да шамамен 40%-ға азайтуға болады." The Lancet журналында жарияланған зерттеуде 2030 жылға қарай Ұлыбританияның Климаттық өзгерістер жөніндегі комитетінің ауыл шаруашылығы саласындағы қажеттіліктеріне сәйкес "мал өндірісін 30%-ға қысқарту" ишемиялық жүрек ауруларының шамамен 15%-ға төмендеуіне де әкеледі деп болжанды. CAST есебінде дамыған елдерде 1 фунт еттің өлі салмағын өндіру үшін орташа есеппен 2,6 фунт астық жем қажет екендігі көрсетілген. Дамушы елдер үшін бұл көрсеткіш 0,3 фунт/фунт құрайды. (Кейде мүлдем әртүрлі көрсеткіштер кездеседі; CAST есебінде осындай көрсеткіштер арасындағы қателіктердің және сәйкессіздіктердің себептері талқыланады.) 2007 жылы АҚШ-тағы бір адамға шаққандағы сиыр етінің тұтынуы жылына 62,2 фунтты құрады, ал АҚШ-тағы бір адамға шаққандағы ет (қызыл ет, балық және құс) тұтынуы 200,7 фунтты (сүйексіз кесу салмағы бойынша) құрады.
Сын
Билл Моллисон өзінің «Пермакультуралық дизайн курсында» вегетариандық топырақ эрозиясын күшейтеді деп дәлелдеді. Себебі, егістіктен өсімдікті алып тастау топырақтан ол алған барлық қоректік заттарды жояды, ал жануарды алып тастау егістікті өзгеріссіз қалдырады. АҚШ-тың ауыл шаруашылығы жерлерінде мал жаюға арналған жайылымдарда топырақ эрозиясы егіс жерлерімен салыстырғанда аз байқалады. Дегенмен, жоғарыда айтылғандай, ет тұтынуды азайтуды көздейтін барлық диеталық өзгеріс сценарийлері аз жерді қажет етеді. Роберт Харт орман бағбандығын дамытты, ол кейіннен пермакультуралық дизайнның маңызды элементі ретінде қабылданды, бұл тұрақты өсімдік негізіндегі азық-түлік өндірудің тұрақты жүйесі болып табылады. Азық-түлік пирамидасына негізделген теңгерімді диета вегетариандыққа балама боларлық. 2015 жылы Карнеги-Меллон университетінің зерттеушілері экологиялық вегетариандық көрінеуіміздің ортаға зиянды екенін, пайдалы емес екенін мәлімдеді. Экологиялық вегетариандық шындығында экологиялық және қаржылық тұрғыдан көп шығындарға әкеледі, бұл күтпеген салдарға ұшыратады. Карнеги-Меллон университетінің азаматтық және экологиялық инженерия ғылымдарының қызметкерлері Пол Фишбек, Мишель Том және Крис Хендрикссон Америкадағы семіздік дағдарысының ортаға тигізетін әсерін зерттеді, осы үшін азық-түлік тізбегінің ресурстарын пайдалануын талдады. Зерттеу диеталық таңдаудың ортаға тигізетін әсерін тереңінен қарастырады, әсіресе вегетариандық және USDA ұсынған «дені сау» диеталардың экологиялық іздерін салыстырып, олардың күтілетін пайдасын бағалайды. Зерттеу көрсеткендей, жалпы калория мөлшерін азайту ортаға тигізетін жүктемені шамамен 9%-ға төмендетсе, жемістер, көкөністер, сүт өнімдері және теңіз өнімдеріне негізделген диета ресурстарға деген сұранысты күрт арттырады – энергия тұтыну 38%-ға, су пайдалану 10%-ға және парниктік газдар эмиссиясы 6%-ға өседі. Бұл интуицияға қайшы нәтиже осы «дені сау» тамақ опцияларын өндіруге қажетті көп ресурстарға байланысты, диета мен тұрақтылық туралы қарапайым түсініктерге қарсы шығып, тамақтың ортаға тигізетін шығындарына жан-жақты түсіну қажеттігін көрсетеді. 2017 жылы PNAS журналында жарияланған зерттеуде, егер АҚШ-тың ауыл шаруашылығынан жануарлар толығымен алынып тасталса, АҚШ-тың парниктік газдар эмиссиясы тек 2,6%-ға (немесе ауыл шаруашылығының парниктік газдар эмиссиясының 28%-ына) төмендейтіні айтылды. Алайда, зерттеудің негізгі болжамдарына қатаң сын бағытталды. Авторлар өз жұмыстарын 2018 жылғы хат арқылы қорғады. Сонымен қатар, ауыл шаруашылығынан алынған жануарлар тірі қалып, парниктік газдарды шығаруын жалғастырады.