Кіріспе

Жапония қазір екі маңызды демографиялық мәселе тудырған жұмыс күшінің жетіспеушілігімен бетпе-бет келеді: 2009 жылы әйел басына шаққандағы туу көрсеткіші 1,4 болғандықтан халық санының азаюы және зейнеткерлік жасқа жеткен соғыстан кейінгі буынның алмасуы. Жұмыс берушілер жұмыс күшінің жетіспеуімен және жапондықтардың тәуекелге қатысуға құлшынбауымен байланысты жалдауды үлкен қиындық деп санайды. Компанияның үлкен бренді болмаса немесе жапон және ағылшын тілдерін білетін екі тілді мамандарды жұмысқа алу қажет болса, бұл қиындықтар одан да күшейеді. 15-тен 64 жасқа дейінгі халық жалпы халықтың 63,7% құрайды (80 730 мың адам); олардың көп бөлігі жұмыс істейтін және тым қарт немесе тым жас болғандықтан жұмыс істей алмайтын адамдарды қолдайтын өнімді халық саналады, ал 65 жастан асқан халықтың үлесі 2011 жылы жалпы халықтың 23,1% құрады. Бұл қарт адамдарға күтім көрсетуде жұмыс күшінің жетіспеуіне әсер етеді, сондықтан Жапон үкіметі Индонезия және Филиппинмен екітаралы келісімдер арқылы басқарылатын шетелден күтім қызметкерлерін тартуды бастады. Жақында Жапония елге «шеттік жұмысшыларды» қабылдау мәселесін екі рет қарастырды. Бірінші рет 1980-ші жылдардың соңында экономикалық өркендеу кезінде жұмыс күшінің жетіспеуіне байланысты болды, бірақ экономика нашарлағанда бұл мәселе ұмытылды. Екінші рет 1999 жылы демографиялық өзгерістерге байланысты туындаған жұмыс күшінің тапшылығынан басталды. Жұмыс күшінің жетіспеуіне байланысты Жапония еңбек нарығын әйелдердің қатысуын арттыру арқылы толықтыруға тырысуда. Әлеуметтік тұрғыдан алғанда, жапон қоғамы дәстүрлі үй шаруасымен айналысатын әйелдерге қатысты нормаларды өзгертіп, көбірек әйелдерді жұмыс істеуге ынталандыруда. Мемлекеттік деңгейде Жапон үкіметі 2013 жылы премьер-министр Синдзо Абэ ұсынған «әйелдер экономикасы» аясында жалақыдағы айырмашылықты азайту және отбасылық саясатты жақсартуға күш жұмсап келеді. Жұмыспен қамту көрсеткіштері бойынша әйелдердің еңбекке қатысу деңгейі 1997 жылы 62,7% болса, 2015 жылы 70,1% құрады. Дегенмен, әйелдердің көп бөлігі төмен жалақымен және толық емес жұмыспен айналысады, ал 2017 жылы жалақыдағы айырмашылық ЭҮДҰ елдері арасында үшінші орында тұрды және әйелдер мансаптық өсуде шектеулерге тап болып отыр. Жапон еңбек нарығындағы тағы бір өзгеріс – зейнеткерлердің қатысуының артуы. 1990 жылы 65 жастан асқан халықтың үлесі 10% болса, 2015 жылы 26,6% құрады, ал жұмыс күшінің зейнеткерлерден құралған бөлігі 2006 жылы 7,8% болса, 2016 жылы 11,8% құрады. Бірақ тұрақты және тұрақсыз жұмыс орындарының құрылымы зейнеткерлердің қатысуын шектеуі мүмкін, себебі «тұрақсыз» лауазымдар қауіпсіздіксіз және төмен жалақымен байланысты болуы мүмкін. Көптеген зейнеткерлер зейнетке шыққаннан кейінгі табысын толықтыруға мұқтаж болғандықтан, зейнеткерлердің жұмысқа қатысуы одан әрі артуы мүмкін, өйткені 60 жастан асқан жұмысшылардың 42% мүмкіндігі болғанша жұмыс істегісі келетінін айтады.

Жұмысшылардың көзқарасының өзгеруі

Жапониядағы корпорациялардың табысы жұмысшыларының ерекше жігерімен байланысты. Осы корпоративтік өркендеудің артында жұмысшылардың жұмыс берушілеріне деген берілгендігі мен олармен өзіндік байланыс сезімі де жатыр. Жапон жұмысшыларының ерекше көзқарасын түсіндіру үшін көптеген теориялар пайда болған, бірақ кадрларды басқару теориясы ең маңыздысы болып саналады. Бұл теория бойынша, компанияға деген адалдық жұмыс орнының тұрақтылығы және еңбек өтілі жоғарылардың ең көп сыйақы алатын жалақы жүйесінің нәтижесінде қалыптасқан. Мұндай корпоративтік құрылым компанияға деген ынтаны ғана емес, сонымен қатар жұмысын ауыстырған жұмысшылардың үлесін де азайтуға мүмкіндік берген. Соғыстан кейінгі экономикалық қайта құру кезеңінде еңбек күшінің негізін, әрине, Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін туған адамдар құрады. Бұл адамдар негізінен ауыл шаруашылығымен айналысқан, материалдық мүмкіндіктері шектеулі Жапонияда өсті. Олар соғыстың ауыр сынақтарын басынан өткеріп, қажырлы еңбекті өмірдің бір бөлігі деп қабылдады. ХХ ғасырдың соңында олардың орнын соғыстан кейін туған жаңа буын алмастыра бастады, және олардың жұмысқа деген көзқарасының өзгеше екені байқалды. Соғыстан кейінгі буын өркендеуге үйреніп, алдыңғы ұрпақтан жақсы білім алды. Күтілгендей, осы әлеуметтік-экономикалық өзгерістер жұмысшылардың көзқарасына әсер етті. Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін жүргізілген сауалнамалар көрсеткендей, адамдардың өміріндегі ең бағалысы – жұмыс болған. 1980 жылдары осы пікірді қолдайтындардың саны азайды. Жұмысшылардың жұмыс берушілерімен байланысы да әлсіреп барады. Басқару және координация агенттігі жүргізген зерттеу көрсеткендей, 1986 жылдың 1 қазанынан бастап бір жыл ішінде 2,7 миллион жұмысшы жұмысын ауыстырды, ал жұмысын ауыстырғандардың жалпы еңбек күшіне қатысы 1974 жылы (бірінші мұнай дағдарысынан кейін) тіркелген ең жоғары көрсеткішке тең болды. Сондай-ақ, зерттеу жұмысын ауыстыруға ниет білдірген жұмысшылардың үлесі 1971 жылы 4,5 пайызды құраса, 1987 жылы 9,9 пайызға жеткенін көрсетті. Жұмысшылардың көзқарасының өзгеруінің тағы бір белгісі – жұмысты ауыстыру мүмкіндігін талқылау үшін корпоративтік ізгіленушілермен кездесулер санының артуы. Корпорациялардың егде жастағы жұмысшыларға қатысты қарым-қатынасы да көзқарасқа әсер етеді: олар үшін лауазымдардың саны азайды, соның салдарынан көптегендері бұрынғы буынның алған сыйақыларынан айырылып қалды.

Шетелдік жұмысшылар

Дәстүр бойынша, Жапония шетелдіктерді жұмысқа орналастыруға қатысты қатаң заңдарға ие болған, бірақ белгілі бір мақсаттағы қызмет түрлері үшін ерекшеліктер жасалған, егер жұмысшылар жапон университетінде оқыған және жапон тілін жоғары деңгейде білген болса. Бұл ерекшеліктерге коммерциялық қызметпен айналысатын басшылар мен менеджерлер, ғылыми-зерттеу және білім беру мекемелерімен байланысты толық уақытты ғалымдар, кәсіби артистер, инженерлер және озық технологиялар саласындағы мамандар, шетел тілдерінің мұғалімдері және жапон азаматтарының арасында сирек кездесетін арнайы дағдылары бар адамдар кірген. 2019 жылы тізімге мейрамхана, бөлшек сауда дүкендері және фабрика өндіріс желісінің жұмысшылары қосылды. Ресми мәліметтер бойынша, 2008 жылы Жапонияда 486 400 шетелдік жұмысшы болған: олардың 43,3% - қытайлықтар, 20,4% - бразилиялықтар, 8,3% - филиппиндіктер және басқалар (Еңбек министрлігінің компаниялар арасында жүргізген сауалнамасы). Бұл Жапонияның «белгілі бір білікті жұмысшылар» үшін жұмыс визасы бағдарламасын қарастырғанда да көрінеді, онда жылдық 40 000 шетелдік жұмысшыны тарту мақсатына қарамастан, 400-ден аз өтініш түскен. Бұл Жапонияның басқа дамыған елдермен салыстырғанда мигранттарды тартуда үлкен қиындықтарға тап болып отырғанын көрсетеді. Gallup жүргізген сауалнама көрсеткендей, G7 елдерімен салыстырғанда, Жапонияға көшіп келуді қалайтын мигранттардың саны аз. Жұмыссыздық деңгейінің бұрынғы өсу тенденциясы кері қайтқанына қарамастан, көптеген жұмыс орындары толтырылмаған және отандық еңбек нарығы әлсіз. Кейбір жұмыс берушілер төмен жалақы төлеп шетелдік жұмысшыларды жалдаса, олар өз кезегінде жапондық жалақының салыстырмалы түрде жоғары екеніне қызығушылық танытады. Дегенмен, қатаң иммиграциялық заңдар күшінде қалады деп күтілуде, алайда жақын маңдағы Азия елдерінен (Қытай, Оңтүстік-Шығыс Азия және Таяу Шығыс елдерінен) еңбек нарығына қатысу үшін заңсыз мигранттардың ағыны күшеюі мүмкін. Жапондық компаниялар шетелдегі төмен жалақыдан пайда табу үшін шетелдік еншілес компаниялар құрған. Бұл үрдіс 1970 жылдары Сингапурда басталды. Аутсорсинг жергілікті инфрақұрылымды дамытуға және технологиялық трансфертті бастауға көмектесті, ал кейбір бұрынғы еншілес және бірлескен кәсіпорындар қатал бәсекелестерге айналды.

Қытай мен Вьетнам

Қытай Жапонияға төмен жалақымен "3K" жұмыстарын – қиын (Kitsui), лас (Kitanai) және қауіпті (Kiken) жұмыстарды жұмыс күші ретінде экспорттаушы елге айналды. Қытай жұмысшылары жапондық өнеркәсіппен еңбек күшін ұсыну үшін келісімшарт жасасқан қытай компаниялары арқылы жұмысқа орналасады. Жапон үкіметі Жапония халықаралық оқыту ынтымақтастық ұйымы (JITCO) басқаратын Техникалық тәжірибелік оқу бағдарламасы арқылы еңбек күшін импорттауды жеңілдетеді. Жұмыс сағаттары ұзақ, жалақысы төмен, және жұмысшылардың Жапониядағы еркіндігі шектеулі. Қытай немесе вьетнамдық жұмысшылар бағдарламаға қатысу үшін әдетте үлкен сома төлейді және Жапонияға келгеннен кейін тағайындалған жұмыс берушіде жұмыс істейтініне кепілдік ретінде үлкен депозит салуы мүмкін. Дегенмен, Жапонияға келгеннен кейін көптегені бағдарламадан бас тартып, Жапонияда заңсыз жұмыс іздейді, мұндай жағдайларда тек ең қиын жұмыстар ғана қол жетімді болады. Вьетнамнан келген жұмысшылардың саны да көп. Сәуір айында Жапон үкіметі жапон тілі сабақтарын қоса алғанда, жапондық-бразилиялық иммигрант жұмысшыларды оқытуға 1,08 миллиард иен (2009 жылы шамамен 1,08 миллион АҚШ доллары) бөлді. Сонымен қатар, елден кетуге ниет білдірген жұмыссыз жұмысшыларға 300 000 иен (өндіріс саласындағы 18-39 жастағылардың орташа жалақысы 241 200 иен) және олардың отбасы мүшелеріне 200 000 иен ұсынды, егер олар 3 жыл ішінде сол статуста Жапонияға қайта оралмаса.

Америка Құрама Штаттары

1980 жылдары жапон иенасының күшейіп өсуі жапон компанияларына бірнеше американдық фирманы сатып алуға мүмкіндік берді, соның нәтижесінде жапон компанияларының штаттарында көптеген американдық жұмысшылар пайда болды. 1990 жылдардағы дағдарыс, "жоғалған онжылдық" деп аталған кезең, бұл процесті кері қайтарды, және батыс компаниялары ірі жапон компанияларының, әсіресе автомобиль өндірушілердің үлестік пакеттерін сатып ала бастады. 2000 жылдардың басына қарай, ел премьер-министр Коидзуми басқаруымен үлкен жаңаруға қол жеткізген кезде, жағдай 1980 жылдардағыға ұқсас болды. Осы кезеңде батыстың үлестері айтарлықтай қысқартылды немесе толығымен жойылды.