1918-1920 жылдардағы әлемдік тұмау пандемиясы

1918-1920 жылғы H1N1 вирусынан туған әлемдік тұмау пандемиясы – тарихтағы ең қауіпті эпидемиялардың бірі. 500 млн адамға жуық зарар танып, 17-100 млн өлімге әкелді.

39 мин оқу

100%

Дереккөз: Spanish flu — Wikipedia

Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.

Мазмұны

Кіріспе

1918–1920 жылдардағы әлемдік тұмау пандемиясы, H1N1 грипп А вирусынан тудырылған.

1918 жылы басталған тұмау пандемиясы.

1918–1920 жылдардағы тұмау пандемиясы, сондай-ақ Ұлы тұмау эпидемиясы немесе жиі кездесетін қате атаумен – «испан тұмауы» деп белгілі, H1N1 грипп А вирусынан тудырылған ерекше қауіпті әлемдік тұмау пандемиясы болды. Ең алғашқы тіркелген жағдай 1918 жылдың наурыз айында АҚШ-тың Канзас штатында, ал сәуір айында Францияда, Германияда және Ұлыбританияда тіркелді. Екі жыл өткен соң, әлем халқының шамамен үштен бірі, яғни 500 миллионға жуық адам, төрт толқында жұқты. Қайтыс болғандардың саны 17 миллионнан 50 миллионға, тіпті 100 миллионға дейін жетеді деп есептеледі, бұл тарихтағы ең қасіретті пандемиялардың бірі. Пандемия Бірінші дүниежүзілік соғыстың соңында, соғыс кезіндегі цензура салдарынан, соғысқан елдер моральдық жағдайды сақтау үшін жаман жаңалықтарды жасырған кезде, бірақ бейтарап Испаниядағы жағдайды газеттер еркін жариялағандықтан, Испания эпицентр деген жалған пікір қалыптасып, «испан тұмауы» деген қате атау пайда болды. Вирустың қауіпті болу себебі – цитокин дауылдарын тудырып, жас адамдардың күшті иммундық жүйесіне зиян келтіруі, бірақ вирустық инфекция бұрынғы тұмау штамдарынан артық агрессивті болған жоқ. Дегенмен, пандемия кезінде жас адамдар арасында өлім-жітім жоғары болды деген мәлімдемеге қарсы пікірлер де бар. Соғыс салдарынан нашар тамақтану, медициналық лагерьлер мен ауруханалардың толығуы, нашар санитария жағдайлар бактериялық инфекцияның таралуына ықпал етіп, көптеген науқастарды ұзаққа созылған өлім төсегінде қайтыс болды. 1918 жылғы испан тұмауы H1N1 грипп А вирусынан тудырылған үш тұмау пандемиясының біріншісі болды, ал ең соңғысы – 2009 жылғы шошқа тұмауы пандемиясы. 1977 жылғы ресей тұмауына да H1N1 вирусы себеп болды. TOC

Этимологиясы

Бұл пандемия әртүрлі жерлерде, әртүрлі уақытта және жағдайларға қарай көптеген ескі және жаңа атаулармен белгілі болды. Балама атаулардың этимологиясы осы апатты және оның бірнеше жылдан кейін ғана көзге көрінбейтін вирустар тұмауды тудыратынын білген адамдарға тигізген әсерін тарихи тұрғыдан қарастырады. Ғылыми жауаптардың болмауы 1918 жылдың шілдесінде "Сьерра-Леоне апталық жаңалықтары" (Фритаун) газетін ежегі шеберлігімен шешім іздеуге итерді, олар ежегі тіліндегі "Шығу" кітабының 16-тарауынан сұрақ қойды: "Бір нәрсе анық – дәрігерлер қазірде қатты ұйытылып қалған; сондықтан ауруды тұмау деп атаудың орнына, олар оны толық бақылауға алғанша, script=latn – 'Бұл не?' десін деп ұсынамыз."

Сипаттамалық атаулар

Грипп сияқты аурудың ошақтары 1916-17 жылдары Франциядағы Этапльдегі британдық әскери госпитальдерінде және Англияның Альдершот қаласындағы Англия бұғазының арғы жағында тіркелген. 1918 жылғы пандемияға ұқсас клиникалық белгілерге симптомдардың жылдам күшеюі және беттің "көңілсіз" гелиотроптық цианозы кірді. Бұл әлі сол A/H1N1 вирусына байланысты емес.

1918 жылы "эпидемиялық грипп" (тұмау), сол кезде "қарқын" (тұтқындау) деп те аталатын, АҚШ-тың Канзас штатында көктемнің соңында пайда болды, ал Испаниядан алғашқы хабарламалар 21 мамырда жарияланды. Екі елден де келген хабарларда оны "үш күндік қызба" (fiebre de los tres días) деп атады.

Қауымдастыратын атаулар

Көптеген баламалы атаулар жаңа жұқпалы ауруларды шетелдік етіп көрсету үшін экзонимдер болып табылады. Бұл есімдер 1918 жылғы пандемияда жаңаларымен бірге қайта қолданылды. Үш аптадан кейін "Таймс" газеті былай деп хабарлады: "Бүгін бәрі оны 'испан' тұмауы деп есептейді". Үш күннен кейін "Таймс" газетінде "испан тұмауынан" сақтану үшін "Формаминт" таблеткаларын алу туралы жарнама пайда болды. Мәскеуге жеткенде, "Правда" газеті "испандық ханым қалада" деп жариялады, осылайша 'испандық ханым' тағы бір танымал атауға айналды. Бұл індет Испанияда басталған жоқ (төменде қараңыз), бірақ соғыс кезіндегі цензура салдарынан хабарлау осы елден басталғандай болды. Испания бейтарап ел болғандықтан, жауынгерлік дайындық туралы сыңарлаудан және соғыс уақытындағы моральдық деңгейді көтеруге арналған үгіт машинасынан қабалдануға мүдделі емес еді; сондықтан оның газеттері эпидемияның әсерлерін, соның ішінде король Альфонсо XIII-нің ауруын еркін жариялады, бұл Испанияны індеттің ошағы ретінде көрсетті. Цензура соншалықты тиімді болды, Испанияның денсаулық сақтау органдары көрші елдердің де ұқсас жағдайға тап болғанын білмеді. 1918 жылдың қазан айында "Америкалық медицина қауымдастығының журналына" жіберілген "Мадридтен келген хатта" испандық бір шенеунік былай деді: "Біз аурудың басқа елдерде де қырып жатқанын және ондағы адамдардың оны 'испан тұмауы' деп атап жатқанын білгенімізге таң қалдық. Ал неліктен испандық? Бұл эпидемия Испанияда туған жоқ, және бұл тарихи шындық ретінде жазылуы керек". Бірақ бұл хат жарияланбастан бұрын, "Серб газеті" (Корфу) былай деп мәлімдеді: "Әртүрлі елдер осы құрметті қонақтың шығу тегін бірін-біріне ұзақ уақыттан бері тағайындап келеді, және бір кезде олар оның шығу тегін мейірімді және бейтарап Испанияға беруге келісті".

Басқа экзонимдер

Француз баспасөзі бастапқыда «американдық тұмау» деген атауды қолданған, бірақ одақтас елге қарсы шығудан сақтану үшін «испан тұмауы» деген атауға көшкен. 1918 жылдың көктемінде британдық сарбаздар оны «Фландрия тұмауы» деп атаса, неміс сарбаздары «Фландрия қызуы» деп атады, екеуі де Бельгиядағы белгілі шайқас алаңына байланысты, онда екі жақта да көптеген сарбаздар ауырып қалды. Сенегалда оны «бразилиялық тұмау», ал Бразилияда «германиялық тұмау» деп атады. Испанияда ол «француз тұмауы» (gripe française) немесе «Неаполь солдаты» (Soldado de Nápoles) деп те аталды, бірақ ол елде әлі де даулы мәселе болып қала береді. Басқа атаулар геосаяси және әлеуметтік шекараларға байланысты туындаған. Польшада оны «большевиктік ауру» деп атаса, большевиктер оны «қырғыз ауруы» деп атады. Жапония сумо күресшілерін Тайваньдағы жарыстан ауруды әкелгені үшін «сумо тұмауы» (<! 相撲風邪) деп айыптады, тіпті үш үздік күресшінің сол жерде қайтыс болғанына қарамастан. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының 2015 жылы жарияланған «үздік тәжірибелері» енді жаңа ауруларға мәдени маңызы бар атауларды қоспауға бағытталған, «испан тұмауы» «ауызынан алынбауы тиіс мысалдар» тізіміне енгізілді, соның арқасында әлеуметтік стигманың алдын алуға көмектеседі. Көптеген авторлар қазір оны «испан тұмауы» деп атаудан бас тартады.

Жергілікті атаулар

Кейбір тілдердегі эндонимдер нақты аймақтарды немесе адамдар тобын атамайтын. Осы пандемияға тән мысалдар: (оны зертетуге рұқсат етілсін), (бас және жөтел мен омыртқа ауруы), (соғыс уақытында пайда табуға тырысудан туындаған ауру), (оқ сияқты жылдам таралатын ауру) және <! ناخوشی ای باد (желден тараған ауру).

Басқа атаулары

Бұл індет сондай-ақ, Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін Бірінші дүниежүзілік соғыстың кең таралған атауы болған "Ұлы соғыстан" кейін "Ұлы тұмау эпидемиясы" деп белгілі болды. Француз әскери дәрігерлері бастапқыда оны "11-ші ауру" (maladie onze) деп атады. 1889–90 жылдардағы тұмау пандемиясынан шыққан балалар әні қысқартылып, 1918 жылы танымал болған секірмекке арналған өлеңге бейімделді. Бұл "Инфлюензаның" жұқтыру қабілетіне метафора болып табылады, онда бұл атау "Enza" аферезіне дейін қысқартылды.

1918 жылдың басындағы бірінші толқын

Пандемия ресми түрде 1918 жылдың 4 наурызында Канзас штатындағы Фанстон лагерінде әскери асханашы Альберт Гитчеллдің ауруы тіркелген кезде басталды деп есептеледі, бірақ оған дейін де жағдайлар болған. Ауру 1918 жылдың қаңтар айында Хаскелл округінде, 322 шақырымдай қашықтықта байқалды, бұл жергілікті дәрігер Лоринг Майнерді АҚШ-тың Халық денсаулығы қызметінің академиялық журналы "Халық денсаулығы туралы есептер" редакторына ескерту жасауға итермеледі. Фанстон лагерінде 4 наурызда тіркелген алғашқы жағдайдан кейін күндер ішінде 522 адам ауырды. 1918 жылдың 11 наурызында вирус Нью-Йорк штатының Куинс аймағына жетті. Наурыз/сәуір айларында профилактикалық шаралар қабылдамағаны кейіннен сынға ұшырады. АҚШ Бірінші дүниежүзілік соғысқа қатысқандықтан, ауру Фанстон лагерінен, американдық экспедициялық күштерінің әскерлерін даярлайтын маңызды оқу орталығынан, АҚШ армиясының басқа лагерлеріне және Еуропаға жылдам тарады. 1918 жылдың сәуір айында Орта Батыс, Шығыс жағалауы және француз порттарында эпидемияға айналып, айдың ортасына қарай Батыс майданға жетті. Содан кейін Францияның қалған бөлігіне, Ұлыбританияға, Италияға және Испанияға тез тарады, ал мамыр айында Вроцлав пен Одессаға жетті. 1918 жылдың наурызында Брест-Литовск келісіміне қол қойылғаннан кейін Германия ресейлік тұтқындарды босата бастады, олар өз елдеріне ауруды әкелді. Мамыр айында Солтүстік Африкаға, Үндістанға және Жапонияға жетті, ал көп ұзамай әлемді шарлаған болуы мүмкін, себебі сәуір айында Оңтүстік-Шығыс Азияда да жағдайлар тіркелді. Маусым айында Қытайда індет жайылғаны туралы хабарланды. Шілдеде Австралияға жеткеннен кейін толқын баяулады. Тұмаудың алғашқы толқыны 1918 жылдың бірінші тоқсанында басталды және салыстырмалы түрде жеңіл болды. Өлім-жітім көрсеткіші қалыпты деңгейден айтарлықтай жоғары емес еді; 1918 жылдың алғашқы алты айында АҚШ-та тұмауға байланысты шамамен 75 000 өлім тіркелді, ал 1915 жылдың осы кезеңінде 63 000 өлім тіркелген. 1918 жылдың мамыр және маусым айларында Мадридте тұмаудан 1000-нан аз адам қайтыс болды. 1918 жылдың бірінші тоқсанында карантин шаралары қолданылмады. Дегенмен, алғашқы толқын Бірінші дүниежүзілік соғыстың әскери операцияларында үлкен бұзылыстарға әкелді, француз әскерлерінің үштен екісі, британ күштерінің жартысы және 900 000-нан астам неміс сарбазы ауырды.

The pandemic is conventionally marked as having begun on 4 March 1918 with the recording of the case of Albert Gitchell, an army cook at Camp Funston in Kansas, United States, despite there having been cases before him. The disease had already been observed 200 mile (322 km) away in Haskell County as early as January 1918, prompting local doctor Loring Miner to warn the editors of the U. S. Public Health Service's academic journal Public Health Reports. Within days of the 4 March first case at Camp Funston, 522 men at the camp had reported sick. By 11 March 1918, the virus had reached Queens, New York. Failure to take preventive measures in March/April was later criticized. As the U. S. had entered World War I, the disease quickly spread from Camp Funston, a major training ground for troops of the American Expeditionary Forces, to other U. S. Army camps and Europe, becoming an epidemic in the Midwest, East Coast, and French ports by April 1918, and reaching the Western Front by the middle of the month. It then quickly spread to the rest of France, Great Britain, Italy, and Spain and in May reached Wrocław and Odessa. After the signing of the Treaty of Brest Litovsk (March 1918), Germany started releasing Russian prisoners of war, who then brought the disease to their country. It reached North Africa, India, and Japan in May, and soon after had likely gone around the world as there had been recorded cases in Southeast Asia in April. In June an outbreak was reported in China. After reaching Australia in July, the wave started to recede. The first wave of the flu lasted from the first quarter of 1918 and was relatively mild. Mortality rates were not appreciably above normal; in the United States ~75,000 flu related deaths were reported in the first six months of 1918, compared to ~63,000 deaths during the same time period in 1915. In Madrid, Spain, fewer than 1,000 people died from influenza between May and June 1918. There were no reported quarantines during the first quarter of 1918. However, the first wave caused a significant disruption in the military operations of World War I, with three quarters of French troops, half the British forces, and over 900,000 German soldiers sick.

1918 жылдың аяғындағы өлімге душар еткен екінші толқын

Екінші толқын 1918 жылдың тамыз айының екінші жартысында басталды, және Бресттен келген кемелермен Бостонға (Массачусетс штаты) және Фритаунға (Сьерра-Леоне) тараған болуы мүмкін, онда ол американдық әскерлермен немесе француздық теңізшілерді даярлауға келген жалдамалы жұмысшылармен бірге келді. Бостон әскери-теңіз базасынан және Бостоннан батысқа шамамен 30 миль қашықтықта орналасқан Девенс лагерінен (кейін Форт Девенс деп аталды), АҚШ-тың басқа да әскери орындары, сондай-ақ Еуропаға тасымалданатын әскерлер де зардап шекті. Әскерлердің қозғалысының көмегімен келесі екі айда ол Солтүстік Американың барлық аймағына, содан кейін Орталық және Оңтүстік Америкаға тарады, Бразилия мен Кариб аймағына да кемелермен жетті. 1918 жылдың шілдесінде Осман империясында кейбір әскерлер арасында алғашқы жағдайлар тіркелді. Фритауннан пандемия Батыс Африкада жағалау, өзендер және колониялық теміржолдар арқылы тарады, сондай-ақ теміржол станцияларынан шалқары аудандардағы қауымдастықтарға жетті. Оңтүстік Африка қыркүйек айында Франциядан оралған Оңтүстік Африкалық жұмысшылар корпусының мүшелерін әкелген кемелермен оны қабылдады. Содан ол Оңтүстік Африкаға, Замбезіден әрі таралып, қараша айында Эфиопияға жетті. 15 қыркүйекте Нью-Йорк қаласында тұмаудан алғашқы өлім тіркелді. 1918 жылдың 28 қыркүйегінде Пенсильвания штатындағы Филадельфияда Бірінші дүниежүзілік соғыс үшін үкіметтік облигацияларды насихаттау мақсатында өткен Филадельфия бостандық қарыздары шеруіне қатысқан адамдар арасында аурудың кең таралуынан кейін 12 000 адам қайтыс болды. Еуропадан екінші толқын Ресейді оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай қиғаш бағытта шарлады, сондай-ақ Солтүстік Ресейдегі интервенция арқылы Архангельскіге жеткізілді, содан кейін Ресей азаматтық соғысы мен Транссибір теміржолы арқылы Азияға тарады, Иранға (онда ол қасиетті Машхад қаласы арқылы тарады), содан кейін қыркүйекте Үндістанға, ал қазанда Қытай мен Жапонияға жетті. 1918 жылдың 11 қарашасындағы қарулы келісімді мерекелеу Лима мен Найробиде де індеттің өршуіне себеп болды, бірақ желтоқсан айына қарай бұл толқын көбінесе аяқталды. 1918 жылғы пандемияның екінші толқыны бірінші толқынға қарағанда әлдеқайда қауіпті болды. Бірінші толқын әдеттегі тұмау эпидемиясына ұқсады; ең көп қауіпке ұшырағандар аурулар мен қарттар болды, ал жас, дені сау адамдар оңай жазылып кетті. 1918 жылдың қазаны пандемияның барлық кезеңіндегі ең жоғары өлім-жітім көрсеткіші тіркелген ай болды. АҚШ-та 1918 жылдың қыркүйек-желтоқсан аралығында шамамен 292 000 өлім тіркелді, бұл 1915 жылдың осы кезеңіндегі 26 000 өлімнен әлдеқайда көп. 1918 жылғы Үндістандағы тұмау пандемиясы ерекше қауіпті болды, 1918 жылдың соңғы тоқсанында ғана шамамен 12,5-20 миллион адам қайтыс болды.

The second wave began in the second half of August 1918, probably spreading to Boston, Massachusetts and Freetown, Sierra Leone, by ships from Brest, where it had likely arrived with American troops or French recruits for naval training. From the Boston Navy Yard and Camp Devens (later renamed Fort Devens), about 30 miles west of Boston, other U. S. military sites were soon afflicted, as were troops being transported to Europe. Helped by troop movements, it spread over the next two months to all of North America, and then to Central and South America, also reaching Brazil and the Caribbean on ships. In July 1918, the Ottoman Empire saw its first cases in some soldiers. From Freetown, the pandemic continued to spread through West Africa along the coast, rivers, and the colonial railways, and from railheads to more remote communities, while South Africa received it in September on ships bringing back members of the South African Native Labour Corps returning from France. From there it spread around southern Africa and beyond the Zambezi, reaching Ethiopia in November. On 15 September, New York City saw its first fatality from influenza. The Philadelphia Liberty Loans Parade, held in Philadelphia, Pennsylvania, on 28 September 1918 to promote government bonds for World War I, resulted in 12,000 deaths after a major outbreak of the illness spread among people who had attended the parade. From Europe, the second wave swept through Russia in a southwest–northeast diagonal front, as well as being brought to Arkhangelsk by the North Russia intervention, and then spread throughout Asia following the Russian Civil War and the Trans Siberian railway, reaching Iran (where it spread through the holy city of Mashhad), and then later India in September, as well as China and Japan in October. The celebrations of the Armistice of 11 November 1918 also caused outbreaks in Lima and Nairobi, but by December the wave was mostly over. The second wave of the 1918 pandemic was much more deadly than the first. The first wave had resembled typical flu epidemics; those most at risk were the sick and elderly, while younger, healthier people recovered easily. October 1918 was the month with the highest fatality rate of the whole pandemic. In the United States, ~292,000 deaths were reported between September–December 1918, compared to ~26,000 during the same time period in 1915. The 1918 flu pandemic in India was especially deadly, with an estimated 12.5–20 million deaths in the last quarter of 1918 alone.

1919 жылғы үшінші толқын

Пандемиялық белсенділік көптеген жерлерде 1919 жылға дейін жалғасты. Бұл белсенділіктің сақталуы климатқа, әсіресе Солтүстік жарты шарға байланысты болуы мүмкін, онда қыс мезгілі болды және тұмаудың әдеттегі белсенділік кезеңі еді. Дегенмен, пандемия 1919 жылға дейін аймақ пен климаттан тәуелсіз жалғасты. Денсаулық сақтау қызметі желтоқсан айының басында "аурудың қайта өршуі" елдің "шеткерліген аймақтарында" сезіліп жатқанын хабарлады. Алайда, бұл қайта жанданған белсенділік ел ішінде әртүрлі болды, мүмкін түрлі шектеулердің салдарынан. Көптеген жерлерде пандемияға қарсы шаралар, мысалы, қоғамдық жиналыстарға тыйым салу және мектептерді жабу, таралуын тоқтату үшін қайтадан енгізілді. Маңызды жағдайлар Лос-Анджелес, Нью-Йорк, Мемфис, Нэшвилл, Сан-Франциско және Сент-Луис қалаларында тіркелді. 21 ақпанда, жергілікті айырмашылықтарды ескере отырып, елдің барлық аймақтарында қаңтардың ортасынан бастап тұмау белсенділігінің төмендегені хабарланды. 1918 жылдың қазан айында басталған "бірінші үлкен эпидемиялық кезеңнен" кейін, АҚШ-тың ірі қалаларында өкпе ауруы мен тұмаудан болатын өлім-жітім 1919 жылдың мамырынан 1920 жылдың қаңтарына дейін "орташа көрсеткіштен сәл төмен" болды. Дегенмен, 1919 жылдың алғашқы алты айында осы себептерге байланысты шамамен 160 000 адам қаза тапты. Еуропада қыстың аяғына қарай және көктемде қайта жандану байқалды. Англия мен Уэльсте ақпанның ортасында үшінші толқын пайда болды, наурыздың басында шыңына жетті, бірақ мамыр айына дейін толыққан толық басылмады. Франция да, Нидерланды да ақпан айында ең жоғары деңгейге жеткен маңызды толқынды бастан өткерді. Наурыз айында Норвегия, Финляндия және Швейцарияда, ал сәуірде Швецияда пандемиялық белсенділік қайтадан күшейді. 1919 жылдың қаңтар мен сәуір айлары аралығында Испанияның көп бөлігінде тұмаудың "көптеп таралуы" тіркелді. Португалияда пандемиялық белсенділіктің қайта жандануы 1919 жылдың наурыз айынан қыркүйек айына дейін созылды, ең үлкен әсері елдің батыс жағалауы мен солтүстігінде байқалды; сәуір мен мамыр айларында барлық аудандарға тарады. Австралияға тұмау алғаш рет 1919 жылдың қаңтар айында келді, бұған дейін 1918 жылдың соңғы жартысында қатаң теңіз карантині елді қорғап келген еді. Ол алғаш рет Мельбурнда эпидемиялық сипатқа ие болды, ақпанның ортасында ең жоғары деңгейге жетті. Көп ұзамай тұмау көршілес Жаңа Оңтүстік Уэльс пен Оңтүстік Австралияда пайда болып, жыл бойы елге тарады. Викторияда сәуір мен маусым аралығында екінші, одан да ауыр толқын тіркелді. Басқа аймақтарда тұмау "үшінші толқын" түрінде қайта оралды. Гонконгта маусым айында тағы бір жағдай тіркелді, Оңтүстік Африкада күзгі және қысқы айларда Оңтүстік жарты шарда жағдай осылай болды. Жаңа Зеландияда да мамыр айында кейбір жағдайлар тіркелді. 1919 жылы Оңтүстік Американың кейбір аймақтарында пандемия қайта жанданды. Үшінші толқын Бразилияға қаңтар мен маусым аралығында соқты. Монтевидеода да шілде мен қыркүйек аралығында екінші жағдай тіркелді. Үшінші толқын Испания, Сербия, Мексика және Ұлыбританияны қатты зардапқа ұшыратты, нәтижесінде жүздеген мың адам қаза тапты. Жалпы алғанда, екінші толқыннан кем қауіпті болды, бірақ бастапқы толқыннан әлдеқайда өлімге әкелді.

Pandemic activity persisted, in general, into 1919 in many places. This persistence in activity is possibly attributable to climate, specifically in the Northern Hemisphere, where it was winter and thus the usual time for influenza activity. The pandemic nonetheless continued into 1919 largely independent of region and climate. with the Public Health Service issuing its first report of a "recrudescence of the disease" being felt in "widely scattered localities" in early December. This resurgent activity varied across the country, however, possibly on account of differing restrictions. Pandemic interventions, such as bans on public gatherings and the closing of schools, were reimposed in many places in an attempt to suppress the spread. Significant outbreaks occurred in cities including Los Angeles, New York City, Memphis, Nashville, San Francisco, and St. Louis. By 21 February, with some local variation, influenza activity was reported to have been declining since mid January in all parts of the country. Following this "first great epidemic period" that had commenced in October 1918, deaths from pneumonia and influenza were "somewhat below average" in the large cities of the United States between May 1919 and January 1920. Nonetheless, nearly 160,000 deaths were attributed to these causes in the first six months of 1919. It was not until later in the winter and into the spring that a clearer resurgence appeared in Europe. A significant third wave had developed in England and Wales by mid February, peaking in early March, though it did not fully subside until May. France also experienced a significant wave that peaked in February, alongside the Netherlands. Norway, Finland, and Switzerland saw recrudescences of pandemic activity in March, and Sweden in April. Much of Spain was affected by "a substantial recrudescent wave" of influenza between January and April 1919. Portugal experienced a resurgence in pandemic activity that lasted from March to September 1919, with the greatest impact being felt on the west coast and in the north of the country; all districts were affected between April and May specifically. Influenza entered Australia for the first time in January 1919 after a strict maritime quarantine had shielded the country through the latter part of 1918. It assumed epidemic proportions first in Melbourne, peaking in mid February. The flu soon appeared in neighboring New South Wales and South Australia and then spread across the country throughout the year. while a second, more severe wave occurred in Victoria between April and June. In other parts, influenza recurred in the form of a true "third wave". Hong Kong experienced another outbreak in June, as did South Africa during its fall and winter months in the Southern Hemisphere. New Zealand also experienced some cases in May. Parts of South America experienced a resurgence of pandemic activity throughout 1919. A third wave hit Brazil between January and June. Montevideo similarly experienced a second outbreak between July and September. The third wave particularly affected Spain, Serbia, Mexico and Great Britain, resulting in hundreds of thousands of deaths. It was in general less severe than the second wave but still much more deadly than the initial first wave.

1920 жылғы төртінші толқын

Солтүстік жарты шарда күз жақындаған сайын грипптің "қайталануы" туралы алаңдаушылық күшейді. Сарапшылар 1889–1890 жылдардағы грипп эпидемиясының тарихын келтіріп, бір жылдан кейін мұндай қайталанудың ғажап емес екенін болжады, бірақ барлығы келіспеді. 1919 жылдың қыркүйек айында АҚШ-тың бас дәрігері Руперт Блю грипптің сол жылдың соңында қайта оралуы "мүмкін, бірақ әрі қарай анық емес" болатынын айтты. Франция жаздың соңына дейін халыққа ақпарат беру кампаниясын дайындады, ал Ұлыбритания күзде вакцина жасауға дайындық бастады. Жапонияда грипп желтоқсан айында қайтадан басталып, ел бойынша жылдам тарады, бұл сол кезде суық ауа райының басталуымен байланысты болды. Індеттің таралуын тежеу үшін пандемияға байланысты шаралар қайта жаңартылды, денсаулық сақтау органдары маска тағуды ұсынды. 1919 жылдың қазан айынан 1920 жылдың 23 қаңтарына дейін ел бойынша 780 000 жағдай тіркелді, осы күнге дейін кем дегенде 20 000 адам қайтыс болды. Бұл "Жапониядағы алғашқы эпидемия кезінде" 1918–1919 жылдардағы сәйкес кезеңмен салыстырғанда үш есе ауыр жағдайды көрсетті. Жыл басында қарқынды өсімге жетсе де, індет қыс бойы жалғасып, көктемде басылды. 1919 жылдың көктем және жаз айларында АҚШ-та грипптің "бірнеше оқшаланған" жағдайлары тіркелді. Қазан айының басында жағдайлардың шашыраңқы түрде көбеюі байқалды, бірақ Чикаго қаласында қаңтардың ортасынан бастап грипптің алғашқы ірі ошақтарының бірі пайда болды. Денсаулық сақтау қызметі "эпидемияны жергілікті деңгейде тоқтатуға" қадам жасайтынын мәлімдеді, бірақ ауру Канзас-Ситиде бірден басталып, елдің орталық бөлігінен нақты бағытсыз тарала бастады. Чикагодағы жағдайлардың тез өсуінен кейін бірнеше күн өткен соң, грипптің 1919 жылғы қысқа қарағанда қалада одан да жылдам тарағаны белгілі болды, бірақ өлім-жітім азайды. Бір апта ішінде қаладағы жаңа жағдайлар 1919 жылғы толқынның ең жоғарғы шегінен асып кетті. Сол уақытта Нью-Йорк қаласында да жағдайлардың күрт өсуі байқалды, көп ұзамай елдің басқа қалалары да осы үрдіске қосылды. Чикаго, Мемфис және Нью-Йорк сияқты қалаларда мектептер мен театрларды жабу, жұмыс уақытын кезең-кезеңмен өзгерту сияқты пандемиялық шектеулер қайтадан енгізілді. 1918 жылдың күзіндегі эпидемия кезінде болғандай, Нью-Йорк қаласындағы мектептер ашық қалды. "1920 жылдың басындағы маңызды эпидемия" деп АҚШ-тың өлім-жітім статистикасы кейінірек атап өтті; сол кездегі деректерге сәйкес, эпидемия 1918–1919 жылдардағы эпидемияға қарағанда үш есе аз өлімге әкелді. Тек Нью-Йорк қаласында 1919 жылдың желтоқсаны мен 1920 жылдың сәуірі аралығында 6 374 адам қайтыс болды, бұл 1918 жылдың көктеміндегі алғашқы толқынмен салыстырғанда екі есеге жуық көрсеткіш. Польша қыс айларында қатты эпидемияны бастан кешірді, оның астанасы Варшава бір апта ішінде 158 өлім-жітімге жетті, бұл 1918 жылдың желтоқсанында тіркелген 92 өлім-жітімнен асып түсті; алайда 1920 жылғы эпидемия бірнеше апта ішінде аяқталды, ал 1918–1919 жылдардағы толқын 1918 жылдың екінші жартысында дамыды. Керісінше, Батыс Еуропадағы эпидемия "қауіпсіз" деп есептелді, өлім-жітімнің жас бойынша таралуы маусымдық гриппке тән сипатқа ие болды. Еуропаның бес елінде (Испания, Дания, Финляндия, Германия және Швейцария) 1920 жылдың қаңтар-сәуір аралығында ең жоғары көрсеткіш тіркелді. Бразилияда ақпан айында төртінші толқын тіркелді.

In the Northern Hemisphere, fears of a "recurrence" of the flu grew as fall approached. Experts cited the history of past flu epidemics, such as that of 1889–1890, to predict that such a recurrence a year later was not unlikely, though not all agreed. In September 1919, U. S. Surgeon General Rupert Blue said a return of the flu later in the year would "probably, but by no means certainly," occur. France had readied a public information campaign before the end of the summer, and Britain began preparations in the fall with the manufacture of vaccine. In Japan, the flu broke out again in December and spread rapidly throughout the country, a fact attributed at the time to the coming of cold weather. Pandemic related measures were renewed to check the spread of the outbreak, and health authorities recommended the use of masks. Between October 1919 and 23 January 1920, 780,000 cases were reported across the country, with at least 20,000 deaths recorded by that date. This apparently reflected "a condition of severity three times greater than for the corresponding period of" 1918–1919, during Japan's first epidemic. Despite its rapid peak at the beginning of the year, the outbreak persisted throughout the winter, before subsiding in the spring. In the United States, there were "almost continuously isolated or solitary cases" of flu throughout the spring and summer months of 1919. An increase in scattered cases became apparent as early as September, but Chicago experienced one of the first major outbreaks of the flu beginning in the middle of January. The Public Health Service announced it would take steps to "localize the epidemic", but the disease was already causing a simultaneous outbreak in Kansas City and quickly spread outward from the center of the country in no clear direction. It became apparent within days of the start of Chicago's explosive growth in cases that the flu was spreading in the city at an even faster rate than in winter 1919, though fewer were dying. Within a week, new cases in the city had surpassed its peak during the 1919 wave. Around the same time, New York City began to see its own sudden increase in cases, and other cities around the country were soon to follow. Certain pandemic restrictions, such as the closing of schools and theaters and the staggering of business hours to avoid congestion, were reimposed in cities like Chicago, Memphis, and New York City. As they had during the epidemic in fall 1918, schools in New York City remained open, "An epidemic of considerable proportions marked the early months of 1920", the U. S. Mortality Statistics would later note; according to data at this time, the epidemic resulted in one third as many deaths as the 1918–1919 experience. New York City alone reported 6,374 deaths between December 1919 and April 1920, almost twice the number of the first wave in spring 1918. Poland experienced a devastating outbreak during the winter months, with its capital Warsaw reaching a peak of 158 deaths in a single week, compared to the peak of 92 reached in December 1918; however, the 1920 epidemic passed in a matter of weeks, while the 1918–1919 wave had developed over the entire second half of 1918. By contrast, the outbreak in western Europe was considered "benign", with the age distribution of deaths beginning to take on that of seasonal flu. Five countries in Europe (Spain, Denmark, Finland, Germany and Switzerland) recorded a late peak between January–April 1920. A fourth wave also occurred in Brazil, in February.

Пандемиядан кейінгі кезең

1920 жылдың ортасына қарай пандемия көпшілік және үкіметтер тарапынан көбінесе аяқталған деп есептелді. Чилидің кейбір аймақтарында 1920 жылдың қарашасы мен 1921 жылдың наурызы аралығында үшінші, жеңілірек толқын тіркелгенімен, тұмау АҚШ-та да кеңінен тарады, ал Калифорнияда 1922 жылдың наурыз айының басындағы таралу деңгейі 1920 жылдан бергі кез келген уақыттан жоғары болды. 1920 жылдан кейінгі жылдары 1918 жылы жаңа пайда болған бұл ауру, "маусымдық тұмаудың" кем дегенде бір түрі ретінде көріне бастады. H1N1 вирусы эндемикалық күйінде қалды және жылдар өте біртіндеп эволюциялап, кейде одан да ауыр немесе ерекше жағдайларды тудырды. 1918 жылы алғаш рет пайда болғаннан бергі кезең "пандемиялық дәуір" деп аталады, осыдан кейін туындаған барлық тұмау пандемиялары оның ұрпақтарынан пайда болды. 1918 жылдан кейінгі пандемиялардың алғашқысынан кейін, 1957 жылы вирус толығымен жаңа H2N2 вирусымен ығыстырылды, ол адам H1N1 вирусы мен құс тұмауының қайта тіркесуінің нәтижесі болды және содан кейін адамдардағы белсенді A тұмау вирусына айналды. Вирустың 20 жыл бойы тоңған күйде сақталуы сияқты кейбір табиғи түсіндірмелер, сондай-ақ тұмаудың өзінің сипаты, адамның әлдебір әрекетіне, мысалы, зертханадан кездейсоқ шығып кетуге (ескі вирус зерттеу мақсатында сақталған болса) байланысты болуы мүмкін деген пікірлер айтылды.

Еуропа

Францияның Этапль қаласындағы Ұлыбритания әскерлерінің негізгі дислокациялық және госпитальдық лагері испан тұмауының орталығы деп вирусолог Джон Оксфорд тарапынан теорияландырылған. Оксфордтың сөзінше, 1917 жылдың наурыз айында Альдершоттағы әскери казармаларда ұқсас жағдай тіркелген.

2016 жылы Қытай медициналық қауымдастығының журналында жарияланған мәліметтерде 1918 жылғы вирус 1918 жылғы пандемияға дейін бірнеше ай, тіпті жылдар бойы Еуропа армияларында айналып жүргендігінің куәлігі табылды. Саяси ғалым Эндрю Прайс Смит Австрия архивінен алынған деректерді жариялады, олар тұмаудың 1917 жылдың басында Австрияда басталганын көрсетеді. 2009 жылғы «Грипп және басқа да тыныс алу жолдары вирустары» журналындағы зерттеуде испан тұмауының өлім-жітім көрсеткіші 1918 жылдың қазан және қараша айларында екі ай ішінде барлық он төрт еуропалық елде бірдей ең жоғары деңгейге жеткені анықталды, бұл вирус Еуропада пайда болып, одан тараған жағдаймен үйлеспейді. Ханнон Испания, Канзас және Брест сияқты бірнеше баламалы шығу гипотезаларын мүмкін деп қарастырды, бірақ олардың ықтималдығы төмен. Өкінішке орай, қазіргі заманғы салыстыру үшін тіндердің үлгілері сақталмаған. Дегенмен, жұмысшылардың Еуропаға баратын жолында, Солтүстік Америка арқылы өтетін кейбір учаскелерде тыныс алу жолдары ауруларының жағдайлары тіркелген. Қытай испан тұмауы пандемиясынан салыстырмалы түрде аз зардап шеккен аймақтардың бірі болды, онда бірнеше зерттеулер 1918 жылы салыстырмалы түрде жеңіл тұмау маусымын тіркеді. (Бұл деректердің жетіспеушілігіне байланысты даулы мәселе болып табылады, «Жер шары бойынша» бөлімін қараңыз). Бұл испан тұмауы пандемиясының Қытайда басталғаны туралы болжамға әкелді, себебі тұмауға байланысты өлім-жітімнің төмендеуі қытай халқының бұрыннан бар иммунитетімен түсіндірілуі мүмкін. 2016 жылы Қытай медициналық қауымдастығының журналында жарияланған мәліметтерде 1918 жылғы вирус Қытай және Оңтүстік-Шығыс Азия сарбаздары мен жұмысшылары арқылы Еуропаға әкелінгендігіне ешқандай дәлел табылмады, керісінше, пандемияға дейін Еуропада айналып жүргендігінің куәлігі бар. Бірінші дүниежүзілік соғыстың тығыз жағдайлары мен жаппай әскерлердің қозғалысы пандемияны жеделдетті және, мүмкін, жұқпаның таралуын және мутацияны күшейтті. Соғыс адамдардың вирусқа қарсы тұру қабілетін де төмендеткен болуы мүмкін. Кейбір мамандар сарбаздардың иммундық жүйесінің нашар тамақтану, сондай-ақ соғыс және химиялық шабуылдардың салдарынан әлсірегенін, осылайша олардың сезімталдығын арттырғанын болжайды. Грипптің бүкіл әлемде таралуына ықпал еткен маңызды факторлардың бірі - саяхаттың артуы. Қазіргі заманғы көлік жүйелері сарбаздарға, теңізшілерге және азаматтық саяхатшыларға ауруды таратуды жеңілдетті. Тағы бір себеп - үкіметтердің жалған ақпарат таратуы және шындықты жасыруы, нәтижесінде халық індетке қарсы күреске дайындықсыз болды. Екінші толқынның қаталдығы Бірінші дүниежүзілік соғыстың жағдайларымен байланысты. Азаматтық өмірде табиғи сұрыпталу жеңіл штаммдарды жақсы көреді. Ауырған адамдар үйде қалады, ал жеңіл ауырғандар өмірлерін жалғастырады, нәтижесінде жеңіл штаммдарды таратады. Окоптарда табиғи сұрыпталу кері қайтады. Жеңіл штамммен ауырған сарбаздар өз орындарында қалды, ал ауыр науқастар қалың пойыздармен қалың далалық госпитальдарға жіберілді, бұл вирустың өлімге әкелетін түрін таратуға себеп болды. Екінші толқын басталды және грипп әлемге тез тарады. Осыған байланысты қазіргі пандемия кезінде денсаулық сақтау қызметкерлері әлеуметтік дүрбелең орын алған жерлерге жеткенде вирустың өлімге әкелетін штамдарын іздейді. Бірінші толқыннан айыққан көптеген адамдардың иммунитет дамытқаны, бұл тұмаудың бір штаммы болғанын көрсетті. Бұл Копенгагенде ең айқын байқалды, онда бірінші толқынның аз қауіптілігіне байланысты өлім-жітім көрсеткіші 0,29% құрады (бірінші толқында 0,02%, екінші толқында 0,27%). Халықтың қалған бөлігі үшін екінші толқын әлдеқайда қауіпті болды; ең осал адамдар - окоптардағы сарбаздар сияқты - жас және дене бітімі жақсы ересектер болды. 1918 жылдың соңында екінші қатерлі толқын басталғаннан кейін жаңа жағдайлар күрт төмендеді. Мысалы, Филадельфияда 16 қазанға дейінгі аптада 4597 адам қайтыс болды, бірақ 11 қарашаға қарай тұмау қаладан жоғалып кетті. Аурудың тез азаюының бір себебі - дәрігерлердің вирусты жұқтырғаннан кейін пайда болған пневмонияның алдын алу және емдеуде тиімді болуы. Алайда, Джон Барри 2004 жылғы «Ұлы тұмау: тарихтағы ең қауіпті обаның эпикалық оқиғасы» кітабында зерттеушілер бұл пікірді қолдауға ешқандай дәлел таба алмағанын мәлімдеді. Тағы бір теория 1918 жылғы вирус аз қауіпті штаммға өте жылдам мутацияға ұшырады дегенді айтады. Грипптің мұндай эволюциясы - жиі кездесетін құбылыс: патогенді вирустардың уақыт өте келе аз қауіпті болуға бейімділігі бар, өйткені ең қауіпті штаммдардың иелері көбінесе өледі. Алайда, 1919 жылға дейін өлім жағдайлары жалғасты. Сонымен қатар, Монреаль Канадиенс хоккей клубының ойыншысы Джо Холл 1919 жылғы Стэнли кубогы финалының жойылған себебіне айналған тұмауға шалдықты.

A report published in 2016 in the Journal of the Chinese Medical Association found evidence that the 1918 virus had been circulating in the European armies for months and possibly years before the 1918 pandemic. Political scientist Andrew Price Smith published data from the Austrian archives suggesting the influenza began in Austria in early 1917. A 2009 study in Influenza and Other Respiratory Viruses found that Spanish flu mortality simultaneously peaked within the two month period of October and November 1918 in all fourteen European countries analyzed, which is inconsistent with the pattern that researchers would expect if the virus had originated somewhere in Europe and then spread outwards. Hannoun considered several alternative hypotheses of origin, such as Spain, Kansas, and Brest, as being possible, but not likely. Unfortunately, no tissue samples have survived for modern comparison. Nevertheless, there were some reports of respiratory illness on parts of the path the laborers took to get to Europe, which also passed through North America. China was one of the few regions of the world seemingly less affected by the Spanish flu pandemic, where several studies have documented a comparatively mild flu season in 1918. (Although this is disputed due to lack of data during the Warlord Period, see Around the globe.) This has led to speculation that the Spanish flu pandemic originated in China, as the lower rates of flu mortality may be explained by the Chinese population's previously acquired immunity to the flu virus. A report published in 2016 in the Journal of the Chinese Medical Association found no evidence that the 1918 virus was imported to Europe via Chinese and Southeast Asian soldiers and workers and instead found evidence of its circulation in Europe before the pandemic. The close quarters and massive troop movements of World War I hastened the pandemic, and probably both increased transmission and augmented mutation. The war may also have reduced people's resistance to the virus. Some speculate the soldiers' immune systems were weakened by malnourishment, as well as the stresses of combat and chemical attacks, increasing their susceptibility. A large factor in the worldwide occurrence of the flu was increased travel. Modern transportation systems made it easier for soldiers, sailors, and civilian travelers to spread the disease. Another was lies and denial by governments, leaving the population ill prepared to handle the outbreaks. The severity of the second wave has been attributed to the circumstances of the First World War. In civilian life, natural selection favors a mild strain. Those who get very ill stay home, and those mildly ill continue with their lives, preferentially spreading the mild strain. In the trenches, natural selection was reversed. Soldiers with a mild strain stayed where they were, while the severely ill were sent on crowded trains to crowded field hospitals, spreading the deadlier virus. The second wave began, and the flu quickly spread around the world again. Consequently, during modern pandemics, health officials look for deadlier strains of a virus when it reaches places with social upheaval. The fact that most of those who recovered from first wave infections had become immune showed that it must have been the same strain of flu. This was most dramatically illustrated in Copenhagen, which escaped with a combined mortality rate of just 0.29% (0.02% in the first wave and 0.27% in the second wave) because of exposure to the less lethal first wave. For the rest of the population, the second wave was far more deadly; the most vulnerable people were those like the soldiers in the trenches – adults who were young and fit. After the lethal second wave struck in late 1918, new cases dropped abruptly. In Philadelphia, for example, 4,597 people died in the week ending 16 October, but by 11 November, influenza had almost disappeared from the city. One explanation for the rapid decline in the lethality of the disease is that doctors became more effective in the prevention and treatment of pneumonia that developed after the victims had contracted the virus. However, John Barry stated in his 2004 book The Great Influenza: The Epic Story of the Deadliest Plague In History that researchers have found no evidence to support this position. Another theory holds that the 1918 virus mutated extremely rapidly to a less lethal strain. Such evolution of influenza is a common occurrence: there is a tendency for pathogenic viruses to become less lethal with time, as the hosts of more dangerous strains tend to die out. Fatal cases did continue into 1919, however. One notable example was that of ice hockey player Joe Hall, who, while playing for the Montreal Canadiens, fell victim to the flu in April after an outbreak that resulted in the cancellation of the 1919 Stanley Cup Finals.

Белгілері мен симптомдары

Ауру жұқтырғандардың көпшілігі, әсіресе алғашқы толқын кезінде, тек қана тұмаудың қалыпты белгілерін – ауырған тамақ, бас ауру және қызба сезінді. Алайда, екінші толқын кезінде ауру әлдеқайда қауіпті болды, көбінесе бактериялық пневмониямен асқынып, өлімге әкелді. Бұл ауыр түр гелиотроптық цианозға алып келді, яғни теріде екі махоганды дақ алдымен пайда болып, бірнеше сағаттан кейін бүкіл бет көк түске боялды, содан кейін аяқ-қолдар қарарып, денеге тарады. Осыдан кейін, өкпеде сұйықтық жиналу салдарынан бірнеше сағат немесе күндер ішінде өлім орын алды. Басқа да белгілер мен симптомдар: ауыздан және мұрыннан қан ағу, жүкті әйелдерде түсік, ерекше иіс, тістер мен шаштың түсуі, сананың шатасуы, бас айналу, ұйқысыздық, есту және иіс сезу қабілетінің жоғалуы, көру қабілетінің нашарлауы. Бір бақылаушы былай деп жазды: "Асқынулардың ең айқын түрлерінің бірі – мұрын, асқазан және ішектерден қан кету. Сондай-ақ құлақтан қан ағу және терідегі қан кетулер де байқалды". Симптомдардың ауырлығы цитокин дауылынан туындады деп есептелді. Өлім-жітімнің көп бөлігі бактериялық пневмониядан болды, ол гриппен байланысты жиі кездесетін екінші инфекция. Бұл пневмонияның себебі жоғарғы тыныс жолдарының бактериялары болды, олар зақымдалған бронхтар арқылы өкпеге еніп, инфекция таратты. Вирус сонымен қатар өкпеде ауыр қан кетулер мен ісінуді тудырып, тікелей өлімге себеп болды. Қазіргі талдаулар вирустың өте қауіпті екенін көрсетті, себебі ол цитокин дауылын (ағзаның иммундық жүйесінің шамадан тыс реакциясын) тудырады. Бір топ зерттеушілер вирусты тоңазытылған құрбандардың денелерінен бөліп алып, оны жануарларға жұқтырды. Жануарларда тыныс алу жеткіліксіздігі тез дамып, цитокин дауылынан өлімге алып келді. Жас ересектердің күшті иммундық реакциясы организмді қиратқаны болжалды, ал балалар мен орта жастағы ересектердің әлсіз иммундық реакциясы осы топтарда өлім-жітімнің азаюына себеп болды.

The majority of the infected experienced only the typical flu symptoms of sore throat, headache, and fever, especially during the first wave. However, during the second wave, the disease was much more serious, often complicated by bacterial pneumonia, which was often the cause of death. This more serious type would cause heliotrope cyanosis to develop, whereby the skin would first develop two mahogany spots over the cheekbones which would then over a few hours spread to color the entire face blue, followed by black coloration first in the extremities and then further spreading to the limbs and the torso. After this, death would follow within hours or days due to the lungs being filled with fluids. Other signs and symptoms reported included spontaneous mouth and nosebleeds, miscarriages for pregnant women, a peculiar smell, teeth and hair falling out, delirium, dizziness, insomnia, loss of hearing or smell, and impaired vision. One observer wrote, "One of the most striking of the complications was hemorrhage from mucous membranes, especially from the nose, stomach, and intestine. Bleeding from the ears and petechial hemorrhages in the skin also occurred". The severity of the symptoms was believed to be caused by cytokine storms. The majority of deaths were from bacterial pneumonia, a common secondary infection associated with influenza. This pneumonia was itself caused by common upper respiratory tract bacteria, which were able to get into the lungs via the damaged bronchial tubes of the victims. The virus also killed people directly by causing massive hemorrhages and edema in the lungs. Modern analysis has shown the virus to be particularly deadly because it triggers a cytokine storm (overreaction of the body's immune system). One group of researchers recovered the virus from the bodies of frozen victims and transfected animals with it. The animals suffered rapidly progressive respiratory failure and death through a cytokine storm. The strong immune reactions of young adults were postulated to have ravaged the body, whereas the weaker immune reactions of children and middle aged adults resulted in fewer deaths among those groups.

Дұрыс емес диагноз

Ол кезде ауруды тудырған вирус микроскоп астында көруге тым кішкентай болғандықтан, дұрыс анықтауда қиындықтар туды. Оның орнына, Haemophilus influenzae бактериясы себепші деп жаңылысты, себебі ол көруге болатындай үлкен болды және көптеген, бірақ барлық науқастарда кездеспеді. Осы себепті, сол бактерияға қарсы қолданылған вакцина инфекцияны азайта алмады, бірақ өлім-жітімді төмендетті. Өлімге алып келген екінші толқын кезінде, бұл індет оба, денге қызуы немесе холера емес пе деген қорқыныш болды. Тағы бір жиі кездесетін дұрыс емес диагноз – тиф, ол әлеуметтік дүрбелең кезінде көп кездеседі, сондықтан Қазан төңкерісінен кейін Ресейде де тарады. Чилиде ел элитасының пікірінше, ұлт қатты құлдырап бара жатқандықтан, дәрігерлер ауруды нашар гигиена салдарынан туындаған тиф деп ойлады, жұқпалы емес деп қате түсінді, нәтижесінде жаппай жиналыстарға тыйым салмаған дұрыс емес жауап берілді.

Климат жағдайларының рөлі

Зерттеулер испан тұмауының құрбандарының иммундық жүйесі пандемия кезінде ұзақ мерзімге созылған, ерекше суық және ылғалды қолайсыз климаттық жағдайлардың салдарынан әлсірегенін көрсетті. Бұл, әсіресе, Бірінші дүниежүзілік соғыстың әскерлеріне, соғыстың барлық кезеңінде, тіпті пандемияның екінші толқынында үздіксіз жаңбыр мен орташадан төмен температураға ұшырағандықтан әсер етті. Гарвард университеті мен Мэн университетінің Климаттық өзгерістер институтында талданған жоғары ажыратымды климаттық деректер мен егжей-тегжейлі өлім-жітім деректері 1914-1919 жылдар аралығында Еуропаға әсер еткен ауыр климаттық аномалияны анықтады, сондай-ақ бірнеше экологиялық көрсеткіштер испан тұмауының ауырлығы мен таралуына тікелей әсер еткенін көрсетті. Алты жылдық климаттық аномалия (1914–1919) Еуропаға суық, теңіз ауасын әкеліп, ауа-райын күрт өзгертті, бұл туралы куәгерлердің айғақтары мен құралдық жазбалар растайды, тіпті Түркиядағы Галлиполи операциясына дейін жетті, онда ANZAC әскерлері аймақтың әдеттегі Жерорта теңізі климатына қарамастан, өте суық температураға тап болды. Климаттық аномалия H1N1 құс векторларының қоныс аударуына ықпал еткен болуы мүмкін, олар су объектілерін нәжісімен ластайды, нәтижесінде күзде жұқтыру деңгейі 60%-ға дейін жетті. Климаттық аномалия үздіксіз бомбалаудың нәтижесінде атмосфералық шаңның артуымен байланысты; шаң бөлшектерінен (бу конденсациялық ядролары) ядролардың көбеюі жауын-шашынның артуына себеп болды.

Қоғамдық денсаулық сақтауды басқару

1918 жылы жұқпалы аурулардың таралуы туралы халықты денсаулық сақтау органдарына хабарлау жүйелері болғанмен, олар көбінесе тұмауды қамтымады, нәтижесінде жауап беру кешікті. Дегенмен, шаралар қабылданды. Исландия, Австралия және Америка Самоасы сияқты аралдарда теңіз карантині жарияланды, осының арқасында көптеген адамның өмірі сақталды. Әлеуметтік қашықтық шаралары енгізілді, мысалы, мектептер, театрлар мен құдай орындарын жабу, қоғамдық көлікті шектеу және жаппай жиналыстарға тыйым салу. Жапон сияқты кейбір елдерде бетперде кию кең таралды, бірақ олардың тиімділігі туралы пікірталас болды. Сан-Францискодағы «Анти-Маска Лигасы» олардың қолданылуына наразылық білдіргендей, қолдануға қарсылық та болды. Вакциналар да жасалды, бірақ олар бактерияға негізделгендіктен, вирусқа емес, тек қосымша инфекцияларға көмектесе алды. Әртүрлі шектеулердің орындалуы әртүрлі болды. Нью-Йорк қаласының денсаулық сақтау комиссары метрода тыңғырыққа жол бермеу үшін кәсіпорындарды кезеңмен ашуға және жабуға бұйырды. Кейінірек жасалған зерттеулер көрсеткендей, жаппай жиналыстарға тыйым салу және бетперде киюді міндеттеу сияқты шаралар өлім-жітім көрсеткішін 50 пайызға дейін төмендетуге мүмкіндік береді, бірақ бұл індеттің басында қабылдануымен және мерзімінен бұрын алынбауымен байланысты.

Медициналық емдеу

Вирусты емдеуге арналған вирусқа қарсы дәрілер де, екіншілік бактериялық инфекцияларды емдеуге арналған антибиотиктер де болмағандықтан, дәрігерлер әртүрлі тиімділік деңгейлеріне ие дәрі-дәрмектердің кездейсоқ жиынтығына сүйенетін, мысалы, аспирин, хинин, сынап, дигиталис, стрихнин, магний сульфаты, касторовый май және йод. Қан құю, аюрведа және кампо сияқты дәстүрлі медицина тәсілдері де қолданылды.

Ақпаратты тарату

Бірінші дүниежүзілік соғыс салдарынан көптеген елдер соғыс кезеңінде цензура салып, пандемия туралы ақпарат таратуды шектеді. Мысалы, Италияның «Corriere della Sera» газетіне күнделікті қаза болғандар туралы хабарлауға тыйым салынды. Сол кездегі газеттер көбінесе қамқоршылық танытып, халық арасында үлкен қорқыныш тудырудан қаушады. Дертпен бірге, бұрмаланған ақпарат та тарады. Ирландияда Фландрия далаларындағы жаппай қабірлерден зиянды газдар көтеріліп, "жел арқылы бүкіл әлемге тарады" деген сенім болды. Сонымен қатар, мұның артында немістер тұр деген қауесет тарады, мысалы, Bayer компаниясы жасаған аспиринге у қосып немесе U- қайықтарынан у газы шығарған деген болжамдар айтылды.

Жарақаттанған қауымдар

Тіпті өлім-жітім көрсеткіші төмен болған аймақтарда да көптеген ересектер қабілетсіз қалды, бұл күнделікті өмірдің көп бөлігіне кедергі келтірді. Кейбір қауымдастар барлық дүкендерді жапты немесе клиенттерден тапсырыстарын сыртта қалдыруды талап етті. Денсаулық сақтау қызметкерлері науқастарға көмек көрсете алмады, ал қабір қазушылар қайтыс болғандарды жерлей алмады, өйткені олардың өзі де ауырған болатын. Алясканың түпкілікті халқы қоныстанған Бристоль шығанағы аймағында халықтың 40 пайызы көз жұмды, ал кейбір ауылдар толығымен жойылды. Аляскадағы Ненана 1918-1919 жылдар аралығында пандемияның таралуын тоқтатуға тырысты, бірақ 1920 жылдың көктемінде ауру қалаға жетті. Мамыр айының алғашқы екі аптасында қала тұрғындарының көп бөлігі жұқтырылған, халықтың 10 пайызы көз жұмды деп есептелді, олардың көпшілігі Алясканың түпкілікті халқынан болды. Тынық мұхиты аралдарындағы бірнеше аумақ бұл апаттан қатты зардап шекті. Пандемия оларға Жаңа Зеландиядан жетті, ол өз портынан грипппен ауырған кемелердің кетуіне жол бермеу үшін қабылданатын шараларды енгізуде кешікті. Жаңа Зеландиядан грипп Тонгаға (халықтың 8 пайызы көз жұмды), Науруға (16 пайыз), Фиджиге (5 пайыз, 9000 адам) жетті. Ең ауыр зардап шеккені – 1914 жылы Жаңа Зеландия басып алған бұрынғы неміс колониясы Батыс Самоа болды. Халықтың 90 пайызы жұқты, ересек ерлердің 30 пайызы, ересек әйелдердің 22 пайызы және балалардың 10 пайызы көз жұмды. Ал губернатор Джон Мартин Пойер блокада салғандықтан, грипптің көршілес Америка Самоасына жетуіне жол бермеді. Ауру түпкілікті халық арасындағы жоғары әлеуметтік топтарда жылдам тарады, себебі олар қайтыс болған басшылардан ауызша дәстүрді жинау салдарынан жұқтырды; осы процестен көптеген қауым ақсақалдары зарапталды. Иранда өлім-жітім көрсеткіші өте жоғары болды: есептеулер бойынша, 902 400 мен 2 431 000 аралығында, яғни халықтың 8 пайызынан 22 пайызына дейін көз жұмды. Ел сол кезде 1917-1919 жылдардағы парсы ашаршылығын бастан өткеріп жатты. Ирландиядағы ең ауыр 12 айда испан тұмауы барлық өлімдердің үштен бірін құрады. Оңтүстік Африкада шамамен 300 000 адам, яғни халықтың 6 пайызы алты апта ішінде көз жұмды. 1918 жылдың қыркүйегінде елге вирустың кіруінің алғашқы кезеңдеріндегі үкіметтің әрекеттері оның бүкіл елге таралуын күшейткен деп саналады. Кимберлидің жұмыс істейтін халқының шамамен төрттен бірі алмаз шахталарында жұмыс істегендерден құралды. Британдық Сомалиленде бір шенеунік түпкілікті халықтың 7 пайызы көз жұмды деп бағалады. Бұл үлкен өлім-жітімнің себебі – инфекцияның 50 пайызға дейін жоғары деңгейі және симптомдардың өте ауырлығы болды, бұл цитокин дауылдарынан туындаған болуы мүмкін деп күдіктелді.

Even in areas where mortality was low, so many adults were incapacitated that much of everyday life was hampered. Some communities closed all stores or required customers to leave orders outside. There were reports that healthcare workers could not tend the sick nor the gravediggers bury the dead because they too were ill. Mass graves were dug by steam shovel and bodies buried without coffins in many places. Bristol Bay, a region of Alaska populated by indigenous people, suffered a death rate of 40 percent of the total population, with some villages entirely disappearing. Nenana, Alaska, managed to avoid the extent of the pandemic between 1918 and 1919, but the flu at last reached the town in spring 1920. Reports suggested that during the first two weeks of May, the majority of the town's population became infected; 10% of the population were estimated to have died, most of whom were Alaska Natives. Several Pacific island territories were hit particularly hard. The pandemic reached them from New Zealand, which was too slow to implement measures to prevent ships, such as , carrying the flu from leaving its ports. From New Zealand, the flu reached Tonga (killing 8% of the population), Nauru (16%), and Fiji (5%, 9,000 people). Worst affected was Western Samoa, formerly German Samoa, which had been occupied by New Zealand in 1914. 90% of the population was infected; 30% of adult men, 22% of adult women, and 10% of children died. By contrast, Governor John Martin Poyer prevented the flu from reaching neighboring American Samoa by imposing a blockade. The disease spread fastest through the higher social classes among the indigenous peoples, because of the custom of gathering oral tradition from chiefs on their deathbeds; many community elders were infected through this process. In Iran, the mortality was very high: according to an estimate, between 902,400 and 2,431,000, or 8% to 22% of the total population died. The country was going through the Persian famine of 1917–1919 concurrently. In Ireland, during the worst 12 months, the Spanish flu accounted for one third of all deaths. In South Africa it is estimated that about 300,000 people amounting to 6% of the population died within six weeks. Government actions in the early stages of the virus' arrival in the country in September 1918 are believed to have unintentionally accelerated its spread throughout the country. Almost a quarter of the working population of Kimberley, consisting of workers in the diamond mines, died. In British Somaliland, one official estimated that 7% of the native population died. This huge death toll resulted from an extremely high infection rate of up to 50% and the extreme severity of the symptoms, suspected to be caused by cytokine storms.

Басқа аудандар

Тынық мұхитында Америка Самоасы мен Жаңа Каледонияның француз колониясы тиімді карантин шаралары арқылы тұмаудан бірде-бір адамның қаза болуына жол бермеді. Дегенмен, карантин мерзімі аяқталғаннан кейін, Америка Самоасында індет 1926 жылға, ал Жаңа Каледонияда 1921 жылға дейін кешікті. Америка Самоасында арал тұрғындарының кем дегенде 25%-ы клиникалық түрде ауырды, ал 0,1%-ы қайтыс болды. Жаңа Каледонияда ауру кеңінен таралып, халықтың 0,1%-ы қаза тапты. Сент-Еленада да ешкім қайтыс болған жоқ. Қытайдағы қаза болғандар санының бағалаулары кең ауқымды болды, бұл сол кездегі соғыс лордтары кезеңіне байланысты денсаулық сақтау деректерін орталықтандырылған түрде жинау мүмкін болмауынан туындады. Қытайда 1918 жылғы тұмау маусымы әлемнің басқа аймақтарымен салыстырғанда салыстырмалы түрде жеңіл болған болуы мүмкін. Алайда, елдің ішкі аймақтарынан алынған кейбір хабарламалар, 1918 жылы Қытайдың кем дегенде бірнеше аймағында тұмаудан өлім-жітім көрсеткіші жоғары болғанын көрсетеді. Дегенмен, Қытайдың тұмаудан басқа елдерге қарағанда қатты зардап шеккеніне айғақтар аз. Қытайдағы қаза болғандар саны туралы алғашқы бағалауды 1991 жылы Паттерсон мен Пайл жасады, олар 5 миллионнан 9 миллионға дейін деген болжам жасады. Алайда, 1991 жылғы осы зерттеу кейінгі зерттеулерде әдістемелік қателерге байланысты сынға ұшырады, ал жаңа зерттеулер Қытайдағы өлім-жітім көрсеткішінің айтарлықтай төмен екенін көрсетті. Мысалы, 1998 жылы Идзима Қытайдың порты қалаларынан алынған деректерге сүйене отырып, Қытайдағы қаза болғандар санын 1 миллионнан 1,28 миллионға дейін бағалады. Қытайдағы қаза болғандар санының төмен бағалаулары Қытайдың порты қалаларында (мысалы, Гонконгта) анықталған өлім-жітім көрсеткішінің төмен болуымен және нашар байланыс жүйесінің тұмаудың Қытайдың ішкі аймақтарына таралуына кедергі келтіргенімен байланысты. Жалпы алғанда, Қытайдың порты қалаларынан алынған деректер Азияның басқа қалаларымен салыстырғанда өлім-жітім көрсеткішінің төмен екенін көрсетеді. Хэбэй провинциясының Хоулу округінде жүргізілген тұмау туралы зерттеуде 1918 жылдың қазан және қараша айларында аурудың өлім-жітім көрсеткіші 9,77%-ды құрады, ал округ тұрғындарының 0,79%-ы тұмаудан қайтыс болды.

In the Pacific, American Samoa and the French colony of New Caledonia succeeded in preventing even a single death from influenza through effective quarantines. However, the outbreak was delayed into 1926 for American Samoa and 1921 for New Caledonia as the quarantine period ended. On American Samoa, at least 25% of the island residents were clinically attacked and 0.1% died, and on New Caledonia, there was widespread illness and 0.1% population died. Saint Helena also reported no deaths. Estimates for the death toll in China have varied widely, a range which reflects the lack of centralized collection of health data at the time due to the Warlord period. China may have experienced a relatively mild flu season in 1918 compared to other areas of the world. However, some reports from its interior suggest that mortality rates from influenza were perhaps higher in at least a few locations in China in 1918. At the very least, there is little evidence that China as a whole was seriously affected by the flu compared to other countries in the world. The first estimate of the Chinese death toll was made in 1991 by Patterson and Pyle, which estimated a toll of between 5 and 9 million. However, this 1991 study was criticized by later studies due to flawed methodology, and newer studies have published estimates of a far lower mortality rate in China. For instance, Iijima in 1998 estimates the death toll in China to be between 1 and 1.28 million based on data available from Chinese port cities. The lower estimates of the Chinese death toll are based on the low mortality rates that were found in Chinese port cities (for example, Hong Kong) and on the assumption that poor communications prevented the flu from penetrating the interior of China. As a whole, data from China's port cities show low mortality rates compared to other cities in Asia. A published influenza survey in Houlu County, Hebei Province, found that the case fatality rate was 9.77% and 0.79% of county population died from influenza in October and November 1918.

Өлім-жітімнің үлгілері

Пандемияның салдарынан көбінесе жас адамдар қаза тапты. 1918–1919 жылдары АҚШ-та пандемиялық тұмаудан қайтыс болғандардың 99% –ы 65 жасқа дейінгі адамдарда болды, ал өлімдердің жартысына жуығы 20 мен 40 жас аралығындағы жас адамдарда болды. 1920 жылы 65 жасқа дейінгі адамдардың өлім-жітімі 65 жастан асқандардың өлім-жітімімен салыстырғанда алты есеге төмендеді, бірақ өлім-жітімнің 92% –ы 65 жасқа дейінгі адамдарда болды. Бұл ерекше, өйткені тұмау әдетте екі жасқа дейінгі сәбилер, 70 жастан асқан ересектер және иммунодефициттер сияқты әлсіз адамдарға өте қауіпті. 1918 жылы қарт адамдар 1889–1890 жылдардағы тұмау пандемиясына ұшырағаннан кейін ішінара қорғаныс алған болуы мүмкін, ол «орыс тұмауы» деп аталады. Тарихшы Джон М. Барридің айтуынша, өлімге ең көп ұшыраған – «өлімге ең көп ұшырағандардың» – жүкті әйелдер болған. Ол пандемия кезінде ауруханаға жатқызылған әйелдер бойынша жүргізілген 13 зерттеуде өлім-жітім көрсеткіші 23% –дан 71% –ға дейін болғанын хабарлады. Баласын туғаннан кейін аман қалған жүкті әйелдердің төрттен бірі (26%) баласынан айырылды. Тағы бір ерекшелігі – бұл аурудың жайылу уақыты жаз және күз айларында (солтүстік жарты шарда) кең тараған; тұмау әдетте қыс мезгілінде нашарлайды. Сондай-ақ, аурудың өлім-жітіміне географиялық үлгілер де болды. Азияның кейбір жерлерінде өлім-жітім саны Еуропаның кейбір жерлеріне қарағанда 30 есе жоғары болды. Жалпы алғанда, Африка мен Азияда өлім-жітім саны жоғары, ал Еуропа мен Солтүстік Америкада төмен болды. Континенттерде де үлкен айырмашылықтар болды, Венгрия мен Испанияда өлім-жітім Данияға қарағанда үш есе жоғары, Сахарадан оңтүстіктегі Африкада өлім-жітім мүмкіндігі Солтүстік Африкаға қарағанда екі-үш есе жоғары, ал Азияның шеткі аймақтарында өлім-жітім деңгейі он есеге дейін жоғары болуы мүмкін. Қалалар ауылды аймақтардан да нашар зардап шекті. Қалалар арасында да айырмашылықтар болды, бұл иммунитетті беретін бірінші толқынның жұмсақ әсерін, сондай-ақ әлеуметтік қашықтық шараларын енгізуді білдіруі мүмкін. Тағы бір маңызды үлгі – әлеуметтік таптар арасындағы айырмашылықтар. Ослода өлім-жітім деңгейі пәтерлердің көлемімен кері байланыста болды, өйткені кішігірім пәтерлерде тұратын кедейлер өлім-жітім деңгейі жоғары болды. Әлеуметтік мәртебе иммигрант қауымдастықтар арасындағы өлім-жітімнің жоғары болуына әсер етті, өйткені сол кездегі жаңадан келген топ итальяндық америкалықтар орташа америкалықтарға қарағанда өлім-жітімге екі есе көп ұшырайды. Бұл айырмашылықтар тамақтанудың нашарлауына, халықтың көптеп тұруы мен денсаулық сақтау жүйесінің нашарлауына байланысты. Парадоксалды түрде, африкалық американдықтар пандемиядан салыстырмалы түрде құтқарылды. Грипптен әйелдерге қарағанда ер адамдар көбірек қаза тапты, өйткені олар сыртқа шығып, жұқтыруға бейім, ал әйелдер үйде қалуға бейім болды. Сол себепті еркектерде де туберкулез ауруы көбірек кездеседі, бұл аурудан айығу мүмкіндігін нашарлатады. Алайда, Үндістанда керісінше болды, мүмкін, өйткені үнді әйелдері нашар тамақтанумен назардан тыс қалдырылды және ауруларға қамқорлық жасау күтілді. He және басқалар жүргізген зерттеу (2011) 1918 жылғы тұмау пандемиясының үш толқынын зерттеу үшін механистік модельдеу әдісін қолданды. Олар уақыт үлгіні өзгеруіне себеп болатын факторларды және олардың өлім-жітім мен ауру-сырқаушылық үлгінімен байланысын зерттеді. Олардың талдаулары бойынша, таралу жылдамдығының уақыт аралығындағы өзгеруі ең жақсы түсіндірме болып табылады, ал осы үш толқындарды шығару үшін қажетті таралу өзгеруі биологиялық тұрғыдан ықтимал мәндер шегінде. He және басқалар жасаған тағы бір зерттеу (2013) 1918 жылғы тұмау пандемиясының үш толқынының себебін анықтау үшін үш факторды қамтитын қарапайым эпидемиялық модельді қолданды. Бұл факторлар мектептердің ашылуы мен жабылуы, эпидемия кезінде температураның өзгеруі және эпидемияға жауап ретінде адамның мінез-құлқының өзгеруі болды. Олардың модельдеу нәтижелері үш фактордың да маңызды екенін көрсетті, бірақ адамның мінез-құлық реакциясы ең маңызды әсерін көрсетті.

The pandemic mostly killed young adults. In 1918–1919, 99% of pandemic influenza deaths in the U. S. occurred in people under 65, and nearly half of deaths were in young adults 20 to 40 years old. In 1920, the mortality rate among people under 65 had decreased sixfold to half the mortality rate of people over 65, but 92% of deaths still occurred in people under 65. This is unusual since influenza is typically most deadly to weak individuals, such as infants under age two, adults over age 70, and the immunocompromised. In 1918, older adults may have had partial protection caused by exposure to the 1889–1890 flu pandemic, known as the "Russian flu". According to historian John M. Barry, the most vulnerable of all – "those most likely, of the most likely", to die – were pregnant women. He reported that in thirteen studies of hospitalized women in the pandemic, the death rate ranged from 23% to 71%. Of the pregnant women who survived childbirth, over one quarter (26%) lost the child. Another oddity was that the outbreak was widespread in the summer and autumn (in the Northern Hemisphere); influenza is usually worse in winter. There were also geographic patterns to the disease's fatality. Some parts of Asia had 30 times higher death rates than some parts of Europe, and generally, Africa and Asia had higher rates, while Europe and North America had lower ones. There was also great variation within continents, with three times higher mortality in Hungary and Spain compared to Denmark, two to three times higher chance of death in Sub Saharan Africa compared to North Africa, and possibly up to ten times higher rates between the extremes of Asia. Cities were affected worse than rural areas. There were also differences between cities, which might have reflected exposure to the milder first wave giving immunity, as well as the introduction of social distancing measures. Another major pattern was the differences between social classes. In Oslo, death rates were inversely correlated with apartment size, as the poorer people living in smaller apartments died at a higher rate. Social status was also reflected in the higher mortality among immigrant communities, with Italian Americans, a recently arrived group at the time, were nearly twice as likely to die compared to the average Americans. These disparities reflected worse diets, crowded living conditions, and problems accessing healthcare. Paradoxically, however, African Americans were relatively spared by the pandemic. More men than women were killed by the flu, as they were more likely to go out and be exposed, while women would tend to stay at home. For the same reason men also were more likely to have pre existing tuberculosis, which severely worsened the chances of recovery. However, in India the opposite was true, potentially because Indian women were neglected with poorer nutrition, and were expected to care for the sick. A study conducted by He et al. (2011) used a mechanistic modeling approach to study the three waves of the 1918 influenza pandemic. They examined the factors that underlie variability in temporal patterns and their correlation to patterns of mortality and morbidity. Their analysis suggests that temporal variations in transmission rate provide the best explanation, and the variation in transmission required to generate these three waves is within biologically plausible values. Another study by He et al. (2013) used a simple epidemic model incorporating three factors to infer the cause of the three waves of the 1918 influenza pandemic. These factors were school opening and closing, temperature changes throughout the outbreak, and human behavioral changes in response to the outbreak. Their modeling results showed that all three factors are important, but human behavioral responses showed the most significant effects.

Бірінші дүниежүзілік соғыс

Академик Эндрю Прайс Смит вирустың соғыстың соңғы кезеңдерінде күш тепе-теңдігін одақтастардың пайдасына бұруға көмектескенін айтады. Ол вирус толқындарының Орталық державаларды одақтас державалардан бұрын қамтығанын және Германия мен Австриядағы аурушаңдық пен өлім-жітім көрсеткіштері Ұлыбритания мен Франциядан әлдеқайда жоғары болғанын көрсетеді. 2006 жылғы Lancet журналында жарияланған зерттеу Германиядағы (0,76%) және Австриядағы (1,61%) артық өлім-жітім көрсеткіштерінің Ұлыбританиядағы (0,34%) және Франциядағы (0,75%) көрсеткіштерден жоғары екендігі расталды.

Экономикалық

Көңіл көтеру және қызмет көрсету салаларындағы көптеген кәсіпорындар кірістерін жоғалтты, ал денсаулық сақтау саласы пайдаға ие болды. Тарихшы Нэнси Бристоу пандемияның, колледжге түсетін әйелдер санының артуымен қатар, медбикелік саласындағы әйелдердің жетістігіне үлкен үлес қосканын айтты. Бұл, ішінара, ауруды тоқтату мен алдын алуда сәтсіздікке ұшыраған, басым көпшілігі ер адамдар болған дәрігерлердің әрекетіне байланысты болды. Көптеген әйелдерден құралған медбикелер пациенттерге көмектесудегі жетістіктерін атап өтті және аурудың таралуын өз жұмыстарымен байланыстырмады. 2020 жылғы зерттеу көрсетті, АҚШ қалалары медициналық емес шараларды (карантин және т.б.) ерте және кеңінен енгізу арқылы қосымша экономикалық зиянға ұшырамады. Дегенмен, бұл зерттеудің дұрыстығы Бірінші дүниежүзілік соғыспен және деректердің сенімділігімен байланысты мәселелердің сәйкес келуіне байланысты күмәндануға себеп болды.

Ұзақ мерзімді әсерлері

2006 жылы «Journal of Political Economy» журналында жарияланған зерттеуде «пандемия кезінде жатырда болған топтардың білім алу деңгейі төмендеген, физикалық мүгедектік деңгейі жоғарылаған, табысы азайған, әлеуметтік-экономикалық жағдайы нашарлаған және басқа туылған топтармен салыстырғанда мемлекеттік жәрдемақы алу көлемі артқан» деп көрсетілді. 2018 жылғы зерттеуде пандемия халықтың білім алу мүмкіндіктерін төмендеткені анықталды. Сонымен қатар, грипп 1920 жылдары летаргиялық энцефалиттің пайда болуымен байланысты. Аман қалғандардың өлім-жітім қаупі жоғары болды. Кейбір аман қалғандар инфекция салдарынан туындаған физиологиялық проблемалардан толыққанды айығуға қол жеткізбеді.

Мұра

Эпидемиядан туындаған жоғары аурушаңдық пен өлім-жітімге қарамастан, испан тұмауы 1990 және 2000 жылдары құс тұмауы және басқа пандемиялар туралы хабарлар келгенге дейін ондаған жылдар бойы жұртшылықтың естелігінен мүлдем шығып кетіп бара жатты. Осының салдарынан кейбір тарихшылар испан тұмауын «ұмытылған пандемия» деп атады. Алайда, тарихшы Гай Бейнер бұл тұжырымға қарсы шығып, әлеуметтік және мәдени ұмытылудың күрделі тарихын зерттеді. Ол пандемияның Бірінші дүниежүзілік соғысты еске алумен қабаттасып, көлеңкеде қалғанын, сондай-ақ тарихнамада көбінесе назарсыз қалғанын, бірақ әлемнің түкпір-түкпіріндегі жеке және жергілікті дәстүрлерде сақталғанын көрсетті. «Испан тұмауының» неге «ұмытылғаны» туралы түрлі теориялар бар. Пандемияның жоғары қарқыны – ол АҚШ-та тоғыз айдың ішінде көптеген адамдардың өмірін қиды – бұл ақпарат құралдарында шектеулі жарияланымға әкелді. Халық 19-шы ғасырдың соңы мен 20-шы ғасырдың басындағы пандемиялық аурулардың сипаттамаларымен жақсы таныс болды: тиф, сары қызылша, дифтерия және холера шамамен бір уақытта тарады. Бұл жағдайлар жұртшылық үшін тұмау пандемиясының маңыздылығын азайтуы мүмкін. Кейбір аймақтарда тұмау туралы ешқандай хабарлама берілмеді, тек оны емдейтін дәрі-дәрмектердің жарнамалары ғана жарияланды. Бұған қоса, індет Бірінші дүниежүзілік соғыстағы өлім-жітім мен БАҚ назарына толыққандай сәйкес келді. Тағы бір түсіндірме – ауруға ұшыраған жас топтары. Соғыста да, індетте де қаза тапқандардың көп бөлігі жас адамдар еді. Соғыс салдарынан жас адамдардың көп саны қаза болуы тұмаудан болған өлімдерді көлеңкеге түсіруі мүмкін. Адамдар некрологтарды оқығанда соғыста немесе соғыстан кейін қаза тапқандар мен тұмаудан қайтыс болғандарды қатар көрді. Әсіресе, соғыстың салдары ауыр болған Еуропада тұмаудың психологиялық әсері күрт болмауы мүмкін немесе ол соғыстың трагедиясының бір бөлігі сияқты көрінуі мүмкін. Пандемия мен соғыстың ұзақтығы да рөл атқарған болуы мүмкін. Алайда, соғыс бастапқыда тез аяқталады деп күтілген еді, бірақ пандемия басталған кезде төрт жылға созылды.

Despite the high morbidity and mortality rates that resulted from the epidemic, the Spanish flu began to fade from public awareness over the decades until the arrival of news about bird flu and other pandemics in the 1990s and 2000s. This has led some historians to label the Spanish flu a "forgotten pandemic". However, this label has been challenged by the historian Guy Beiner, who has charted a complex history of social and cultural forgetting, demonstrating how the pandemic was overshadowed by the commemoration of the First World War and mostly neglected in mainstream historiography, yet was remembered in private and local traditions across the globe. There are various theories of why the Spanish flu was "forgotten". The rapid pace of the pandemic, which killed most of its victims in the United States within less than nine months, resulted in limited media coverage. The general population was familiar with patterns of pandemic disease in the late 19th and early 20th centuries: typhoid, yellow fever, diphtheria, and cholera all occurred near the same time. These outbreaks probably lessened the significance of the influenza pandemic for the public. In some areas, the flu was not reported on, the only mention being that of advertisements for medicines claiming to cure it. Additionally, the outbreak coincided with the deaths and media focus on the First World War. Another explanation involves the age group affected by the disease. The majority of fatalities, from both the war and the epidemic, were among young adults. The high number of war related deaths of young adults may have overshadowed the deaths caused by flu. When people read the obituaries, they saw the war or postwar deaths and the deaths from the influenza side by side. Particularly in Europe, where the war's toll was high, the flu may not have had a tremendous psychological impact or may have seemed an extension of the war's tragedies. The duration of the pandemic and the war could have also played a role. The war, however, had initially been expected to end quickly but lasted for four years by the time the pandemic struck.

Әдебиетте және басқа да ақпарат құралдарында

Пандемияның салдарына қарамастан, ол американдық әдебиетте кең таралған тақырыпқа айналмады. 2006 жылы жарық көрген «Жердегі соңғы қала» романы, адамдардың кіруі мен шығуына тыйым салу арқылы тұмаудың таралуын тоқтатуға тырысатын қала туралы айтады. «Жұлдыздардың тартылысы» – Эмма Донохьюдің 2020 жылы жарық көрген, испан тұмауы кезіндегі Дублин қаласындағы оқиғаларды баяндайтын романы. Оның соңғы нұсқасы 2020 жылдың наурыз айында тапсырылды, ал баспагерлер ағымдағы COVID-19 пандемиясының себебінен жариялану процесін жеделдетті.

Басқа пандемиялармен салыстыру

Испан тұмауы әлем халқының қара өлімге қарағанда әлдеқайда аз пайызын өлтірді, ал қара өлім көп жылдар бойы созылды. Жақындағы COVID-19 пандемиясының салдарынан 17,5–31,4 миллион адам қаза болды деп есептеледі.

Зерттеу

Испан тұмауының пайда болуы және адамдар мен шошқаларда шамамен бір уақытта болған індеттер арасындағы байланыс әлі де даулы мәселе болып табылады. Бір гипотеза бойынша, вирус штаммы Канзас штатындағы Форт Райлиде пайда болған, ол тамақ үшін өсірілген құс және шошқалардағы вирустардан туындаған; содан кейін сарбаздар Форт Райлиден әлемнің түкпір-түкпіріне жіберілді, олар ауруды таратып жүрді. Вирустың реконструкциясы мен құс вирустары арасындағы ұқсастықтар, сондай-ақ адамдардағы тұмаудың алғашқы хабарламалары құстардағы алғашқы жағдайлардан бұрын болғандығы зерттеушілерді вирус құстардан тікелей адамға өтіп, шошқалар адамдардан жұқтырды деген қорытымға әкелді. Басқалар оған келіспейді, ал соңғы зерттеулер штаммның адам емес, сүтқоректі жануарлардан пайда болған болуы мүмкін екенін ұсынады. Оның сүтқоректі жануарларда пайда болу мерзімі 1882–1913 жылдар аралығы деп есептеледі. Бұл ататек вирус 1913–1915 жылдары екі кладқа (немесе ортақ атадан тараған биологиялық топтарға) бөлінді, олар классикалық шошқа және адам H1N1 тұмау түрлеріне әкелді. Адам штамдарының соңғы ортақ атасы 1917 жылдың ақпаны мен 1918 жылдың сәуір айы аралығында болған. Шошқалар құс тұмауы вирусына адамдардан гөрі оңай жұғатындықтан, олар вирусқа алғашқы ие болған жануарлар ретінде қарастырылды, ол 1913 және 1918 жылдар аралығында адамдарға тарады. Испан тұмауы штаммын (құс тұмауының H1N1 субтипі) қайта жасау жөніндегі жұмыстар Қарулы күштер патология институты, USDA ARS Оңтүстік-Шығыс құс шаруашылығы зерттеу зертханасы және Нью-Йорктегі Синай тауының медицина мектебі арасындағы ынтымақтастықпен жүргізілді. Бұл күш-жігердің нәтижесінде (2005 жылдың 5 қазанында) топ вирус генетикалық тізбегін анықтады, ол патолог Йохан Хултин Алясканың мәңгі тоңған жерінен инуит әйелінің тұмаудан қайтыс болған тінінен және американдық сарбаздар Роско Вон мен Джеймс Даунстан сақталған үлгілерден алынған тарихи тіндерді пайдаланды. 2007 жылдың 18 қаңтарында Kobasa et al. (2007) қайта құрылған тұмау штаммымен жұқтырылған маймылдардың (Macaca fascicularis) 1918 жылғы пандемияның классикалық белгілерін көрсеткенін және иммундық жүйенің шамадан тыс реакциясынан – цитокин дауылдарынан қайтыс болғанын хабарлады. Бұл испан тұмауының жас, сау адамдарға күтпеген әсерін түсіндіруге болады, себебі күшті иммундық жүйесі бар адамда күшті реакция болуы мүмкін. 2008 жылдың 16 қыркүйегінде британдық саясаткер және дипломат сэр Марк Сайкстің денесі қазіргі заманғы H5N1 құс тұмауының генетикалық құрылымын түсіну үшін тұмау вирусының РНК-сын зерттеу мақсатында эксгумацияланды. Сайкс 1919 жылы ғалымдардың вирусты сақтауға көмектесетініне үміттенген қорғасын табутқа жерленген. Табут жарылып, мәйіттің қатты шірігені анықталды; алайда өкпе және ми тінінің үлгілері алынды. 2008 жылдың желтоқсан айында Висконсин университетінің профессоры Йошихиро Каваоканың зерттеулері үш нақты геннің (PA, PB1 және PB2 деп аталады) және испан тұмауының үлгілерінен алынған нуклеопротеиннің болуы тұмау вирусының өкпеге ену және пневмония тудыру қабілетімен байланысты екенін көрсетті. Бұл комбинация жануарлардағы сынақтарда ұқсас симптомдарды тудырды. 2010 жылдың маусым айында Синай тауының медицина мектебінің тобы 2009 жылғы тұмау пандемиясына қарсы вакцинаның испан тұмауының пандемиялық штаммына қарсы қорғаныс қамтамасыз ететінін хабарлады. 1918 жылғы тұмау және одан кейінгі жылдардағы тұмау туралы белгілі болған аз нәрселердің бірі, ол зертханадан басқа, тек адамдарға ғана жұғатын ауру екендігі еді. 2013 жылы AIR Worldwide Research and Modeling Group "тарихи 1918 жылғы пандемияны сипаттап, AIR пандемиялық тұмау моделін пайдаланып, бүгінгі күні осындай пандемияның әсерін бағалады". Модельде "қазіргі кездегі "испан тұмауы" оқиғасы АҚШ-та ғана 15,3–27,8 миллиард АҚШ долларына дейін қосымша өмірді сақтандыру шығындарына әкелуі мүмкін", АҚШ-та 188 000–337 000 адамның өліміне себеп болуы мүмкін. 2018 жылы Аризона университетінің эволюциялық биология профессоры Майкл Вороби 1918 жылғы пандемия тарихын зерттеу кезінде Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде британдық армияда патолог болған Уильям Роланд жасаған тіндердің слайдтарын алғанын мәлімдеді, ол вирустың болуы мүмкін тыныс алу ауруы туралы хабарлаған. Роланд 1917 жылы Францияның Этапль қаласында 1916 жылы басталған тыныс алу ауруы туралы Lancet журналында мақала жариялаған. Вороби бұл мақалаға сілтеме жасайтын жақындағы мәліметтерді Роланд дайындаған слайдтарды сақтап қалған отбасы мүшелеріне қайтарды. Вороби слайдтардан тіндерді алып, патогеннің пайда болуы туралы қосымша мәліметтер алуға тырысты. 2021 жылы жүргізілген зерттеу вирус тізбегін пайдаланып, гемагглютинин (HA) антигенін алды және 1918 жылғы тұмау пандемиясынан аман қалған 32 адамның адаптивті иммунитетін бақылады, олардың барлығы серореактивтілік көрсетті және 8 адамның 7-сі HA антигеніне байланысатын антиденелерді өндіре алатын жадты B жасушаларын көрсетті, бұл көптеген жылдардан кейін иммундық жадтың қабілетін көрсетеді.

The origin of the Spanish flu pandemic, and the relationship between the near simultaneous outbreaks in humans and swine, have been controversial. One hypothesis is that the virus strain originated at Fort Riley, Kansas, in viruses in poultry and swine which the fort bred for food; the soldiers were then sent from Fort Riley around the world, where they spread the disease. Similarities between a reconstruction of the virus and avian viruses, combined with the human pandemic preceding the first reports of influenza in swine, led researchers to conclude the influenza virus jumped directly from birds to humans, and swine caught the disease from humans. Others have disagreed, and more recent research has suggested the strain may have originated in a nonhuman, mammalian species. An estimated date for its appearance in mammalian hosts has been put at the period 1882–1913. This ancestor virus diverged about 1913–1915 into two clades (or biological groups each descended from a common ancestor), which gave rise to the classical swine and human H1N1 influenza lineages. The last common ancestor of human strains dates between February 1917 and April 1918. Because pigs are more readily infected with avian influenza viruses than are humans, they were suggested as the original recipients of the virus, passing the virus to humans sometime between 1913 and 1918. An effort to recreate the Spanish flu strain (a subtype of avian strain H1N1) was a collaboration among the Armed Forces Institute of Pathology, the USDA ARS Southeast Poultry Research Laboratory, and Mount Sinai School of Medicine in New York City. The effort resulted in the announcement (on 5 October 2005) that the group had successfully determined the virus' genetic sequence, using historic tissue samples recovered by pathologist Johan Hultin from an Inuit female flu victim buried in the Alaskan permafrost and samples preserved from American soldiers Roscoe Vaughan and James Downs. On 18 January 2007, Kobasa et al. (2007) reported that monkeys (Macaca fascicularis) infected with the recreated flu strain exhibited classic symptoms of the 1918 pandemic, and died from cytokine storms – an overreaction of the immune system. This may explain why the Spanish flu had its surprising effect on younger, healthier people, as a person with a stronger immune system would potentially have a stronger overreaction. On 16 September 2008, the body of British politician and diplomat Sir Mark Sykes was exhumed to study the RNA of the flu virus in efforts to understand the genetic structure of modern H5N1 bird flu. Sykes had been buried in 1919 in a lead coffin which scientists hoped had helped preserve the virus. The coffin was found to be split and the cadaver badly decomposed; nonetheless, samples of lung and brain tissue were taken. In December 2008, research by Yoshihiro Kawaoka of the University of Wisconsin linked the presence of three specific genes (termed PA, PB1, and PB2) and a nucleoprotein derived from Spanish flu samples to the ability of the flu virus to invade the lungs and cause pneumonia. The combination triggered similar symptoms in animal testing. In June 2010, a team at the Mount Sinai School of Medicine reported the 2009 flu pandemic vaccine provided some cross protection against the Spanish flu pandemic strain. One of the few things known for certain about influenza in 1918 and for some years after was that it was, except in the laboratory, exclusively a disease of human beings. In 2013, the AIR Worldwide Research and Modeling Group "characterized the historic 1918 pandemic and estimated the effects of a similar pandemic occurring today using the AIR Pandemic Flu Model". In the model, "a modern day 'Spanish flu' event would result in additional life insurance losses of between US$15.3–27.8 billion in the United States alone", with 188,000–337,000 deaths in the United States. In 2018, Michael Worobey, an evolutionary biology professor at the University of Arizona who is examining the history of the 1918 pandemic, revealed that he obtained tissue slides created by William Rolland, a physician who reported on a respiratory illness likely to be the virus while a pathologist in the British military during World War One. Rolland had authored an article in the Lancet during 1917 about a respiratory illness outbreak beginning in 1916 in Étaples, France. Worobey traced recent references to that article to family members who had retained slides that Rolland had prepared during that time. Worobey extracted tissue from the slides to potentially reveal more about the origin of the pathogen. In 2021 an investigation used the virus sequence to obtain the Hemagglutinin (HA) antigen and observe the adaptive immunity in 32 survivors of the 1918 flu pandemic, all of them presented seroreactivity and 7 of 8 further tested presented memory B cells able to produce antibodies that bound to the HA antigen highlighting the ability of the immunological memory many decades after.

Өлім-жітімнің жыныстық айырмашылығы

Грипп пандемиясының жоғары өлім-жітім деңгейі осы пандемияны басқа аурулардың таралуынан ерекшелендіретін бір аспекті болып табылады. Тағы бір фактор – әйелдерге қарағанда ерлердің өлім-жітім көрсеткіші жоғары болды. Алдын ала аурулары бар еркектерде қауіп едәуір жоғары болды. Туберкулез 1900 жылдардағы ең қауіпті аурулардың бірі болды және әйелдерге қарағанда еркектерді көбірек өлтірді. Бірақ грипп ауруының таралуымен еркектерде туберкулездің жағдай саны азайды. Көптеген ғалымдар туберкулездің еркектердегі грипптен өлім-жітім деңгейін арттырып, олардың өмір сүру ұзақтығын қысқартқанын атап өтті. 1900 жылдары туберкулез әйелдерге қарағанда еркектерде жиі кездесетін, бірақ зерттеулер көрсеткендей, грипп тараған кезде әйелдер арасындағы туберкулезден өлім-жітім көрсеткіші өзгерді. Әйелдердегі туберкулезден өлім-жітім көрсеткіші айтарлықтай өсті және пандемиядан кейінге дейін төмендеуін жалғастыра берді. Өлім-жітім көрсеткіші әсіресе 20-35 жас аралығындағылар арасында жоғары болды. Бұл аурумен салыстыруға болатын жалғыз нәрсе – 1300 жылдардағы "Қара өлім" немесе бубондық оба болды. Басқа зерттеулер көрсеткендей, туберкулез бен грипп бір-бірімен байланысты болып, бір-біріне әсер етті. Грипптен қайтыс болған еркектердің жасы туберкулездің де фактор болғанын көрсетеді, және пандемия кезінде еркектерде осы ауру басым болғандықтан, олардың өлім-жітім көрсеткіші жоғары болды. Пандемия кезінде еркектердің өмір сүру ұзақтығы төмендеді, бірақ пандемиядан кейін екі жылдан соң қайта өсті.

Ньюфаундленд аралы

Грипптің таралуына себеп болған маңызды факторлардың бірі – әлеуметтік мінез-құлық болды. Ерлер жұмыстарына байланысты әйелдерге қарағанда әлеуметтік тұрғыдан көбірек өзгергіштікке ие болды және олармен салыстырғанда көбірек жылдамдықпен қозғалды. Ерлер арасындағы өлім-жітім көрсеткіші жоғары болғанымен, әр аймақта тамақтанудың жетіспеушілігі сияқты факторларға байланысты әртүрлі нәтижелер байқалды. Ньюфаундлендте пандемияның таралуы айтарлықтай өзгермелі болды. Грипп кімге жұғады деп таңдамады, тіпті ол адамдардың әлеуметтік-экономикалық жағдайына да қатысты. Әлеуметтік өзгергіштік аурудың географиялық тұрғыдан жылдам таралуына жағдай жасаса да, еңбек және әлеуметтік байланыстарға байланысты ол ерлерге қарағанда әйелдерге тезрек таралып, оларға көбірек әсер етті. Пандемияға дейін Ньюфаундлендтегі өлімнің басты себебі туберкулез болды және бұл адамдар үшін ауыр жағдай екені белгілі, сондай-ақ грипп жұқтырған кезде өлім-жітім көрсеткішін арттырады. Ньюфаундлендте әртүрлі еңбек түрлері болды, ерлер мен әйелдер күнделікті өзара әрекеттесуді қамтитын әртүрлі мамандықтарға ие болды. Бірақ балық аулау экономикада маңызды рөл атқарды, сондықтан еркектер әйелдерге қарағанда көбірек жылдамдықпен қозғалды және әлемнің басқа аймақтарымен көбірек байланыста болды. Пандемияның таралуы 1918 жылдың көктемінде басталғаны мәлім, бірақ Ньюфаундлендте өлім-жітімнің қатты толқыны маусым немесе шілде айларында ғана байқалды, бұл балық шаруашылығында жұмысқа деген сұраныстың жоғары болуымен сәйкес келеді. Жаз бойы ер адамдардың көпшілігі жағалауда жұмыс істеді және тұтас отбасылар Ньюфаундлендке көшіп келіп жұмыс істеуі әдеттегі жағдай еді. Зерттеулер еркектер арасындағы өлім-жітім көрсеткіші әйелдерге қарағанда әлдеқайда жоғары екенін көрсетеді. Алайда пандемияның бірінші, екінші және үшінші толқындары кезінде өлім-жітім көрсеткіші өзгерді. Бірінші толқын кезінде еркектерде өлім-жітім көрсеткіші жоғары болды, бірақ екінші және үшінші толқындар кезінде әйелдердің өлім-жітім көрсеткіші артып, олардың көрсеткіші жоғары болды. Ньюфаундлендтің кейбір аймақтарында әйелдер саны көп болғандықтан, олардың өлім-жітімге тигізген әсері зор болды.

Канадалық солдаттар арасында тұмау пандемиясы

Деректер пандемияның бірінші толқынында ең көп өлім-жітім 20 жастағы жас ерлер арасында тіркелгенін көрсетеді, бұл соғысқа алыну жасын көрсетеді. 1918 жылы жас ерлердің жылдам қозғалысы тұмаудың таралуымен және эпидемияның ең үлкен толқынымен байланысты болды. 1917 жылдың соңында және 1918 жыл бойында мыңдаған әскерлер Еуропаға аттанғанға дейін Галифакс портына жиналды. Ауруға шалданған және жолға шыға алмаған әскерлер Галифакстың тұрғындарының қатарына қосылды, бұл соғыс кезінде ерлер арасында тұмауға шағудың көрсеткіштерін арттырды. Пандемия кезінде өлімнің себептерін анықтау үшін әскери ғалымдар Ұлттар Достастығы Соғыс Мақбары Комиссиясын (CWGC) пайдаланды, ол соғыстарда 2 миллионнан кем ер және әйел қаза тапқанын хабарлады, соның ішінде 1917-1918 жылдар аралығындағы қаза болғандардың тізімі де бар. Осы кезеңдегі әскерлердің қозғалысы және АҚШ пен Канада арасындағы көліктер пандемияның таралуына маңызды әсер еткен болуы мүмкін.