Кіріспе

1948 жылы Қытай Азамат соғысындағы коммунистік шабуыл Ляошен науқаны (s=沈会战), Ляонин провинциясы мен оның Юань тікелей басқаратын астанасы Шэньяннан кейін Ляонин Шэньян науқанының қысқартуы, Қытай Азамат соғысының соңғы кезеңінде Коммунистік Халықтық азаттық армиясы (ХАА) Гоминьдан ұлттық үкіметке қарсы бастаған үш ірі әскери науқандардың біріншісі (Хуахай науқаны мен Пинцзин науқанымен бірге). Бұл ұрысты Гоминьдан Ляоси (Liaohsi) науқаны деп те атайды (t=西會戰), ол 1948 жылдың қыркүйек пен қараша айлары аралығында болды, барлығы 52 күн болды. Ұрыстың аяқталуы Ұлттық күштердің Маньчжурияда жеңіліске ұшырауымен аяқталды, бұл процесте Цинчжоу, Чанчунь және ақыр соңында Шэньянның ірі қалаларын жоғалтып, бүкіл Маньчжурияны коммунистік күштердің басып алуына әкелді. Бұл жорықтың жеңісі коммунистердің тарихта тұңғыш рет ұлттықтар алдында стратегиялық артықшылыққа қол жеткізуіне әкелді.

Маньчжурияға жарыс

Маньчжурия, қазіргі заманда Солтүстік-Шығыс Қытай деп аталатын, Қытайдың ең өнеркәсіптік аймағы болды. Екінші Қытай-Жапон соғысынан кейін Маньчжурия Кеңес Одағының билігіне кірді. 1946 жылы наурыз айында Кеңестер әскері кері қайтқаннан кейін, аймақтағы кеңеюіне ұлттықтар да, коммунистер де кірісті. 1947 жылғы Коммунистік Қысқы Шабуылдан кейін Солтүстік-Шығыс Қытайда ҚХА Солтүстік-Шығыста едәуір кеңейіп, азаматтық соғыс басталғаннан бері алғаш рет Солтүстік-Шығыс Қытайда ұлтшылдарды жалпы операциялық күшінен асып түсті. Ұлттық күштердің нашарлап бара жатқан жағдайына жауап ретінде Чан Кайшек Чэн Чэнь орнына Вэй Лихуанды Солтүстік-Шығыстағы Ұлттық күштердің қолбасшысы етіп тағайындады.

Кіріспе

1948 жылдың қаңтарында солтүстік-шығыстағы коммунистік күштер Линь Бяоның қолбасшылығымен Солтүстік-шығыс дала армиясы деп қайта аталды. Ұлттық күштер коммунистік экспансияға жауап беруде шешілмейтін болды, өйткені Вэй Лихуан Солтүстік-шығыстағы ұлттық стратегиялар бойынша Чиангпен тікелей қақтығысты. Вэй "статус-квоны сақтау" және Шэньян мен Чанчунды қорғауға көңіл бөлу жақсы деп сенді, ал Чианг Вэйді осы екі қаладан кетіп, Ұлтшыл күштерді Цзиньчжоу Хулудао аймағына шоғырландыруға және ҚХА-ның Солтүстік Қытай жазығына Шанхай асуы арқылы кіруіне жол бермеуге шақырды. 1948 жылдың көктеміне қарай коммунистік күштер Солтүстік-Шығыс Қытайдағы ауылды бақылауға алды, Шэньян, Чанчун және Цзиньчжоудағы ұлтшыл күштерді бір-бірінен оқшаулады. Сонымен қатар, ҚХА Шэньян мен Чанчуньге ұлттық жолмен жеткізілетін желілерді кесіп, Цзиньха теміржолын қолға алды. Нәтижесінде солтүстік-шығыстағы ұлтшыл күштерге қажетті заттар әуе көлігімен жеткізілуі керек болды, олар негізінен тиімсіз және тұрақты емес еді.

Цзиньчжоу

Цзиньчжоу Ляоси дәлізіндегі "негізгі нүкте" болды, бұл Маньчжуриядан Солтүстік Қытай жазығына дейінгі негізгі жер жолы болды. 1948 жылы 12 қыркүйекте Солтүстік-Шығыс дала әскері оңтүстікке қарай бет алып, Бейнинг темір жолы бойында шабуылдар жасады. 12 қыркүйек пен 28 қыркүйек аралығында коммунистік күштер Кинхуандаодан Цинчжоуға дейінгі ұлтшылдардың жабдықтау желісін кесіп тастау үшін маневр жасады. 28 қыркүйекке қарай олар Суйчжун, Чанли, Ташан және Исянды басып алды, Цинчжоу мен Циньхуандао арасындағы аумақты бақылап, Цинчжоуды тиімді оқшаулады. 30 қыркүйекте Чан Кай-Шек Бейпинге келіп, Фу Цуо-Йимен әскери конференция өткізді. Ұлттықлер Ху Цзинру бастаған 39-шы, 62-ші және 92-ші армияларды жинап, "Шығыс алға жылжушы армия корпусының" бөлігі ретінде Цинчжоуды нығайту үшін Хулудаодағы Ұлттық позицияларды нығайту мақсатымен жинады. 2 қазанда Чян Шэньянға ұшып барып, Вэй Лихуанмен "Батыс алға қарайтын армия корпусын" құру туралы талқылады және Ляо Яосянга Цзиньчжоуды батыстан 9-шы армиямен нығайтуға бұйрық берді. Ұлттық стратегияның жаңа дамуымен Линь Бао бастапқыда коммунистердің Цзиньчжоуға қарсы шабуылдарын жалғастыруға асықты, бірақ Мао Цзэдунның шабуылдарын жалғастыруға сенді. 8 қазанға қарай Солтүстік-Шығыс далалық армия 250 мың әскер жинап, Цзиньчжоуды қоршауға алды. 10 және 15 қазан аралығында батыстан және шығыстан келген Цинчжоудағы ұлтшылдардың күштері коммунистерге жақындады, бірақ оларды Ташанда тоқтатты. Жинчжоуға соңғы шабуыл 14 қазанда басталды. Қала келесі күні кешке ұлтшылдардың қолбасшысы Фан Ханцзе және 80 000 ұлтшыл әскерімен бірге қолға түсті.

Чанчунь

Чанчунь қаланы бес айдан астам уақыт қоршап тұрған еді. 1948 жылдың ақпан айынан бастап аштықтан әлсіреп қалған азаматтар 1948 жылдың маусым айына қарай күн сайын үлкен санда Чанчуньнен қашып кетіп жатты. Көптеген босқындар коммунистер блокадасынан өте алмады және Ұлттық қорғаушылар босқындардың қалаға оралуына кедергі келтіргендіктен, қайтып орала алмады. Ұлттық гарнизон Чиангтан бұйрық алғанмен қаладан шыға алмады. Цзиньчжоудың құлдырауынан кейін қаланың шығысында орналасқан 60-шы армия 17 қазанда коммунистерге көшті. Олардың бас сауғалауынан кейін, Ұлттық жаңа 7-армия 19 қазанда берілу шарттарына келісті. Чанчундағы қалған ұлтшылдар 23 қазанда қаланы ҚХА-ға тапсырды, ал ұлтшылдардың қолбасшысы Чжэн Донггуо әскери тұтқынға түсті.

Хайшан

Цинчжоу мен Чанчунда ұлтшылдар қатты зардап шеккеннен кейін, Чан Кайшек қарсы шабуыл жасап, Цинчжоуды тез басып алуды көздеді. Ол Ляо Яосянға және Шэньяннан алға қарай келе жатқан 9-армия тобына батысқа қарай жүріп, Цзиньчжоуға шабуыл жасауға бұйрық берді. Алайда Ляо және басқа да жоғары тұрған ұлтшыл офицерлер бұл шешімге қарсы шықты. 16 қазанда ұлтшылдардың жоғарғы қолбасшылығы консенсусқа келіп, Хеишан мен Дахушанға шабуыл жасауға шешім қабылдады. Бұл шешімді Чян мақұлдады, ал 21 қазанда Тоғызыншы армия тобы Хейшанға шабуыл жасады. Коммунистік күштер Хейшан мен Дахушанды сәтті қорғады, ал ұлтшыл күштер ешқандай алға жылжуға үлгермеді. Тоғызыншы армия тобы кейіннен ҚХА-ның негізгі күштерімен қоршалып, жеңілді. Ұлтшылдардың 25000-нан астам сарбазы соғыста қаза тауып, Ляо Яосянды ҚХА тұтқынға алды.

Шэньянның құлауы (29 қазан 2 қараша)

Тоғызыншы армия тобы жойылғаннан кейін Солтүстік-Шығыс дала армиясы 29 қазанда Шэньянды қоршауға ала бастады. Қаланың бұзылуына байланысты, ұлтшылдардың Сегізінші армия тобы 30 қазанда командир Вэй Лихуан ұшақпен Шэньяннан қашып кеткен кезде құлдырады. Коммунистік күштер келесі күні таңертең, 1 қарашада, Шэньянға 140 000 адамнан тұратын ұлтшыл гарнизонына қарсы соңғы шабуыл жасады, олар тез арада берілді. 2 қарашада коммунистердің 52-ші армиясы кемемен кері шегінген кезде, Инкоу да коммунистердің қолдарына түсті. Ұлттық күштердің қалған бөлігі, негізінен Батыс армиядан, Хулудаодан Тяньцзиньге кері шегінгенде өздерінің күшін сақтап қалды. Солтүстік-шығыста ұлтшыл күштердің жоқтығы толықтай жойылғандықтан, Ляошен науқаны тиімді түрде аяқталды.

Салдары

Льюның айтуынша, Ляошен науқаны Чан Кайшек пен Ұлттық үкімет үшін үлкен "стратегиялық және тактикалық жеңіліс" болды, өйткені Коммунистерді Солтүстік-шығыста ұстаудың бастапқы мақсаты Цзиньчжоудың құлауынан кейін сәтсіз болды. 1945 және 1948 жылдар аралығында Чян өзінің ең жақсы әскерлерін Қытай экспедициялық күшінен Солтүстік-Шығысқа ҚКК-ға қарсы жіберді, ал бұл әскерлердің көбі кейінгі науқандарда жоғалды. Мао Цзэдунның Линь Бяоны Цзиньчжоудың соңғы шабуылға толықтай кірісуіне итермелеудегі рөлі Маоның ҚКП-дағы беделін арттырды. Т.ККК Солтүстік-Шығысты толықтай бақылауға алғандықтан, Фу Цуойи бастаған Бейпин мен Тяньцзиньдегі ұлтшыл гарнизондар коммунистердің шабуылдарына ұшырады.