Кіріспе

Doucet Boudreau v Nova Scotia (Minister of Education) [2003] 3 S. C. R. 3, 2003 SCC 62, – Канада Жоғарғы Сотының шешімі. Бұл шешімге Nova Scotia Жоғарғы Сотының жаңа Шотландияда француз тіліндегі мектептерді салуды кешіктірудің нәтижесінде, талапкерлердің Канада Құқықтар және бостандықтар хартиясының 23-бабында көзделген азшылық тіліндегі білім алу құқықтары бұзылған деген қорытындысы себеп болды. Осы қорытынды Хартияның 24(1)-бабының қолданылу ауқырына және құқықтары бұзылған азаматтарға өтеу шараларын қарастыратын бұл баптың мағынасына қатысты маңызды пікірталас тудырды, сондай-ақ ортақ құқық бойынша functus officio доктринасының қолданылу мүмкіндігі де талқыланды. Канада Жоғарғы Соты 24(1)-бабын қалай қолдануға болатыны мәселесінде келіспесе де, көпшілік 24(1)-бабының кең және икемді мүмкіндіктерге ие болуын қолдады.

Өмірбаян

Канаданың Жоғарғы сотының мәлімдемесіне сәйкес, Новая Шотландияның тарихында француз тілінде білім беруді қамтамасыз ету үшін үкімет тарапынан көп шаралар қабылданбаған. Бірақ 1982 жылдан кейін Канада Конституциясына 23-бап қосылды, соның арқасында франкофон және акад Новая Шотландия тұрғындары өз тілінде білім алуға құқық алды, егер олардың саны жеткілікті болса. Бес мектеп округіндегі – Кингстон/Гринвуд, Шетикамп, Иль-Мадам Аришат (Птит-де-Грат), Аргайл және Клэр – бірнеше франкофон отбасылары осы құқықты қолдануға тырысып, бастауыш және орта білім беру үшін жаңа ғимараттар немесе бағдарламалар сұрады. Провинциялық үкімет 23-баптың осы талапты орындауға міндеттейтінін растады. Дегенмен, бұл шешім кейінге шегерілді, ал 1998 жылы ешқандай мектеп салынбағандықтан, азғындық тілдер қауымдастығы Новая Шотландияның Жоғарғы сотына үкіметтің міндеттемелерін орындауға мәжбүрлеу үшін жүгінді. Сот 1999 жылдың қазан айында бұл істі қарады. Сот төрағасы ЛеБланк болды, ол 23-баптың отбасылар үшін жаңа мектептер мен бағдарламаларды талап ететінін анықтады. Сонымен қатар, ол құрылыстың кешіктірілуі талапкерлердің 23-баптағы құқықтарын бұзу болып табылатынын шешті. Ол соңғы қорытындыға француз тілді Новая Шотландия тұрғындарының ағылшын тілді қауымдастыққа көбірек сіңіріліп бара жатқанын атап өтті. Сондықтан, кез келген кешігу француз қауымдастығының өмір сүруіне қауіп төндіретін еді. Француз қауымдастығының талаптары конституциялық принципке негізделгендіктен, оларға басымдық берілді. Осыған сәйкес, ЛеБланк жарғының 24(1)-бабын мерзімдер белгілеу және құрылыс жұмысының барысы туралы үкіметтен есеп алуды талап ету үшін пайдаланды. Провинциялық үкіметтің судья ЛеБланкқа есеп беру міндеті дау тудырды, себебі бұл судьяның шешім қабылдағаннан кейін билігі жоқ функтус официо принципін бұзу болып саналды. Новая Шотландияның апелляциялық соты үкіметтің жағына шығып, есеп беру талабын жоққа шығарды, себебі бұл Канаданы АҚШ-тағыдай тыйым салуларға итермелеп, Канаданың сот жүйесі мен үкіметі арасындағы қарым-қатынасты бұзуы мүмкін деген алаңдаушылықтарды келтірді. Алайда, 23-бап талапкерлерге француз тіліндегі бағдарламалар мен мектептерге құқық береді деген аргумент күмән тудырмады.

Шешім

Азшылық тілдер отбасылары өз ісін Канада Жоғарғы Сотына шағымдаған кезде құрылыс аяқталған болатын. Алайда, Жоғарғы Соттың көпшілігі атынан жазған судьялар Франк Якобуччи мен Луиза Арбур істі қараусыз қалдырудан бас тартты. Олар судья ЛеБланктің позициясын қолдап, апелляциялық соттың шешімін күштен шығарды.

23-бөлім

Жоғарғы соттың көпшілігі 23-баптың маңыздылығын және оның бастапқыда күшін жоғарылатуға тиіс құқық ретінде қарастырылғанын баса көрсету арқылы 23-бапты іске асырудың шығармашылық тәсілін мақұлдады. Олар 23-баптың "Канададағы азшылықтардың ресми тілдері мен мәдениетінің біртіндеп жойылуын тоқтату ғана емес, сонымен қатар олардың дамуын белсенді түрде қолдау арқылы өткендегі теңсіздіктерді түзетуге бағытталған, жаңарушылық сипатқа ие" екенін жазды. Осылайша, 23-бап – үкімет тарапынан шаралар қабылдауды талап ететін позитивтік құқық.

24-бөлім

24-бапқа қатысты көпшілік R. v. Big M Drug Mart Ltd. (1986), Re B. C. Motor Vehicle Act (1985) және Vriend v. Alberta (1998) сияқты бұрынғы Хартиялық істерді келтіріп, соттардың Хартияны "жомарт және кең ауқымды түсіндірумен, тар, техникалық немесе заңгерлік емес" көзқараспен қарастырғанын атап өтті. Көпшілік пікірі бойынша, мұндай түсіндіру стилі құқықтарға қатысты болғандай, өтеу шараларына да қолданылады. Олар 24-баптың 1-тармағының кең сөздеріне назар салды, ол тек соттың "жағдайға орайық және әділ деп табатын өтеу шарасын" беруін талап етеді. 23-бапты орындау міндетті болғандықтан, 24(1)-бап құқық бұзушылыққа "жауап беруге" тиіс, ал 24(1)-баптың өзі Хартияның маңызды бөлігі болғандықтан, өтеу шарасы "тиімді" болуы керек. Соттың өзінше шектеуі маңызды болғанымен, ол Конституциялық құқықтарды қорғау жөніндегі Соттың міндетімен шектеледі. Француз тілінің бірте-бірте жойылу қаупі болған жағдайларды ескере отырып, құқықтардың орынды мерзімде орындалуын қамтамасыз ететін өтеу шарасы қажет деп танылды. 24-баптың 1-тармағындағы "орынды және әділ" болуын талап ететін шектеулер туралы сөз тіркесі, соттардың өзіне орынды және әділді анықтау құқығын беру ретінде түсіндірілді, бірақ судьялар functus officio сияқты доктриналарды білуі керек. Жоғарғы Сот "орынды және әділ өтеу шарасын" құқықты қолдайтын, соның ішінде жағдайларды ескеретін шара деп анықтады. Конституцияның бөлігі ретінде және кең сөздермен жазылғандықтан, 24-баптың "жағдайлардың қиындықтары мен жағдайларына бейімделіп, жаңа және шығармашылық ерекшеліктерге ие болуы мүмкін екенін" еске алу да орынды және әділ. Сот өзінің атқара алмайтын функцияларын қабылдаудан сақтануы керек және үкіметке әділ болуы керек, бірақ осы жағдайда есептерді тыңдау сотқа құқықтарды қорғау үшін конституциялық функциясын жүзеге асыруға мүмкіндік берді. Сонымен қатар, сот "құрылыс жобаларының егжей-тегжейлі басқаруын және үйлестіруін дұрыс емес жолмен өз мойнына алмады". Functus officio қағидасына қатысты, Сот бұл жалпы құқық қағидасы 24-бапты күштен шығара алмайтынын, бірақ ол маңызды ескеретін фактор екенін мәлімдеді. Сот ақырында functus officio бұзылмағанын, себебі есептер "соңғы үкімді өзгерте алмады" деп шешті. ЛеБланк есептерді көре алғанымен, 23-бапты одан әрі анықтау туралы шешімін өзгерте алмады.

Келіспеушіліктер

Якобучи мен Арбурға қосылмаған судьялар 23-баптың қолданылуын немесе маңыздылығын даулаған жоқ. Оның орнына, судьялар Луи Лебель мен Мари Дешамп 24(1)-бапты қолдануға қатысты қарсы пікір білдірді. Олар өз қарсылықтарын «соттың мемлекеттік қызметті басқарушыға айналуынан сақтану үшін» деген негізде түсіндірді. Олардың пікірінше, судья ЛеБланк есептерді қарау арқылы құрылысқа бақылау жасады, бұл functus officio қағидасын және биліктің бөлінуін бұзып, сот тәуелсіздігіне қауіп төндірді. Сондай-ақ, қарсы пікір білдірген судьялар судья ЛеБланктың есептерді талап етуден бас тартуға мүмкіндігі болған деп санайды және 23-бапты осылай да қолдануға болар еді. Бұған қоса, судья ЛеБланктың үміттері үкіметке жеткілікті түрде түсінікті болмады деп танылды. Осылайша, әділеттілік қағидасы бұзылған деп есептелді. Көпшілік бұл алаңдаушылықтарға жауап ретінде «Лебель мен Дешамп судьяларының ұсынысы, кейбір жағдайларда арнайы шаралар қолданылуы мүмкін екенін көздейді, бірақ бұл жағдайда емес, LeBlanc судьясының жағдайындағы тілдік құқықтардың маңыздылығы мен шұғылдылығын нашар бағалайды» деді.