Кіріспе

1936 жылғы Қытайдағы саяси дағдарыс, оқиғаға негізделген 1981 жылғы фильм. Сиань оқиғасы – 1936 жылдың 12-26 желтоқсаны аралығында Қытайда болған маңызды саяси дағдарыс. Қытайдың ұлтшыл үкіметінің басшысы Чан Кайшы, тексеру үшін келген ұлтшыл армиясының құрамында Сиань қаласында үй қамауына алынды. Чан Кайшыны тұтқынға алғандар Қытай Азамат соғысын аяқтауға және Жапонияның Қытай аумағына жасаған империялық экспансиясына қарсы тұруға үміттенеді. Оқиғаға дейін Чан Кайшы «алдымен ішкі бейбітшілікті орнату, содан кейін сыртқы қарсылық көрсету» стратегиясын ұстанды, яғни жапондық агрессияға қарсы тұрудан бұрын Қытай Коммунистік партиясын (ҚКП) жоюды көздеді. Бұл стратегия Қытайдағы көптеген топтардың арасында, соның ішінде Яньаньдағы коммунистердің негізгі базасын басып алуға міндеттелген Солтүстік-Шығыс армиясының арасында кең қолдау таппады. Солтүстік-Шығыс армиясы негізінен 1931 жылы Жапония басып алғаннан кейін Маньчжуриядан қуылған әскерлерден құралған. Солтүстік-Шығыс армиясының сарбаздары мен офицерлері де коммунистермен жақындасып, Жапонияға қарсы біртұтас ұлттық-коммунистік фронттың қажеттігіне көз жеткізді. Солтүстік-Шығыс армиясының қолбасшылары, генералдар Чан Хсюэлян мен Ян Хучэн, Чан Кайшының саясатын өзгерту туралы бірнеше рет сұраныс жасағаннан кейін оны ұрлауға шешім қабылдады. Чан Хсюэлян Чан Кайшыны Солтүстік-Шығыс армиясын тексеруге шақырды, ал ол келгеннен кейін Хуацин бассейнінде үй қамауына алды. Кейбір радикалды әскери шенеуніктер Чан Кайшыны өлім жазасына кесуді қалаған, бірақ Чан Хсюэлян мен ҚКП мұндай қадамға қатысты түрде қарсы болды. Олар Чан Кайшыға оның саясатын өзгерту үшін қысым жасауды мақсат етті. Чжоу Эньлай коммунистердің келіссөздер жүргізетін тобын басқарды, екі аптадан кейін Чан Кайшыны босатуға келісті. Чан Кайшы Сианьде берген уәделерін жария түрде мойынға алмаса да, атысты тоқтату туралы келісімге қол жеткізілді және Чжоу Эньлаймен келіссөздер жалғасты. Коммунистер мен ұлтшылдардың жақындасуы жапондарды ашуландырып, ақырында Екінші Қытай-жапон соғысына әкелді. Жапонияның толыққанды шабуылы екі қытайлық фракцияның Екінші Біріккен майданға ресми түрде қосылуын жеделдетті.

Жапон экспансионизмі Қытайда

1931 жылы Жапон империясы Мукден оқиғасы арқылы Қытайға қарсы агрессиясын күшейтті. Жапон әскерлері Солтүстік-Шығыс Қытайды басып алды. Атасының орнын басып, сол аймақтағы Фэнтиан тобы мен Солтүстік-Шығыс армиясының басшысы болған генерал Чан Хсю Лян осы аумақтарды жоғалтуы үшін кеңінен сынға ұшырады. Осыған байланысты Чан уақытша лауазымынан кетіп, Еуропаға сапар шекті. 1928 жылы Чанның әкесі Жапония тарапынан өлтірілді. Уақыт өте келе Чан, Чиангтың коммунистерге қарсы күреске ден қоюының нәтижесінде, Жапонияның қаупін елемейтініне көз жеткізді. 1936 жылдың 12 желтоқсанында Чан мен Янның күзетшілері Чианг ұйықтап жатқан бөлмесіне шабуыл жасады. Чианг қашып құтылуға үлкерді, бірақ оқиға кезінде жарақат алды. Таңертең Чанның әскерлері оны ұстады. Оқиға туралы келіспейтін хабарлар елордаға жеткенде, Ұлттық үкімет дүрбелеңге түсті. Жоғары лауазымды шенеуніктердің төңкеріске реакциясы екіге бөлінді. Хэ Инцзин басқаратын Әскери істер жөніндегі комиссия Сианьға қарсы әскери науқан ұйымдастыруды және бірден полк жіберіп Тонггуанды басып алуды ұсынды. Сонг Мейлин мен Конг Сянси Чиангтың қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін келісімге келуді қатты қолдады.

Келіссөздер және босату

Ян Хученг бастаған әскердің бір тобы және "Жапонияға қарсы жолдастар қоғамының" радикалды жас офицерлері Чианды өлтіруді қалаған, бірақ Чанг пен коммунистер біртұтас фронтты сақтау үшін оны тірі қалдыруды талап етті. Олар Чианмен одақтасудың жапондықтарға қарсы күресудің ең жақсы мүмкіндігі екенін, ал оны өлтіру Нанкин үкіметінің қарсы шараларына алып келетінін айтты. Солтүстік-Шығыс армиясы Нанкинге телеграмма жіберіп, қытай халқына Чианды не үшін тұтқындағанын және оны босату үшін қойған 8 талапты түсіндірді. Бұл талаптардың ішінде ҚКП-ға қарсы азамат соғысын дереу тоқтату, жапондық фракцияларды ұлтшыл үкіметтен қуу және жапонға қарсы белсенді әскери позиция қабылдау болды. Олар бұл талаптарды жариялауға тырысты, бірақ ұлттық цензура оларды коммунистер бақылап отырған аймақтардан тыс жерде жариялауға мүмкіндік бермеді. 16 желтоқсанда Чжоу Энлай мен Лин Боку қытай коммунистік партиясының келіссөздердегі өкілі ретінде Сианьға келді. Бастапқыда Чиан ҚКП делегатымен келіссөздерге қарсы болды, бірақ оның өмірі мен бостандығы коммунистердің оған деген ізгі ниетіне байланысты екені анық болған соң қарсылығын қайтарып алды. Оның шешіміне 22 желтоқсанда Сианьға келген Чиан ханымның да әсері тиді, ол Гоминьданның ішкі топтарының әскери араласуынан қорқып, оның тез босатылуын күтті. 24 желтоқсанда Чиан Чжоуды кездесуге қабылдады, бұл екеуінің он жылдан астам уақыт бұрын Чжоуның Вампоа әскери академиясын қалдырғанынан бергі алғашқы кездесуі болды. Чжоу әңгімені былай бастады: "Біз соңғы рет кездескеннен бері он жыл өтті, сіз өте аз қартайғансыз". Чиан басын шайқап: "Энлай, сен менің бағынышты адамымсың. Менің айтқанымды істеуің керек" деді. Чжоу егер Чиан азамат соғысын тоқтатып, жапондықтарға қарсы тұрса, Қызыл Армия Чианның басшылығын қуана қабылдайтынын айтты. Кездесу соңында Чиан азамат соғысын тоқтатуға, жапондықтарға бірге қарсы тұруға және Чжоуды одан әрі келіссөздер үшін Нанкинге шақыруға уәде берді. 26 желтоқсанда Чиан босатылып, Чан Хсю Лянмен бірге Нанкинге оралды.

Салдары

Чян Нанкинге оралғаннан кейін азамат соғысында атысты тоқтату туралы жариялады. Бірақ ол Сианьда берген уәделерінен де бас тартты. Чанды тұтқындап, мемлекетке опасыздық жасады деп айыптады. Содан кейін Чян 37 армия дивизиясын солтүстікке жіберіп, Солтүстік-Шығыс армиясын қоршауға алып, оларды кері шегінуге мәжбүрледі. Әскердің ішінде дұрыс жауап беру туралы пікірлер екіге бөлінді. Ян Хученг және Жапонға қарсы жолдастар қоғамы КМТ әскері шабуыл жасаса, қарсы тұрып күресуді және Чан босатылғанша келіссөздерден бас тартуды қалаған. Коммунистердің өкілдері бұған қарсы шығып, азамат соғысы, Жоу Энлайдың сөзімен айтқанда, "Қытайды тағы бір Испанияға айналдырады" деп ескертті. ҚКП мен Нанкин арасындағы келіссөздер жалғасты. Бірақ 1937 жылғы қаңтарда Солтүстік-Шығыс офицерлерінің кеңесінде бейбіт түрде басылуға болмайтыны туралы шешім қабылданғаннан кейін, ҚКП одақтастарын тастай алмайтынын және КМТ шабуыл жасаса, олармен бірге күресуге уәде берді. Бірақ жағдай қайта өзгерді, Солтүстік-Шығыстың ең жоғары бес генералы жеке кездесіп, басылуға келісті. Радикалды офицерлер ашуланып, 2 ақпанда генералдардың біреуін өлтірді, бірақ бұл көптеген сарбаздарды қарсы тұрып күресу жоспарына қарсы қойды. Солтүстік-Шығыс армиясы КМТ күштеріне бейбіт түрде басылды және Хэбэй, Хунань және Аньхуйге жіберілген жаңа бөлімшелерге бөлінді. Ян Хученг тұтқындалып, кейін өлім жазасына кесілді, ал Жапонға қарсы жолдастар қоғамының басшылары Қызыл Армияға қосылды. Чан 1993 жылы Гавайиге эмиграциялауға дейін 50 жылдан астам үй қамауында болды. Коммунистер мен ұлтшылдардың жақындасуы жапондарды ашуландырып, соңынан Екінші Қытай-жапон соғысына әкелді. Бұл екі қытай фракциясының Екінші Біріккен майдан ретінде ресми одағын құруына себеп болды. Сиань оқиғасы ҚКП үшін шешуші кезең болды. Чянның Қытайдағы саяси және әскери істердегі басшылығы бекітілді, ал ҚКП жаңа біріккен майдан аясында өз күшін кеңейте алды, бұл Қытай коммунистік революциясында маңызды рөл атқарды.