Кіріспе

Малави әлемдегі дамымаған елдердің бірі болып табылады және 2010 жылғы Адам даму индексі бойынша 187 елдің ішінде 170-ші орында тұр. Оның шамамен 16 миллион халқы бар, олардың 53 пайызы ұлттық кедейлік шегінен төмен өмір сүреді, ал 90 пайызы күніне 2 доллардан аз қаржымен күн көреді. Біріккен Ұлттар Ұйымының Балалар қоры (ЮНИСЕФ) Малавиде 46 мың баланың ауыр тамақтанудан зардап шегетінін бағалап отыр. 2023 жылы ЮНИСЕФ Малавидегі 500 мыңнан астам баланың тамақтанудың нашарлау қаупі бар екенін ескертті.

Тарих және негіз

Ғалымдар Малавидегі азық-түлік дағдарысының бастауын 1991 және 1992 жылдарға дейін іздейді, сол кезде Оңтүстік Африкадағы құрғақшылық Малавидің жүгері өндірісін күрт азайтты. Жүгері бағасы өсті: малавиліктердің орташа калориялық қажеттілігінің 54% құрайтын жүгерінің құны 1992 мен 1993 жылдар аралығында дерлік екі есеге өсті. 1993 жылы жауын-шашынның жақсаруына және үкімет субсидиялаған гибридті жүгері тұқымы мен тыңайтқыштарға байланысты жүгерінің артығы болғанымен, азық-түлік тұтыну аштық кезіндегі адамдардың тамақтану және қиындықтарды жеңу әдеттеріне байланысты арта қоймады. 1998 жылға дейін ADMARC (Ауыл шаруашылығын дамыту және маркетинг корпорациясы) деп аталатын мемлекеттік мекеме шағын шаруашылықтардың ақшалай дақылдары мен тыңайтқыштарын сатып алу және саудалауды бақылап келді. Агенттіктегі жемқорлық пен пайда табуға ұмтылу шағын фермерлерді пайдаланып, астық бағасын бұрмалауға әкелді. Әлемдік банктан қарыз алу үшін ADMARC 1988/1989 жылдары ішінара жекешелендіріліп, тыңайтқышқа берілетін субсидияны жойды. Содан бері Малавиде мерзімік құрғақшылықтар мен су тасқындары жалғасып келеді. ActionAid мәліметінше, 1990-2006 жылдар аралығында 33 ауа райына байланысты апат болды, бұл 1970-1989 жылдар аралығында болған 7 апаттан көп. 1990 жылдан бері құрғақшылық пен су тасқынының саны мен күшеюі елдің көп бөлігін қамтыды – фермерлер апаттарға бейімделуге және олардан қалпына келуге мүмкіндік таппады, бұл оларды болашақ оқиғаларға осалдығын арттырды және кедейлік пен аштық циклы нашарлады. Малави халқының 85% табысын ауыл шаруашылығынан көреді, ал бидай мен картоп негізгі өнімдері болып табылады. Сондықтан, ХВҚ 2000/2001 жылғы жүгері өнімінің 2,5 миллионнан 1,7 миллион тоннаға дейін төмендегенін және 273 мың тонналық ұлттық тапшылық туғанын хабарлағанда, көптеген адамдар зардап шекті. 2005 жылдың 15 қазанында президент Бингу ва Мутарика басқаратын үкімет ұлттық апат жариялады. Малави 2005 жылғы дағдарыстан кейін қалпына келді, бірақ қазіргі уақытта жаңа азық-түлік тапшылығына тап болды. 2012 және 2015 жылдары да азық-түлік дағдарыстары болды, онда 2002 жылғы жағдайға ықпал еткен көптеген факторлар әлі де сақталды, бірақ олар қатаң құрғақшылық пен су тасқынымен одан әрі ушықты. 2012 жылы азық-түлік дағдарысы жүгері өнімін төмендеткен жауын-шашынның аз болуымен және квачаның құнсыздануына байланысты инфляциямен байланысты болды. 2014 жылы жағдай жақсара бастағаннан кейін келесі жылы қатаң құрғақшылық болды, содан кейін су тасқыны орын алды. Бұл оқиғалар 2015 жылы тағы бір азық-түлік дағдарысына әкелді, бұл президентті төтенше жағдай жариялауға итермеледі.

Саяси

1964 жылы тәуелсіздік алғаннан кейін Малави президенті Гастингс Банда болды. Халықтың дауыс беру құқығы болғанымен, Малавиде бір партиялық жүйе сақталды, ал Банда сол кездегі жалғыз партия – Малави Конгресс партиясының (МКП) басшысы еді. 1998 жылы Бакили Муллузидің демократиялық президенттігі кезінде үкімет апаттан зардап шеккендерге көмек көрсету үшін стратегиялық астық қорын басқару мақсатында Ұлттық азық-түлік резервтік агенттігін (NFRA) құрды. NFRA – Малави үкіметі тағайындаған басқару кеңесі бар, үкіметке тиесілі агенттік. Ол астық қорының физикалық жағдайын ғана емес, сонымен қатар қаржыны, импортты және экспортты басқарды. Бірақ, ХВҚ мәліметінше, NFRA 56% жоғары пайыздық мөлшерлемемен 165 000 тонна жүгері сатып алғаннан кейін 1 миллиард малави квачасы (MK) қарызға батты. Өнеркәсіп және қызмет көрсету саласындағы жұмыс орындарының саны шектеулі болды. Ұлттық ЖІӨ-нің шамамен 33%-ы ауыл шаруашылығынан түсті, ал экспорттан түскен табыстың 50%-дан астамы темекі, қант, шай және мақта сияқты өнімдерден құралды. Ауыл шаруашылығын нығайтуға бағытталған, мысалы, аралас жер пайдалануды ынталандыру, суару жүйелерін жақсарту, егін сақтау және қорғауды ұйымдастыру, жолдар мен ғимараттар салу, несиелер мен сату мүмкіндіктерін ұсыну сияқты шаралар көбінесе шағын емес, ірі шаруаларға бағытталды. Ауылдық кедейлер азық-түлік дағдарысына ерекше сезімтал болды, себебі егін жиналымы нашар болғанда тамақ сатып алуға қаражаты жетпеді. АИТВ/ЖИТС жұқтырған ересектер бар отбасылар мен АИТВ/ЖИТС салдарынан ересектерден айырылған отбасылардың ауыл шаруашылығы өнімділігі айтарлықтай төмендеді. АИТВ/ЖИТС жұқтырған адамдар егістік жұмысына қабілетсіз, сондай-ақ оларға күтім жасау үшін басқа адамдардың күші жұмсалуы керек, ал отбасылық кірістің бір бөлігі дәрі-дәрмек пен жерлеу шығындарына жұмсалады. Осылайша, АИТВ/ЖИТС-тің кең таралғандығы көптеген малавиліктерді азық-түлік дағдарысы кезінде осал етеді. 2002 жылғы ашаршылық кезінде ауруханалардағы өлімнің 70% АИТВ/ЖИТС-тен туындады.

Экологиялық

Малавидегі топырақтың жағдайы нашар, себебі көптеген шаруалар тарихи түрде тыңайтқышқа қол жеткізе алмады. Топырақтың құнарлылығын сақтаудың оңай шешімдері аз; Малави топырақтың қоректік заттарын қалпына келтіру үшін органикалық материалдарды импорттауға шамасы жетпейді, ал жер топырақты қалпына келтіру үшін үлкен учаскелерді бөлуге тым жеткіліксіз. Көптеген шаруалар ауа райының болжаусыздығына төтеп беру үшін егіндерін ертерек жинап алды, бұл 2001/2002 жылдары өнімділіктің одан әрі төмендеуіне әкелді. Сонымен қатар, ауа райының өзгеруі егін өнімін болжау әдістерін сенімсіз етті; ауа райы болжамы мен егін бағалауға негізделген ескерту жүйелері 2001/2002 жылғы маусымда жүгері өндірісінің төмендеуін тамыр және түйнек дақылдары сияқты басқа өнімдердің өсуімен толықтыратынын болжады. Нәтижесінде, 2007 жылы Малави пайда табу үшін жүгері экспорттап, мұқтаж елдерге қайырымдылықпен жүгері берді. Зимбабве Малавиден 40 000 тонна жүгері импорттады, ал Лесото мен Свазилендке Малавиден 5 000 тоннадан жүгері берілді. 1992 жылдан бері, азық-түлік дағдарысының басталуынан бері балалардың тамақтану жағдайы өзгерген жоқ. Азық-түлік тапшылығы бірнеше мың аштықтан туындаған өлімге әкелді; нақты саны белгісіз. Аштықтан зардап шеккендер қаупі жоқ тамырлар, жүгері, ағаш ұнтағы және қайнатылған жемістер жей бастады, соның салдарынан тамақтан уланып, асқазан ауруларына шалдықты. Бір жағдайда, он баласы бар отбасының үлкен ұлы улы жаңғақтарды тауып алды. Әкесі балалары мен анасына жеуге жаңғақ берді, себебі оларда басқа тамақ болған жоқ. Ол өзі жемеді, өйткені балалары мен әйелінің аштығын өзінің аштығынан жоғары қойды. Анасы мен сегіз баласы бірінен соң бірі құсып, тамақтан уланып қайтыс болды. 2002 және 2003 жылдары азық-түлік қауіпсіздігі саласында жаңа саясат әзірленді. Малави кедейлікті азайту стратегиясы – орталық үкіметтің бюджеттік шешімдерін бағыттауға және ақпараттандыруға арналған негізгі саяси құжат болды. Саясаттың негізгі бағыттары экономикалық өсім, адам капиталы, әлеуметтік қорғау және басқару болды. Ауыл шаруашылығының экономикалық өсуін ынталандыратын және тиімді әлеуметтік қорғау жүйесін құратын бюджеттік шешімдер қабылдау арқылы үкімет азық-түлік қауіпсіздігі мен қолжетімділігін арттыра алады. Ауыл шаруашылығы министрлігі азаматтық қоғам ұйымдарымен, басқа министрліктермен, жеке компаниялармен және донорлармен бірлесіп, азық-түлік және тамақтану қауіпсіздігі саясатын жасады. Саясаттың мақсаты: 1) суару жүйелерін кеңейту және тыңайтқыш пен жерге қол жеткізуді жеңілдету арқылы азық-түлікпен қамтамасыз етуді арттыру, 2) ауылдық нарықты нығайту, 3) денсаулық сақтау және тамақтану бойынша бірқатар нұсқаулар мен қызметтерді құру, 4) апаттарды басқару жоспарларын, стратегиялық астық қорын және азық-түлік өндірісін бақылау/болжау жүйелерін құру және нығайту. Кейбіреулері Замбияға және көршілес елдерге аз жалақыға немесе азық-түлікке жұмыс істеу үшін көшіп кетті. Секс жұмысының бағасы 1000-нан 200-ге дейін төмендеді, бұл әйелдер мен қыздардың ақша табу үшін осы әрекеттерге қатысу тәуекелін арттырды. Бұл 21 ауданның 9,5%-ын құрайды, ал жағдай ең қиын солтүстік аймақта. Инфляция және жүгері өндірісінің төмендеуі салдарынан 2012 жылы жүгерінің бөлшек сауда бағасы соңғы бес жылдық орташа көрсеткіштен 40% жоғары болды. Халықтың сенім артатын қорлар мен тарату орталықтары жеткіліксіз немесе толығымен бос болды. Бұл Малавидің азық-түлік қауіпсіздігі үшін өте зиянды, өйткені жүгері елдің ең маңызды және көп қолданылатын азық-түлік дақылы болып табылады. Бұған азық-түлік өндірісін жекешелендіру және оны тарату жүйесі, шаруашылық субсидияларын жою және реттеуді алып тастау кіреді. Бұған қоса, бұрынғы азық-түлік дағдарыстарының салдарынан нашар тамақтану салдарынан дене күші төмендеуіне байланысты ұзақ мерзімді шығындар туындайды. Бір зерттеуге сәйкес, ересектердің 60%-ы бала кезінде дене күшінің жетілмеуінен зардап шегеді, яғни елде 4,5 миллионға жуық адам нашар тамақтанады. Дүниежүзілік азық-түлік бағдарламасының осы зерттеуі бойынша, нашар тамақтану салдарынан өндіріс көлемі 16,5 млрд МВт-қа төмендеді. Азық-түлік қауіпсіздігінің жағдайы 2014 жылы сәтті жиналған егін арқасында азық-түлікпен қамтамасыз етудің жақсаруына байланысты жақсарды, бірақ 2015 жылы Малавиде болған су тасқынынан кейін бұл жағдай ұзаққа созылмады. Шындығында, Малави ауа райымен байланысты апаттарға бейім, 1970 мен 2006 жылдар аралығында 40-тан астам осы сияқты оқиға тіркелді. Бұл құрғақшылықтар соңғы 35 жылдағы ең ауыр құрғақшылықтардың бірі болды, екі жыл қатарынан жаңбыр жаумай, шаруалар өздері мен отбасыларын азықтандыруға ресурстар таба алмады. Бұл жағдай халыққа зиян келтірді, өйткені халықтың 90%-ы жаңбырға тәуелді егіншілікпен айналысып, осыдан күнкөріс табады. Сондықтан, 2016 жылдың 13 сәуір күні Президент Мутарика аталған құрғақшылықтар мен су тасқындарынан кейін ұлттық төтенше жағдай жариялады. Осы ауыр жағдайлардың салдарынан адамдар отбасыларын азықтандыру үшін мүлкін сатуға мәжбүр болды, соның салдарынан кең ауқымды дағдарыс туды. Бұл дағдарыстың ауырлығына әсер ететін тағы да бірнеше факторлар болды, мысалы, Малавиде климаттың өзгеруінің шаруашылыққа тигізетін әсерін ескеретін ұзақ мерзімді әлеуметтік қорғау жүйесінің болмауы. Шындығында, шаруаларға климаттың өзгеруіне қарсы тұру стратегияларын қабылдауға көмектесетін саясат қажет деп саналады, мысалы, тұрақты шаруашылық жүйелері мен топырақтың құнарлылығын арттыру. Біріккен Ұлттар Ұйымының даму бағдарламасының мәлімдемесіне сәйкес, дайындық деңгейі төмен болған жағдайда, апаттың салдары одан да ауыр болады. Сақтандыру құны 5 миллион АҚШ долларын құрады. Сонымен қатар, 2018 жылы Малавиде жүгері өндірісі 20% төмендеді. 2018 жылдың қыркүйегіне қарай Малави үкіметі жүгерінің бағасын килограмына 170 квачаға (0,23 доллар) белгіледі. 2019 жылдың 14 наурызында Малавидің Каронга ауданының бас басқарушысы құрғақшылықтан Каронгада жүгері тапшылығы болады деп алаңдады. 2019 жылдың наурыз айында Малавиге "Идай" дауылы соқты. Дауылдың салдарынан туындаған су тасқынынан кейін Малавидің Ауыл шаруашылығы министрі ел осы маусымда өндіретін жүгерінің 20%-ын жоғалтуы мүмкін екенін мәлімдеді.