Кіріспе
1968–69 жылғы тұмау пандемиясы
Гонконг тұмауы, сондай-ақ 1968 жылғы тұмау пандемиясы деп те аталады, 1968 және 1969 жылдары болған және дүние жүзінде бір миллионнан төрт миллионға дейін адамның өмірін қиған тұмау пандемиясы еді. Бұл тарихтағы ең қауіпті пандемиялардың бірі болып саналады және оның себебі А вирусының H3N2 штаммы болды. Вирус 1957–1958 жылдардағы азиялық тұмау пандемиясын тудырған H2N2 вирусынан антигендік өзгеріс арқылы пайда болды, бұл генетикалық процесте әртүрлі субтиптердің гендері жаңа вирус құру үшін қайта жинақталады.
Гонконг пен Қытайда пайда болуы және таралуы
Аурудың алғашқы тіркелген жағдайы 1968 жылғы 13 шілдеде Британдық Гонконгта пайда болды. Аурудың Гонконгқа таралуына дейін Қытайдың ішкі аймақтарында басталғаны болжанған; 11 шілдеде, отардағы аурудың алғаш рет байқалғанға дейін, Гонконгтың «Минг Пао» газеті Гуандун провинциясында тыныс алу мүшелерінің ауруының басталуын хабарлады, ал келесі күні «Таймс» газеті Қытайдың оңтүстік-шығысында осыған ұқсас эпидемия туралы хабар шығарды. Кейінгі хабарлаулар тұмаудың көктемде эпидемияға ұшыраған Сычуань, Ганьсу, Шаньси және Шэньси провинцияларында тарағанын көрсетті. Мәдени революция салдарынан ресми деректер өте шектеулі болды, бірақ 1968 және 1992 жылдар арасындағы тұмау белсенділігінің ретроспективті талдауы тұмау инфекциясы 1968 жылы ең ауыр болғандығын көрсетті, бұл Қытайдың көптеген аймақтары сол кезде зардап шеккенін білдіреді. Алайда, ол кезде бұл тұмаудың жаңа түрі емес, ескі штаммдардың бір түрі деп саналды. Дегенмен, Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы 16 тамызда вирустың бүкіл әлемге таралуы мүмкін екендігі туралы ескертті. Малайзияда және айдың соңына дейін Вьетнам Республикасында эпидемия басталды. Ұлыбританияда тұмаудың алғашқы белгілі жағдайлары тамыз айының басында Лондондағы нәресте мен оның анасында анықталды, олардың бұрын сапар шеккені немесе Қиыр Шығыстан келген адаммен байланысы болмаған. Көп ұзамай олардан басқа да оқшауланған жағдайлар пайда болды, бірақ қыркүйекке дейін мектептерде ірі жарылыстар басталған жоқ. 1968 жылдың қыркүйегінде тұмау Үндістанға, солтүстік Австралияға, Таиландқа және Еуропаға жетті. Сол айда вирус АҚШ-қа кірді және оны Вьетнам соғысынан оралған әскерлер алып келді, бірақ ол 1968 жылдың желтоқсанына дейін елде кеңінен таралған жоқ. Қыркүйектің екінші аптасында 92 елден, соның ішінде тұмау індеті тараған Оңтүстік-Шығыс Азиядан келген 2000-ге жуық қатысушы Тегеранда Тропиктік медицина және безгек ауруы жөніндегі сегізінші халықаралық конгресске жиналды. Көп ұзамай қатысушылардың үштен бір бөлігі тұмаудан зардап шекті. Конгресс, әрине, елордада кеңінен таралған, кейін бүкіл Иранға тез тараған індеттің басталуы болды. КСРО-да тұмаудың алғашқы жағдайлары желтоқсанның ортасында пайда бола бастады. 1969 жылы Африка мен Оңтүстік Америкаға жетті. Пандемияның дамуы бастапқыда 1957 жылғы пандемияға ұқсады, ол көктем мен жаз бойы кедергісіз таралып, қазан айына қарай шын мәнінде дүниежүзіне тарады, бұл кезде барлық елдер бірінші немесе тіпті екінші толқынын бастан кешірді. Алайда, екі тәжірибе бастапқы ошақтардан кейін бірнеше ай ішінде бір-бірінен алыстады. 1968 жылы көптеген елдерде (мысалы, Ұлыбритания, Жапония) вирустың тамыз және қыркүйек айларында қайта-қайта енуіне қарамастан, оның таралуын бірден байқаған жоқ. Сонымен қатар, қыркүйек айынан кейін жаңа аймақтарда вирустың жалғасуына айғақтар аз болды, бірақ вирустың осы аймақтарға ұқсас импортталуы да болды. Эпидемиялар ақырында қысқы айларда пайда болды, бірақ олар жиі жұмсақ болды (әсіресе АҚШ тәжірибесімен салыстырғанда). «Гонконг тұмауы» атауын колонияда қолданған жоқ, онда баспасөз оны алғашқы бірнеше өлімнен кейін «қатерлі тұмауы» деп атады. Алайда, «Мао тұмауы» деген атаудың өзі білдіргендей, Қытай жаңа вирусқа байланысты емес. Ол кезде де вирустың шығу тегі «Қызыл Қытайдан» деп болжалды. Осы атаулардан басқа, вирус «азиялық тұмау» немесе «азиялық тұмау» деп те аталды, өйткені ол әлі бұрын таралған А тұмауынан мүлдем басқа субтип болып саналмаған. Әлемде вирустан өлім-жітім саны 1968 жылдың желтоқсаны мен 1969 жылдың қаңтарында, қоғамдық денсаулыққа қатысты ескертулер мен вирустың сипаттамалары ғылыми және медициналық журналдарда кеңінен жарияланғанда, ең жоғары деңгейге жетті. Албания сияқты оқшауланған елдер тұмаудың алғашқы жағдайларын 1969 жылдың желтоқсанында хабарлаған, ал инфекциялардың ең жоғары деңгейіне 1970 жылдың алғашқы айларында жеткен. Берлинде өлім санының көптігі мәйіттерді метроның туннельдерінде сақтауға әкелді, ал Батыс Германияда қоқыс жинаушылар мәйітті жерлеушілер жетіспегендіктен жерлеуге мәжбүр болды. Жалпы, Шығыс және Батыс Германияда шамамен 60 000 өлім тіркелді. Францияның кейбір аймақтарында жұмысшылардың жартысы төсек тартып, өндіріс жұмысына көп кедергі келтірді. Ұлыбританияның пошта және теміржол қызметі де қатты бұзылды.
Америка Құрама Штаттары
1967–1968 жылғы тұмау маусымында H2N2 эпидемиясы болғаннан кейін, төрт штаттан басқа барлық штаттарда індет тарады. 1968 жылдың маусым айында Жұқпалы аурулар орталығы (қазіргі Ауруларды бақылау және алдын алу орталықтары) 1968–1969 жылдары аз немесе ешқандай белсенділік болмайтынын болжады. Алдағы маусымға арналған вакциналар сол кезде таралып жатқан маусымдық тұмау штаммдарын қамтиды, ал CDC-нің оларды қолдану жөніндегі ұсыныстары негізінен ересек жастағы адамдарға (45 жастан асқан) және созылмалы аурулары бар адамдарға қатысты. Гонконгтағы індеттің пайда болуы және оның тұмаудың жаңа түрінен туындағаны анықталғаннан кейін, CDC 4 қыркүйекте 1968–1969 жылғы маусымға қатысты болжамын қайта қарады. Еліз бойынша кеңінен таралу ықтималдығы артты. Ол қазіргі вакциналар тек ең тәуекелге ұшыраған адамдарға ғана берілуі керек деген ұсынысын қайталады және жаңа түрге арналған моновалентті вакцина қолжетімді болғаннан кейін осы топты вакциналауды немесе қайта вакциналауды ұсынды. Вирустың алғашқы жағдайлары 2 қыркүйекте Атлантада тіркелді. Бірінші жағдай – Вьетнамнан оралған теңізшілер корпусының майоры болды. Бірақ оның ауруының себебі осы жаңа түр болды ма, әзірге нақты айтылмады. Ол 22 желтоқсанда Ақ үйге оралды. Вице-президент Хамфри де Джонсонның жағдайы жарияланған күні тұмауға шалдыққандығы хабарланды. 23 желтоқсанда президенттікке сайланған Никсонның күні бұрын қызының үйлену тойында тұмаумен ауырғаны хабарланды. Кейін Никсон «үйлену тойы тұмауды емдеді» деп мәлімдеді. Көптеген штаттарда тұмаудың белсенділігі желтоқсанның екінші жартысында немесе қаңтардың басында ең жоғары деңгейге жетті, бірақ мерекелік маусымға байланысты нақты аптаны анықтау мүмкін емес болды. Қаңтар айында белсенділік төмендеді. Пневмония және тұмаудан болатын өлім-жітімнің артық саны желтоқсанның бірінші аптасында эпидемиялық шектің өтуімен және келесі айда тез өсумен, қаңтардың бірінші жартысында ең жоғары деңгейге жетті. Өлім-жітім деңгейінің қалыпқа оралуы наурыздың соңына дейін созылды. Осы маусымда екінші толқын болған жоқ. 1968–1969 жылдары А тұмауының кең таралуын ескере отырып, CDC 1969 жылдың маусым айында 1969–1970 жылдар маусымында А тұмауының «бірнеше жағдайларын» болжады. Тұмаудың белсенділігі алдыңғы маусымға қарағанда төмен болды, бірақ күтілгеннен «әлдеқайда көп» болды. Тұмау келесі маусымда 48 штатты қамтыды, бірақ тек алты штатта ғана кең таралды, ал 1968–1969 жылдары 50 штаттың 44-інде белсенділік тіркелді. 1969 жылдың қазан айында CDC, Эмори университетімен бірлесіп, ДДСҰ-мен Атлантада жаңа тұмау бойынша халықаралық конференция өткізді. Пандемияның пайда болуы мен таралу жолы, жекелеген елдердің тәжірибесі және вакцинация сияқты тиімді бақылау шаралары сияқты көптеген тақырыптар талқыланды.
Isolated cases, mostly in those recently returning from the Far East, seeded the virus across the country throughout September. The first outbreaks in the civilian population occurred in late September and in October, and activity increased markedly throughout November, affecting 21 states by Thanksgiving. The Greater New York Hospital Association reported absenteeism of 15 to 20% among staff and urged its members to impose visitor restrictions to safeguard patients. Institutions in many states dismissed their students early for the holidays. In New York and many other areas, holiday sales suffered mid December, which affected retailers blamed on the flu epidemic (though inflation could have contributed to this as well). Economic activity was also hampered by high levels of industrial absenteeism. but whether the new variant was the cause of his illness was not made clear. He returned to the White House on 22 December. Vice President Humphrey was also reported to be ailing from the flu on the day Johnson's condition was revealed. On 23 December, it was reported that President elect Nixon had been ill with the flu at his daughter's wedding the day before. Nixon later claimed that "the wedding cured the flu." Peak influenza activity for most states most likely occurred in the latter half of December or early January, but the exact week was impossible to determine due to the holiday season. Activity declined throughout January. Excess pneumonia influenza mortality passed the epidemic threshold during the first week of December and increased rapidly over the next month, peaking in the first half of January. It took until late March for mortality to return to normal levels. There was no second wave during this season. Given the widespread epidemic levels of influenza A activity in 1968–1969, the CDC in June 1969 predicted little more than "sporadic cases" of influenza A in the 1969–1970 season. Influenza activity was indeed less than the preceding season, but there was "considerably more" than expected. The flu affected 48 states the following season but was widespread in only six, compared to 44 out of the 50 states in which activity was reported in 1968–1969. In October 1969, the CDC, alongside Emory University, collaborated with the WHO to host an international conference on the novel influenza in Atlanta. A wide range of topics was discussed, including the origin and path of the pandemic, the experiences of individual countries, and effective control measures, such as vaccination.
Вакцина
Вирустың антигендік өзгеруінің кеңдігі анықталғаннан кейін, оған қарсы қорғану үшін жаңа вакцина қажет екені белгілі болды. Вирустың алғашқы мәдениеттері тамыз айында Ұлттық денсаулық сақтау институттарының Биологиялық бөлімдерінен алдын ала зерттеу үшін өндірушілерге жіберілді. Жапонияда бөлініп алынған штамм қыркүйекте 9-ы күні вакцина өндірісіне жақсы мүмкіндік көрсеткеннен кейін өндірушілерге берілді. 1968 жылы американдық микробиолог Морис Хиллеман АҚШ-тағы лицензияланған вакцина өндірушілердің бірі – «Мерк энд Ко» фармацевтикалық фирмасында вирус және вакцинация зерттеу бағдарламаларының жетекшісі болды. Хиллеман Армиялық медициналық мектебінің (қазіргі Уолтер Рид Армиялық зерттеу институты) тыныс алу аурулары бөлімінің директоры ретінде 1957 жылғы пандемияны болжап, сол кезде вакцина өндірісін бастады. 15 қарашада, өндіріс штаммы қолжетімді болғаннан кейін 66 күн өткен соң, вакцинаның 110 000 дозасының алғашқы партиясы шығарылды, оның көп бөлігі Қарулы күштерге жіберілді. Президент Джонсон желтоқсан айында ауырғанша «екі типті» вакцина алды. Дегенмен, 1957 жылға қарағанда пандемиялық вакцинаны қарт және созылмалы аурулары бар адамдардың «қолжетімділігі жоғары» екені бағаланды. АҚШ-тағы эпидемиядан кейін қалған вакциналар оңтүстік жарты шарда және індет әлі басталмаған Еуропаның кейбір бөліктерінде қолжетімді болды. АҚШ-та вакцина өндірісі үшін пайдаланылған жапондық штамм бірден Жапониядағы жеті өндіруші фирмаға жіберілді. АҚШ-тың моновалентті вакцинаны қолдануына қарамастан, жаңа вариант пен В тұмауының бір бөлігінен тұратын екі валентті вакцина өндіріледі деп шешілді. Қазан айының соңына дейін 12 миллионға жуық адамды иммунизациялауға жеткілікті вакцина өндіру мақсаты қойылды, мектептерден тараған эпидемиядан сақтау үшін кемінде балаларды вакцинациялау жоспарланды. Кейбір кешігулерден кейін жаппай вакцинация науқаны жыл соңына дейін аяқталды. Данияда мемлекеттік Statens Serum Institut тұмау бөлімі 1968–1969 жылдардың қысында Стокгольмде бөлініп алынған штаммды қамти отырып, 200 000 доза пандемиялық вакцина өндірді. Өндірісте ешқандай қиындықтар болған жоқ, бірақ өнім аз болды. Оңтүстік Африкада вакцинаның миллиондаған дозасы 1969 жылдың наурыз айының соңында эпидемия басталғанға дейін қолжетімді болды, бұл оның тиімділігін «шектелген зерттеулермен» бағалауға мүмкіндік берді. 1969 жылдың қаңтарына қарай Австралияда вакцина өндірісі Федералдық үкіметтің сол кездегі департаменті – Commonwealth Serum Laboratories (CSL) зертханасында басталды. Қысқы тұмау маусымының басталуына дейін наурыздың басында екі А тұмау штаммы мен бір В штаммынан тұратын үш валентті пандемиялық вакцина шығарылатыны күтілді. Емдеу 4 апта аралықпен екі дозадан тұрады. Зертханалардың өкілі жаңа вирусты «біздің ең нашар тұмауымыз» деп сипаттап, сол жылы эпидемияның «әлдеқайда нашар» болатынын айтты. Осы жағдайды ескере отырып, Австралиялық зейнеткерлер федерациясы қаңтар айының басында Денсаулық сақтау министрі Джим Форбске вакцинаны зейнеткерлерге тегін беруді «талап етіп» хат жазды. CSL-дің батыл болжамдарына қарамастан, Форбс сол қысқы індеттің «мүмкін» екенін айтты, бірақ ол «қажетті түрде ауыр немесе кең ауқымды» болады деп ойламады. Денсаулық сақтау департаменті Австралияда пандемияға қарсы вакцинаны бөлу мәселесін қарастырған кезде, үкімет індеттің ең жоғарғы сатысында болған Ұлыбританияға 1 миллион доза вакцина экспорттады. Ақпан айының басында Австралияның Ұлттық денсаулық сақтау және медициналық зерттеулер кеңесінің эпидемиология комитеті Мельбурнда тұмау қаупі мен алдағы қыста вакцинаны қалай қолдану керектігін талқылау үшін кездесті. «Ең үлкен ықтималдығы» «ауыр эпидемия» деп саналды және Форбске қарт адамдарға, балаларға және жүкті әйелдерге гриппке қарсы тегін иммунизация жасау ұсынылды. Алайда, кеңес жаппай вакцинация науқанын өткізуге кеңес бермеді, оның зерттеу нәтижелері қазіргі вакциналардың инфекцияға қарсы сенімді емес қорғанысын көрсетті және шектеулі ұсынысты қауіпті топтардағы ауыр салдарларды азайту үшін жақсырақ пайдалану мүмкін болғанда, салауатты адамдарды вакцинациялау ақылға қонымсыз деп есептеді. Ақпан айының соңғы күні Фармацевтикалық жәрдемақылар жөніндегі консультативтік комитет жиналып, пандемияға қарсы вакцинаны зейнеткерлер үшін фармацевтикалық жәрдемақыға айналдыру мәселесін қарастырды. Гриппке қарсы вакцинация 1 наурыздан бастап ұсынылды, бірақ вакцинаның қолжетімділігіне қатысты мәселелер ай бойына анық болды. Викториядан келген өкіл Гордон Шолсқа, вакцинаны алуға тырысқан химияшілерден шағымдарды естігеннен кейін, Форбс ірі мекемелерден жасалған көлемді тапсырыстар бірінші болып орындалатынын түсіндірді. Ол CSL директорының сәуір айының басында жеке дозалар қолжетімді болғанда жағдай жақсаратыны туралы күтімін жеткізді. Кейінірек айда Ньюкаслдан келген өкіл Чарльз Джонс өзінің қалалық тапсырысы неге орындалмағанын Форбске сұрады. Форбс жыл басында Ұлыбританияға 1 миллион доза экспортталғанын айтты, бірақ тапсырыстың «Австралиялық тапсырыстарды орындау қабілетіне кедеріс келтірмегенін» және күтілетін сұранысты қанағаттандыруға жеткілікті көлем болатынын мәлімдеді. Форбстің осы кепілдіктеріне қарамастан, Денсаулық сақтау департаментінің Бас директоры Уильям Рефшауге 9 сәуірде елдегі барлық дәрігерлерге қауіпті топтар вакцинацияланғанша салауатты адамдарды вакцинацияламау туралы хат жіберді. Форбс вакцина таратуды жылдамдату жолдарын талқылау үшін Commonwealth Serum Laboratories комиссиясымен кездескенін хабарлады. Екі күннен кейін CSL директоры У. Р. Лейн, Жаңа Оңтүстік Уэльс Медициналық қауымдастығының тарату жағдайына қатысты сын-ескертпелерін «әдеміссіздік» деп атады. Зертханалардың жыл басындағы күшті маркетингіне қайшы келіп, ол ауыр эпидемияның ықтималдығын азайтып, мамыр айының соңына дейін 4 миллион доза тараттынын күтті, бұл вакцинаның жылдық орташа таралымынан сегіз есе көп (500 000 доза). 22 сәуірде Форбс Өкілдер палатасында вакцина жағдайы туралы куәлік берді. Ол ақпаннан бері 2,5 миллион доза өндірілгенін хабарлады. Оңтүстік Австралиядан келген өкіл Тео Николлсқа қазіргі тапшылықты жеңілдету үшін вакцина импорттауды қарастыруды сұрағанда, Форбс елдің бұдан бұрын 150 000 доза импортталғанын атап өтті. Ол CSL-дің «уақытша тапшылықтарға» қатысты «көптеген сөккендерге» ұшырағанын айтып, қазіргі өндіріс күшін елдің жылдық орташа таралымымен (тек 500 000 доза) салыстырды. Сол күні Викториялық Фармацевтикалық гильдиясының президенті Н. Ф. Кейт CSL-ден вакцина жағдайын жұртшылыққа түсіндіруді сұрады, себебі вакцинаның жетіспеуі химияшілерге қысым көрсетіп жатыр. 25 сәуірде Денсаулық сақтау департаменті қаңтарда үкімет Ұлыбританияға экспорттаған 1 миллион дозалық тапсырыстың қалған бөлігін қайта импорттағаны хабарланды. Ұлыбританияға жіберілгеннен кейін, онда қапталып, содан кейін Австралияға қайтарылған вакцина дәрігерлерге бағасы 50 пайызға арттырылып сатылды. Дәрігерлер Департамент пен CSL-дің вакцинамен жабдықтау жоспарлаудағы нашарлығын және індет маусымының шыңына жеткен Ұлыбританияға вакцина экспорттау туралы шешімін сынады. Олар тапшылықты сондай-ақ CSL және денсаулық сақтау шенеуніктері жасаған мәлімдемелерге байланысты жұртшылықтың реакциясына жабалап тастады. Сондай-ақ, қайта импортталған вакцина бағасының өсуіне қатысты ешқандай қатысы жоқ екенін мәлімдеді.