Кіріспе

Канаданың Құқықтар мен бостандықтар хартасының 33-бабы – Канада Конституциясының бір бөлігі. Ол көбінесе «қарамастан ереже» (немесе «nonobstant ереже») деп аталады, кейде «жою билігі» деп те айтылады. Ол Парламентке немесе провинциялық заң шығарушы органдарға Хартаның 2 және 7–15-баптарын уақытша күштен шығаруға мүмкіндік береді.

Мәтін:
33-бап. (1) Парламент немесе провинцияның заң шығару органы Парламенттің немесе заң шығарушы органның заңында, жағдайға қарай, заңның немесе оның ережелерінің 2-бапта немесе 7–15-баптарда қамтылған ережелерге қарамастан қолданылатынын нақты түрде жариялай алады. (2) Осы бап бойынша жасалған жариялама күшіне енген заң немесе заңның ережесі, егер жарияламада аталған Хартаның ережесі болмаса, сол күшімен қолданылады. (3) (1) тармақшаға сәйкес жасалған жариялама күшіне енгеннен кейін бес жыл өткен соң немесе жарияламада көрсетілген мерзімде тоқтатылады. (4) Парламент немесе провинцияның заң шығару органы (1) тармақшаға сәйкес жасалған жарияламаны қайта қабылдай алады. (5) 3-тармақша 4-тармақшаға сәйкес жасалған қайта қабылдауға қолданылады.

Функция: Канада Парламенті, провинциялық немесе аумақтық заң шығару органы өз заңдарының немесе заңдарының бір бөлігінің Хартаның белгілі бір бөлімдерін уақытша («қарамастан») қолдануын жариялай алады, осылайша Хартаның қорғауын шектеулі мерзімге күштен шығарып, сот тексеруін жояды. Бұл заңға қай құқықтар күштен шығарылғанын нақты көрсететін бөлімді қосу арқылы жасалады. Канаданың 14 юрисдикциясының кез келгеніндегі қарапайым көпшілік дауыс беру Хартаның негізгі құқықтарын тоқтата алады. Алайда, күштен шығарылатын құқықтар 2-бапта (мысалы, сөз бостандығы, дін бостандығы және бірлестік құру бостандығы) кепілдендірілген «негізгі құқық», 7–14-баптарда (мысалы, бостандық және іздеу мен тінтуден бостандық, сондай-ақ қатыгез және ерекше жазадан бостандық) немесе 15-бапта «теңдік құқығы» болуы керек. (Хартаның сайлау және демократиялық өкілдік туралы ережелері (§§3–5) «қарамастан» ережесімен (§§2, 7–15) күштен шығарылмайды.) Бұл ереже Канаданың саяси институттарының ерекше сипатын көрсетеді. Ол 1982 жылы қабылданған американдық үлгідегі жазба конституциялық құқықтар мен күшті соттар жүйесінде британдық парламенттік үстемдік дәстүрін сақтайды. Бұрынғы премьер-министр Жан Кретьен оны жек көрушілік сөздер мен бала порнографиясын сөз бостандығы ретінде заңдастыру туралы Жоғарғы Соттың шешіміне қарсы қорғауға болатын құрал ретінде сипаттады. Бұл ереже 1980-жылдардың басында жаңа конституция туралы пікірталас кезінде қол жеткізілген келісімнің нәтижесі болды. Провинциялардың Хартаға қатысты басты наразылықтарының бірі – билікті сайланған лауазымды тұлғалардан сот органдарына ауыстырып, соттарға соңғы сөзді беруі болды. 33-бап, 1-баптағы шектеулер туралы ережемен бірге, провинциялық заң шығарушыларға заң қабылдау үшін көбірек мүмкіндік беруді көздеді. Премьер-министр Пьер Трудо бастапқыда бұл бапқа қарсы болды, бірақ провинциялық премьер-министрлердің қысымымен оны қабылдауға келісті. Бұл бап «Ас үй келісімі» деп белгілі келісімнің бір бөлігі ретінде қабылданды. Конституция бойынша конференцияның соңында, келісімге келуге мүмкіндік болмаған кезде, федералды әділет министрі Жан Кретьен және провинциялық министрлер Рой Макмертри мен Рой Романов Оттавадағы Үкіметтік конференция орталығының ас үйінде кездесіп, келісімге келуге жағдай жасады. Бұл келісім конституциялық пакетке екі маңызды өзгеріс енгізді: біріншісі – Хартаға «қарамастан» ережесі енгізілді, екіншісі – келісілген түзету формуласы қабылданды. Содан кейін олар түні бойы әртүрлі премьер-министрлермен кеңесіп, барлық тараптардың келісімін алды. Алайда, олар келіссөздерден Квебек премьер-министрі Рене Левескеді шеттетіп алды. Ол келісімге келіспеді, ал Квебек үкіметі конституциялық түзетуді мақұлдамады. Кейінірек Кретьен «қарамастан» ереже туралы «осы ереже болмаса, Канадада Харта болмас еді» деді. Ол енгізілген кезде, Канадалық азаматтық бостандықтар қауымдастығының бас кеңесшісі Алан Боровой оны теріс пайдалану мүмкіндігіне қатысты алаңдаушылықты жою үшін «саяси қиындықтар» Хартаның «ақылға қонымды қорғанышы» болатынын айтты. Кретьеннің 1992 жылғы мәлімдемесіне сәйкес, Трудо оны «сен оларға осыны бердің» деп айыптады. Кретьен: «Кешір, Пьер. Мен оны ұсынғанмын. Оны сен бердің». Бұл «қарамастан» ережесін түзетуге қатысты пікірталасқа себеп болды. Кейбір сарапшылар түзету формуласы федералды үкіметтен кемінде ұлттық халқының жартысына ие кемінде жеті провинцияның келісімін алуды талап етеді деп мәлімдеді (қалыпты процедура). Басқалары, өйткені ұсыныс тек федералды Парламенттің өкілеттіктерін шектейді, Парламент өздігінен өзгеріс жасай алады деп санайды.

Басқа да адам құқықтары туралы құжаттармен салыстыру:
Конституциялық сарапшы Питер Хогг «қарамастан» ережесі «Канадаға тән жаңалық» екенін айтты. Алайда, «қарамастан» ережесінің идеясы Хартамен бірге туған жоқ. Бұл ереже Хартаны Канадалық құқықтар және бостандықтар биллі (1960) сияқты етеді, онда 2-бабында «Парламенттің заңы» құқықтарды «Канадалық құқықтар және бостандықтар билліне қарамастан» қолдануға мүмкіндік береді. Басты айырмашылық – Билльдің «қарамастан» ережесі тек белгілі бір баптармен ғана емес, кез келген құқықты күштен шығару үшін қолданылуы мүмкін. Сонымен қатар, Саскачеван Адам құқықтары кодексі (1979), Квебек Адам құқықтары және бостандықтары хартасы (1977) және Альбертаның құқықтар биллі (1972) «қарамастан» ережесіне ұқсас құралдарды қамтиды. Канададан тыс, Израиль 1992 жылы өзінің негізгі заңдарының біріне «қарамастан» ережесіне ұқсас құралды қосты. Алайда, бұл өкілеттік тек кәсіптік бостандыққа қатысты ғана қолданылуы мүмкін. Ұлыбританияның жазба конституциясында да парламенттік егемендік принципіне сәйкес, конституциялық негіздерге қатысты бастапқы заңнаманы жарамсыз деп жариялауға соттардың құқығы жоқ, соның ішінде Еуропалық адам құқықтары конвенциясымен үйлесімсіздік негізінде де. Адам құқықтары актісі 1998 заңнаманы Конвенциямен үйлесімділікке қарай түсіндіруді талап етеді, егер бұл мүмкін болса, бірақ олар осылай түсіндірілмейтін кез келген бастапқы заңнаманы осылайша күшпен орындауы керек. Бұл екіншілік немесе делегациялық заңнамаға қолданбалады, олар үйлесімсіз болған жағдайда заңсыз болуы мүмкін.

«Қарамастан» ережесін қолдану:
Төрт провинция және бір аумақ «қарамастан» ережесін қолданатын заңдарды қабылдады. Бұл ереже Квебек провинциясы тарапынан ең көп қолданылды, соның ішінде 1982–1985 жылдар аралығында барлық заңдарға ережелерді кеңейтіп қолдану, 1988 жылғы француз тіліндегі белгілер туралы заң, 2019 жылғы мемлекеттік мекемелердің қызметкерлерінің діни белгілер тағуын тыйым салатын заң және 2022 жылғы француз тілін қолдануды күшейтетін заң. Саскачеван 1986 жылы жұмысқа қайтару туралы заңды қабылдады, ал 2018 жылы (қолданылмаған) мемлекеттік мектептерге қатысты католик емес оқушылардың оқу ақысын төлеуге рұқсат беретін заңды қабылдады. Альберта 2000 жылы «ер және әйел арасындағы» неке туралы заңды қабылдады, бірақ бұл заң Канаданың Жоғарғы сотымен күшін жойылды, өйткені некені анықтау құқығы тек федералды Парламентке ғана берілген. 2021 жылы Онтарио сайлау алдында үшінші тараптардың қызметін шектеу мерзімін ұзарту үшін «қарамастан» ережесін қолданатын заңды қабылдады. Юкон 1982 жылы ережені қолданды, бірақ бұл заң күшке енбеді. Федералды Парламент ешқашан «қарамастан» ережесін қолданатын заңнаманы ұсынбады.

Мектептегі гендерлік сәйкестігіне сәйкес келмейтін ата-аналардың келісімі (2023)

2023 жылы премьер-министр Скотт Мо журналистерге провинция баланың есімін және дұрыс айтылуын мектепте мойындамас бұрын ата-анасына хабарлау және олардың келісімін алуды талап ететін саясатты қорғау үшін «жоқ деу туралы» бапты қолдануға дайын екенін мәлімдеді. Бұл, провинциялық үкіметке қарсы әрекетке кіріскен адвокаттық ұйымнан кейін, провинцияның жастар адвокаты саясатқа қарсы есеп жариялағаннан және Регина соты саясатты тоқтатуға қатысты шешім шығарғаннан соң болды. «Ата-аналардың құқықтары туралы заң» деп аталған заң 2023 жылдың 20 қазанында қабылданды.

Саскачевандағы оның қолданылуы туралы басқа талқылаулар

Канада Жоғарғы Сотының 2015 жылғы 30 қаңтардағы шешімі Саскачеванның маңызды қызметтерге қатысты заңдарын күштен шығарғаннан кейін, премьер-министр Брэд Уолл провинцияның маңызды қызметтердегі қызметкерлерді жұмысқа қайтару құқығын қорғау үшін «қарамастан» ережесін қолдану мүмкіндігін жария түрде қарастырды.

Комитетке тағайындалу (1982)

1982 жылы Юкон заң шығарушы органы Жерді жоспарлау және дамыту туралы заңдағы «қарамастан» ережесін қолданды. Бұл Канаданың кез келген заң шығарушы органының 33-бапты қолдануының алғашқы мысалы болды. Алайда, конституциялық сарапшы Питер Хоггтың атап көрсетуінше, «аталған заң ешқашан қолданысқа енбегендіктен, оны мысал ретінде қарастыруға болмайды».