Кіріспе

825-839 жылдар аралығында Табарстанның билеушісі Мазяр (орта парсы: Маха Изад; Мазандарани / Мазяр) - Қаринванд әулетінің ирандық билеушісі, 825-839 жылдар аралығында Табарстанның таулы аймағының билеушісі (испахбад). Аббасид халифалығына қарсылық көрсеткені үшін Мазяр ХХ ғасырдағы ирандық ұлттық тарихшылар Иранның ұлттық батырларының бірі деп санайды. Оның аты "ай жазатымен қорғалған" дегенді білдіреді.

Шығу тегі

Мазяр 484 - 493 жылдары Сасанид империясының іс жүзіндегі билеушісі болған Карен әулетінің қуатты магнаты Сухрадан тараған Каринванд әулетіне қараған. Алайда, оның үлкен ықпалы мен күшіне байланысты оны Сасани патшасы Кавад I (б.з.б. Сухраның сегіз ұлы болды, олардың бірі Карин, 550 жылдары Батыс Түрік қағанатына қарсы Кавад I ұлы мен мұрагері Хосров I-ге (б.з.б. 531579) көмек көрсету үшін, Табарстанда Амольдың оңтүстігінде жер алды, осылайша Каринванд әулеті басталды.

Қосылу, қашу және билікке көтерілу

Мазяр өзінің әкесі Карин ибн Виндахурмуздтің орнын шамамен б.з. 817-ші орын. Алайда оның аумағына жақын маңдағы Бавандид билеушісі Шахрияр I басып кірді, ол Мазярды жеңіп, оны қашуға мәжбүр етті. Мазяр өзінің туысы Винда Умидке бас сауғалап, Шахриярға тапсырады. Алайда Мазяр қашып құтылып, Аббасид халифасы әл-Мамунның сарайына жетеді. Сол жерде ол өзінің астрологтарының бірі, Яхья ибн әл-Мунъаджиммен кездесті, ол парсылық, жақында ислам дінін қабылдады және Бану-Мунъаджим отбасына қарады. Мазяр көп ұзамай ислам дінін қабылдады, ал әл Мамун оған "Имандылардың қолбасшысының қызметшісі" (мавла амир әл муминин) атағын және Абу'л Хасан Мұхаммед деген мұсылман есімін берді. Мазярға Табарстандағы екі қала - Руян мен Дамаванд да берілді. 822/3 жылы Мазяр Аббасид күштерін алып, Табарстанға оралды және жауларымен күресуге кірісті - ол өзінің інісі Кухярды жер аударыды, Шахриярдың немере інісі Қарин І-ге де солай істеді. 825-6 жылдары Мазяр Бавандидтер аймағына басып кірді және Шахриярдың ұлы және мұрагері Шапурды тұтқынға алды. Оның ағасы Винда Умид те жеңілді, көп ұзамай өлтірілді. Осылайша Мазяр өз билігімен биік жерлерді біріктірді. Содан кейін ол Ғил Ғилан, Испахбад және Падишкваргаршах атақтарын алды, олардың барлығын 8-ғасырдағы Табарстанның Дабуид патшасы Ұлы Фаррухан (712-728 жж.) қолданған.

Табарстанның Испахбад ретінде ертедегі билігі

Шапур Мазярдың өзін өлтіруді жоспарлап отырғанын білгеннен кейін Мұсаға құпия хабар жіберіп, оны өзінің тұтқыны ретінде бекітсе, оған 100 000 дирхам төлеуге дайын екенін айтты. Мұса оған ең жақсысы ислам дінін қабылдап, халифаның клиенті болу керектігін айтады. Мұса Мазярдың Шапурмен құпия қарым-қатынасын білгеніне қатты алаңдап, Шапур ислам дінін қабылдап, халифаның клиенті болуды ұсынса, оған қалай жауап беретінін сұрады. Мазяр жауап бермей, сол күні Шапурдың басын шауып тастады, бұл Мұсаны қатты ашуландырды. Мазяр Сапурды келісімсіз өлтіргені үшін қорқып, Мұсадан кешірім сұрады. Мазяр бірнеше қалаларда мешіттер салуды бастады, дайламиттердің аумақтарын табысты тонады және олардың көпшілігін Музн шекарасына қоныстандырды. 826/7 жылы Мұса қайтыс болып, оның орнын ұлы Мұхаммед ибн Мұса басады, оған Мазяр көңіл бөлмеді. Мазяр өзінің ықпалын кеңейтуді жалғастырды, бірақ оның саясатын Табарстан мұсылмандары қысымшылық деп қарады. Тәбәрстан мұсылмандары мен Бавандидің ханзадасы Қарин І әл-Мамунға Мазярдың мінез-құлқы туралы шағымдана бастады, бірақ әл-Мамунды Мазярға қарсы айналдыра алмады. Әл-Мамун Византия империясына қарсы соғысқа қатысқаннан кейін, Мазяр Мұхаммед ибн Мұсаны Алидтермен жасырын түрде араласып жүр деген айыппен түрмеге қамау мүмкіндігін пайдаланды. Ал Мамун көп ұзамай Мазярдың Табарстан мен оның айналасындағы аймақтардағы билігін мойындады. 833 жылы әл-Мамун қайтыс болғаннан кейін, оның орнын оның жартылай ағасы әл-Мутасим иеленді, ол да Мазярды Табарстанның билеушісі деп таныды. Алайда, тахирид билеушісі Абдалла ибн Тахир Мазярдан жер салығын (харадж) төлеуді талап еткенде, соңғысы бас тартты. Абдулла Тәбарстанды өзінің феоды ретінде атап, Мазярдан Мұхаммед ибн Мұсаны босатуды талап етті. Алайда Мазяр тағы да Абдуллаға мойынсұнудан бас тартты, ал соңғысы әл-Мутасимге барып, Мазярды опасыздық пен төрешілікке айыптапты.

Көтеріліс

Үрейленіп, Мазяр Аббасид халифалығына қарсы көтерілді, бұл әрекетті жергілікті зороастрийлер мен Аббасидтер басқаратын шекаралық аймақтар кеңінен қолдады. Мазяр Табарстанның ақсүйектерінің адалдықтарын қорғауға тырысты және өзіне сенбейтіндерді түрмеге қалады. Орта ғасыр тарихшысы Ибн Исфандиярдың "Тарих е Табарстан" атты еңбегінде жазылғандай, Мазяр: [[Хайдар ибн Кавус әл Афшин Абдалла мен әл Мутасим Табарстанға барлық жағынан кіріп келген бес әскер жіберді. Мазяр ағасы Құхярды Қарынванд тауларының қорғаушысы, Бавандид Қарын І-ді шығыс Табарстанның қорғаушысы деп атады. Алайда, Табарстан тез арада Аббасидтердің шабуылына ұшырады: бірнеше қалалар күтпеген жерден алынды, ал Карин I Мазярға сатқындық жасады және Аббасидтерге көмектесуге келісті. Сари халқы Мазярға қарсы көтерілді, ал Мазярға бауыры Кухяр сатқындық жасады, ол оны тұтқынға алып, әл-Мутасимге тапсырды. Мазяр Самараға әкелінді, онда ол өлім жазасына кесілді. Оның денесі кейін Бабак Хорамдиннің денесімен бірге тіктелді. Мазярдың ағасы Құхяр Мазярға сатқындық жасағаны үшін өз дайламит сарбаздарынан көп ұзамай өлтірілді. Бұл Қариванд әулетінің жойылуына әкелді. Бұл Тахиридтерді Табарстанның билеушілері етіп қалдырды, ал Карин І Баванд әулетінің билеушісі ретінде қайта қалпына келтірілді.