Жылдық қысқы аурулар маусымы

Кіріспе

Грипптің қайталама кезеңдері – жылдық грипп таралу периоды.

Грипп маусымы – грипптің (инфлюэнца) таралуымен сипатталатын, жыл сайын қайталама кезең. Маусым әрбір шарықтың суық жартыжылдығында болады. Симптомдардың пайда болуына шамамен екі күн уақыт кетеді. Грипп активтілігі кейде болжанып, тіпті географиялық тұрғыдан қадағалануы мүмкін. Әр маусымдағы грипп активтілігінің басталуы орналасқан жерге байланысты өзгереді, бірақ нақты бір аймақта бұл шағын эпидемиялар әдетте үш апта ішінде ең жоғары деңгейге жетеді және тағы үш аптада айтарлықтай төмендейді. Жыл сайын дүние жүзінде шамамен 3-5 миллион адам ауыр сырқаттанады және 290 000-650 000 адам маусымдық грипптен көз жұмады.

Себеп

Грипп вирусының үш түрі: А, В және С вирустары – грипптің негізгі жұқпалы себептері болып табылады. Ауа температурасы төмендеген кезде грипке шағу деректері шамамен он есеге немесе одан да көп көбейеді. Маусым ішінде грипп белгілерінің көбеюіне қарамастан, вирустар жыл бойы халық арасында таралады. Әдетте, жыл сайынғы грипп маусымы белгілі бір грипп вирусының басты түрімен байланысты болады. Бұл басты түр жыл сайын өзгереді, себебі бұрынғы жылғы штаммға қарсы иммундық төзімділік (зарарлану және вакцинация арқылы) қалыптасады, сондай-ақ бұрын белсенді емес вирустардың мутациялық өзгерістеріне байланысты. Грипптің маусымдық сипатының нақты механизмі әлі белгісіз. Кейбір ұсынылған түсіндірмелер:
Қыс айларында адамдар көбірек үй ішінде болады, бір-бірімен тығыз байланыста болады, бұл вирустың адамнан адамға жұғуын жеңілдетеді. Ультракөк сәулеленудің маусымдық төмендеуі вирустың тікелей сәулеленуден зақымдануы немесе оның жанама әсерлері (мысалы, озон концентрациясы) арқылы жойылмау мүмкіндігін арттырады, соның салдарынан инфекцияға шағу ықтималдығы жоғалады. Суық ауа құрғақ ауаға алып келеді, бұл шырыш қабықшаларын құрғатып, организмнің тыныс жолдарындағы вирус инфекциясына қарсы тиімді қорғанысын әлсіретеді. Вирустар төмен температурада тез тозылмай сақталады, сондықтан есік тұтқалары, үстелдер сияқты ашық беттерде ұзақ уақыт бойы тірі қалады. Терідегі ультракөк сәулелену арқылы D витаминінің өндірілуі маусымдарға байланысты өзгереді және иммундық жүйеге әсер етеді. Теңіз шошқаларында жүргізілген зерттеулер көрсеткендей, ауа суық және құрғақ болғанда вирус ауа арқылы таралуы күшейеді. Құрғақшылыққа тәуелділік ылғалды ауада вирус бөлшектерінің ыдырауымен, ал суыққа тәуелділік – инфекция жұқтырған ағзалардың вирусты ұзақ уақыт бойы шығаруымен байланысты болады. Зерттеушілер суықтың теңіз шошқаларының вирусқа қарсы иммундық жауабын нашарлатқанын анықтаған жоқ. 2008 жылы Балалар денсаулығы және даму ұлттық институты (NICHD) жүргізген зерттеулер грипп вирусының майға ұқсас қабықшасы бар екенін көрсетті. Бұл қабықша тыныс алу жолдарына енген кезде еруге бастайды. Қыс айларында қабықша қатаң қабыққа айналады, сондықтан ол спора сияқты суық ауа райында тірі қалуға қабілетті. Жазда қабықша вирус тыныс алу жолдарына жеткенге дейін еруге үлгереді.

Three virus families, Influenza virus A, B, and C are the main infective agents that cause influenza. During periods of cooler temperature, influenza cases increase roughly tenfold or more. Despite the higher incidence of manifestations of the flu during the season, the viruses are actually transmitted throughout populations all year round. Each annual flu season is normally associated with a major influenza virus sub type. The associated sub type changes each year, due to development of immunological resistance to a previous year's strain (through exposure and vaccinations), and mutational changes in previously dormant viruses strains. The exact mechanism behind the seasonal nature of influenza outbreaks is unknown. Some proposed explanations are:
People are indoors more often during the winter, they are in close contact more often, and this promotes transmission from person to person. A seasonal decline in the amount of ultraviolet radiation may reduce the likelihood of the virus being damaged or killed by direct radiation damage or indirect effects (i. e. ozone concentration) increasing the probability of infection. Cold temperatures lead to drier air, which may dehydrate mucous membranes, preventing the body from effectively defending against respiratory virus infections. Viruses are preserved in colder temperatures due to slower decomposition, so they linger longer on exposed surfaces (doorknobs, countertops, etc.). Vitamin D production from Ultraviolet B in the skin changes with the seasons and affects the immune system. Research in guinea pigs has shown that the aerosol transmission of the virus is enhanced when the air is cold and dry. The dependence on aridity appears to be due to degradation of the virus particles in moist air, while the dependence on cold appears to be due to infected hosts shedding the virus for a longer period of time. The researchers did not find that the cold impaired the immune response of the guinea pigs to the virus. Research done by the National Institute of Child Health and Human Development (NICHD) in 2008 found that the influenza virus has a butter like coating. The coating melts when it enters the respiratory tract. In the winter, the coating becomes a hardened shell; therefore, it can survive in the cold weather similar to a spore. In the summer, the coating melts before the virus reaches the respiratory tract.

Уақыт

Құрама Штаттарда грипп маусымы қазаннан мамыр айына дейін саналады. Әдетте ол ақпан айында ең жоғары шарына жетеді, маусымдық деңгейде барлық өлім-жітімнің 6,1% мен 7,7% аралығында ауытқиды. Аргентина, Чили, Оңтүстік Африка және Парагвай сияқты Оңтүстік жарты шардың басқа елдерінде де маусым айларында басталады. Бразилияда тұмау маусымының маусымдық ерекшеліктері күрделі, себебі оның бір бөлігі тропикалық климатта орналасқан, бірақ оның оңтүстік ендіктерінде маусым мен шілде айларында, Оңтүстік жарты шардың қысында тұмаудың шыңына жетеді. Тропиктер мен субтропиктерде де грипп маусымдары болады, олар аймаққа қарай өзгеріп отырады. Гонконгта, ылғалды субтропикалық климатқа байланысты, грипп маусымы желтоқсаннан наурызға дейін, қыс және ерте көктемде жалғасады.

Гриппке қарсы вакцинация

Гриппке қарсы вакцинация грипп маусымының әсерін азайту үшін қолданылады және адамның гриппке шалдығу қаупін шамамен жартысына дейін төмендете алады. Солтүстік және Оңтүстік жарты шарларда қыс әртүрлі уақытта болатындықтан, жыл бойы екі грипп маусымы болады. Сондықтан Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы (Ұлттық тұмау орталықтарының көмегімен) жыл сайын екі вакцина формуласын ұсынады: біреуі Солтүстік, екіншісі Оңтүстік жарты шар үшін. АҚШ Денсаулық сақтау министрлігінің мәліметінше, қызметкерлеріне маусымдық грипп вакцинасын ақылы немесе тегін түрде ұсынатын ірі компаниялардың саны артып келеді. Жыл сайын жаңартылатын үш түрлі грипп вакцинасы грипп H3N2, H1N1 және B вирустарынан алынған гемагглютинин (ГА) беткі гликопротеин компоненттерінен тұрады. 2006 жылдың қаңтар айында басым штамм H3N2 болды. H3N2 вирусына қарсы стандартты антивирустық препараттар – амандадин және римантадинге төзімділік 1994 жылы 1% болса, 2003 жылы 12%-ға, ал 2005 жылы 91%-ға өсті.

Қатысқан денсаулыққа байланысты асқынулар

Иммундық жүйені нашарлататын медициналық жағдайлар тұмаудан туындайтын қауіпті арттырады.

Диабет

Миллиондаған адам қант диабетіне шалдыққан. Қандағы қант жақсы бақыланбаса, диабетпен ауыратын адамдар тез арада түрлі асқынуларға ұшырауы мүмкін. Қант диабеті организмде қандағы қанттың жоғарылауына себеп болады, ал мұндай орта вирустар мен бактериялардың көбейіп өсуіне жағдай жасайды. Егер қандағы қант деңгейі нашар бақыланса, қарапайым тұмау тез арада ауыр түске айналып, ауруханаға жатқызуға, тіпті өлімге алып келуі мүмкін. Бақылаусыз қандағы қант иммундық жүйені әлсіретеді және әдетте суық тию немесе тұмаудың ауыр түріне әкеледі. Сондықтан, қант диабетімен ауыратын адамдарға тұмау маусымы басталар алдында тұмауға қарсы вакцина жасау ұсынылады.

Өкпе ауруы

CDC астма және созылмалы обструктивті өкпе ауруы (COPD) бар адамдарға тұмау маусымы басталар алдында тұмауға қарсы вакцина жасауды ұсынады. Астмамен ауыратын адамдар тұмау және жалпы суық тию вирустарынан қауіпті асқынуларға ұшырауы мүмкін. Мұндай асқынулардың ішінде пневмония, жедел бронхит және тыныс алу жеткіліксіздігі синдромы бар. АҚШ-та әр жыл сайын тұмауға байланысты асқынулар шамамен 100 000 астмамен ауыратын адамға әсер етеді, ал миллиондаған адам тыныс алудың қатты қиындығынан шұғыл жәрдемге жүгінеді. CDC астмамен ауыратын адамдарға қазан және қараша айларында, тұмау маусымының шыңына дейін вакцина жасауды кеңес береді. Тұмауға қарсы вакцинаның тиімділігіне жету үшін шамамен екі апта уақыт керек.

Қатерлі ісік

Қатерлі ісікпен ауыратын адамдардың иммундық жүйесі әдетте әлсіреген болады. Сонымен қатар, көптеген қатерлі ісікпен ауыратын науқастар сәулелік терапиядан және күшті иммунодепрессанттардан өтеді, бұл денедің инфекциялармен күресу қабілетін одан әрі төмендетеді. Қатерлі ісікпен ауыратын әрбір адам жоғары сезімтал және тұмаудан асқынуларға ұшырайды. Қатерлі ісікпен ауыратын немесе бұрын қатерлі ісікпен ауыратын адамдар маусымдық тұмауға қарсы егуді қабылдауы керек. Өкпе қатерлі ісігімен ауыратын науқастар үшін де тұмауға қарсы вакцинация міндетті, өйткені қатерлі ісік пневмония мен бронхит асқынуларына алып келеді. Қатерлі ісікпен ауыратын адамдарға мұрынға шашыратылатын вакцинаны егуге болмайды. Тұмауға қарсы егу инактивтендірілген (өлтірілген) вирустардан жасалса, мұрынға шашыратылатын вакциналар тірі вирустардан тұрады. Иммундық жүйесі әлсіреген адамдар үшін тұмауға қарсы егу қауіпсіз. Егер соңғы айда химиотерапия және/немесе сәулелік терапиядан өткен немесе қан немесе лимфалық жүйесінің қатерлі ісігі бар адамдар тұмау белгілерін сезсе, дереу дәрігерге хабарласуы керек.

АИТВ/ЖИТС

АИТВ/ЖҚС жұқтырған адамдар түрлі инфекцияларға осал. АИТВ денедегі иммундық жүйені әлсіретіп, оларды вирустық, бактериялық, саңырауқұлақтық және қарапайымдылар (протозоялар) тудыратын ауруларға көбірек бейімдейді. АИТВ жұқтырған адамдарда қатты тұмауға байланысты ауыр асқынулар жиі кездеседі. Көптеген зерттеулер АИТВ-мен ауыратын адамдарда ауруханаға жатқызуды және күшті антибиотиктермен емдеуді талап ететін ауыр пневмония дамуы мүмкін екенін көрсеткен. Бұған қоса, АИТВ жұқтырған адамдарда тұмау маусымы ұзаққа созылады және өлімге ұшырау қаупі жоғары. Тұмауға қарсы вакцина иммундық жүйені нығайтып, кейбір АИТВ жұқтырған науқастарды маусымдық тұмаудан қорғайтыны анықталған.

Құны

Грипп маусымының салдары – жоғалған өмірлер, медициналық шығындар және экономикалық әсері – өте ауыр болуы мүмкін. 2017 жылы Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы (ДДҰ) маусымдық грипптен әлем бойынша жыл сайын 290 000-нан 650 000-ға дейін адамның қаза болатынын бағалады. 2003 жылы ДДҰ бағалауынша, АҚШ-тағы грипп эпидемиясының құны жылына 71–167 миллиард АҚШ долларын құрады. 2007 жылғы зерттеуде АҚШ-тағы жыл сайынғы грипп эпидемиясының салдарынан шамамен 600 000 өмір жылы жоғалып, 3 миллион адам ауруханаға жатқызылып, 30 миллион адам амбулаториялық көмек алғаны, нәтижесінде жылына 10 миллиард доллар медициналық шығынға жұмсалғаны анықталды. Осы зерттеуге сәйкес, ауру мен өлімге байланысты жұмыс істеу мүмкіндігінен айырылу жылына 15 миллиард доллардан асып, жыл сайынғы грипп эпидемиясының жалпы экономикалық жүгі 80 миллиард доллардан жоғары. Сонымен қатар, АҚШ-та грипп маусымы әдетте 200 000 ауруханаға жатқызуға және 41 000 өлімге әкеледі. H1N1 қасқыр грипінің өлім көрсеткіші әдеттегі грипп түрлеріне қарағанда төмен болғандықтан, 2009 жылы бұл көрсеткіш төмен болды. 2011 жылы жарияланған «Клиникалық жұқпалы аурулар» журналындағы мақалаға сәйкес, 2009 жылғы пандемиялық грипп А (H1N1) салдарынан 2009 жылдың сәуірінен 2010 жылдың сәуіріне дейін АҚШ-та «шамамен 60,8 миллион жағдай (43,3–89,3 миллион диапазонында), 274 304 ауруханаға жатқызу (195 086–402 719), және 12 469 өлім (8 868–18 306) тіркелді».

Ерекше оқиғалар

Грипптің маусымдық эпидемиялары ауыр болуы мүмкін. Кейбіреулерінде өлім-жітім көрсеткіші пандемия деңгейіне жетеді. Шындығында, маусымдық эпидемияларды пандемиялардан ерекшелендіретін нәрсе – өлім-жітім саны емес, аурудың таралу аумағы. Бірақ эпидемия мен пандемия арасындағы осы айырмашылықтың себептері, сондай-ақ жекелеген тұмау маусымдарындағы географиялық өзгергіштік әлі толыққанды түсініксіз. Сондықтан, кейбір тұмау маусымдары ауырлығымен ерекшеленсе, ал кейбіреулері төменде сипатталатын сирек немесе ерекше жағдайлармен ерекшеленеді. АҚШ-тың Халық денсаулығы қызметінің мәліметінше, "1928–1929 жылдардағы эпидемия 1920 жылдан бергі ең ірісі болды", ол 1918 жылғы пандемияның, кем дегенде АҚШ-та, соңғы толқыны саналады. Елде грипп пен пневмониядан шамамен 50 000 адам көбірек қайтыс болды, бұл 1920 жылғы эпидемияға байланысты өлім-жітімнің жартысына жуық. 1946–1947 жылғы тұмау маусымы бұрын-соңды болмаған жағдаймен сипатталды. Тұмауға қарсы алғашқы вакцина 1940 жылдары пайда болды. Ол кезде вакцина 1943 жылы бөлініп алынған H1N1 штаммын қамтыды және 1943–1944 және 1944–1945 жылдарғы маусымдарда тиімді болды. Алайда, 1946–1947 жылғы маусымда бұл бұрынғыда тиімді болған вакцина оны алған әскери қызметшілерді мүлдем қорғамады. Дүние жүзінде эпидемия тарады, ол бір кезде кең таралуына байланысты пандемия деп есептелді, бірақ өлім-жітім көрсеткіші салыстырмалы түрде төмен болды. Антигендік талдау көрсеткендей, А вирусының бір субтипте (H1N1) екі вирустың арасында гендер алмасуы нәтижесінде интрасубтиптік қайта сұрыпталу орын алды, бұл өте күшті өзгеріске алып келді, бірақ жаңа субтип емес. 1950–1951 жылғы тұмау маусымы Англия, Уэльс және Канадада ерекше ауыр болды. Ал АҚШ-та эпидемия салыстырмалы түрде жеңіл өтті. 1953 жылдың қаңтар айының бірінші аптасынан бастап АҚШ-тың бірнеше штатында эпидемиялық тұмау пайда болды. Елде індет тез тарады, Техас штатында белсенділік ерекше жоғары болды, бірақ Солтүстік-Шығыста көбінесе шағын, жергілікті ошақтар тіркелді. АҚШ-тың Халық денсаулығы қызметі өлім-жітім көрсеткішінің өсуіне байланысты осы жағдайды мойындады. Қаңтар айының соңында елде жағдай жақсара бастады. 1967–1968 жылғы тұмау маусымы H2N2 вирусының 1968 жылы пайда болуынан және 1970 жылға дейін жалғасқан "Гонконг тұмауы" пандемиясынан бұрын H2N2 басым болған соңғы маусым болды. Бұл маусым Англия мен Францияда ерекше ауыр болды, онда пневмония мен тұмаудан өлім-жітім көрсеткіші басқа елдерге қарағанда екі-үш есе жоғары болды. Керісінше, Солтүстік Америкада (АҚШ және Канада) эпидемия басқа елдерге қарағанда жеңілдеу болды, барлық себептерге байланысты өлім-жітім көрсеткіші төмен болды және пневмония, тұмау және барлық себептерге байланысты өлім-жітімнің өсуі де төмен болды, бұл осы маусымның Солтүстік Америкада басқа елдерге қарағанда аз әсер еткенін көрсетеді. 2012–2013 жылғы тұмау маусымы АҚШ-та ерекше ауыр болды, көптеген штаттар тұмауға ұқсас аурудың жоғары деңгейін тіркеді. Ауруларды бақылау және алдын алу орталығы қолда бар тұмау вакцинасының тиімділігі 60% құрайтынын хабарлады. Сондай-ақ, 6 айдан асқан барлық адамдарға вакцина салу ұсынылды.

Seasonal epidemics of influenza can be severe. Some can even rival pandemics in terms of excess mortality. In fact, it is not so much mortality that distinguishes seasonal epidemics from pandemics but rather the extent to which the disease has spread, though the reasons behind this distinction between epidemic and pandemic, as well as the geographic variability observed within individual flu seasons, remain poorly understood. As such, some flu seasons are particularly notable in terms of severity. Others are notable due to other unique or unusual factors, as described below. According to the United States Public Health Service, "The epidemic of 1928–1929 was the most important since that of 1920", itself considered to be the final wave, at least in the US, of the 1918 pandemic. There were approximately 50,000 excess influenza and pneumonia deaths in the country, or about half of the mortality attributed to the 1920 epidemic. The 1946–1947 flu season was characterized by a previously unheard of phenomenon. The first influenza vaccine came into use in the 1940s. At this time, the vaccine contained a strain of H1N1 isolated in 1943, and this had been effective during the 1943–1944 and 1944–1945 seasons. During the 1946–1947 season, however, this once effective vaccine totally failed to protect the military personnel who had received it. A worldwide epidemic occurred, which for a time was considered to have been a pandemic due to its vast spread, albeit a mild one, with relatively low mortality. Antigenetic analysis later revealed that the influenza A virus had undergone intrasubtypic reassortment, in which genes were swapped between two viruses of the same subtype (H1N1), resulting in an extreme drift variant but not an entirely new subtype. The 1950–1951 flu season was particularly severe in England and Wales and in Canada. By contrast, the United States experienced a relatively milder epidemic. Beginning the first week of January, 1953, influenza in epidemic proportions emerged in various states in the US. Outbreaks soon developed around the country, with Texas experiencing particularly high activity, though the northeast mostly saw smaller, more localized outbreaks. the US Public Health Service eventually acknowledged it as such when deaths began to rise around the country. By the end of January, activity was decreasing around the country. The 1967–1968 flu season was the last to be dominated by H2N2 before the emergence of H3N2 in 1968 and the consequent "Hong Kong flu" pandemic that lasted until 1970. This season was particularly severe in England and France, in which pneumonia and influenza excess mortality was two to three times greater than in other countries. By contrast, North America (the US and Canada) experienced a relatively milder epidemic than other places, with lower all cause excess mortality and a lower increase in both pneumonia influenza and all cause excess mortality, both indicating that this season had a lesser impact in North America relative to other countries. The 2012–2013 flu season was particularly harsh in the United States, where the majority of states were reporting high rates of influenza like illness. The Centers for Disease Control and Prevention reported that the available flu vaccine was 60% effective. It further recommended that all persons over age 6 months get the vaccine.