Рифат әл-Асад: Өмірбаяны, айыптамалар және әскери жолы

Кіріспе

Сириялық генерал-майор (1937 жылы туған)

1984 жылы Хафез әл-Асадқа қарсы сәтсіз төңкеріс талпынысынан кейін Рифаат 36 жыл бойы Францияда эмиграцияда өмір сүрді және Францияда Сирия мемлекетінен бұрылып алынған миллиондаған еуроны иемденгені үшін кінәлі деп табылғаннан кейін 2021 жылдың қазан айында Сирияға оралды. 2022 жылдың қыркүйегінде Францияның жоғарғы соты – Кассациялық сот бұл шешімді растады. 2023 жылдың тамызында Швейцария Рифат әл-Асадқа қатысты халықаралық тұтқындау ордерін шығарды, себебі оның Федералдық қылмыстық соты Хама қырғынындағы жердегі операцияларды бақылаудағы рөлі үшін оны соттау үшін экстрадициялауды талап етті. Бұл ордер 2013 жылы "TRIAL International" халықаралық құқық қорғау ұйымы Швейцария Бас прокуратурасына соғыс қылмыстары бойынша берген шағым аясындағы іс бойынша шығарылды. 2024 жылдың наурызында Швейцария Бас прокуратурасы Рифат әл-Асадты 1982 жылғы ақпандағы Хама трагедиясында көптеген қылмыстар жасады деп айыптады.

Ерте өмір және білім

Рифат әл-Асад 1937 жылғы 22 тамызда Сирияның батысындағы Латтакия қаласына жақын Кардаха ауылында дүниеге келді. Ол Дамаск университетінде саясаттану және экономиканы оқыды, ал кейіннен Кеңес ғылым академиясынан саясаттану саласы бойынша құрметті доктор ғылымы дәрежесін алды.

Алғашқы тәжірибе

Рифаат 1958 жылы Сирия Араб Армиясына бірінші лейтенант ретінде қосылды және әртүрлі советтік әскери академияларында (атап айтқанда, Екатеринбург артиллерия мектебінде) оқығаннан кейін тез дамыды. Әскери қызметінен бөлек, Рифаат «Жоғары бітірушілер лигасы» (رابطة الخريجين العليا, DIN) құрды, ол Сирияның жоғары білім алған түлектеріне Баас партиясының шектеулерінен тыс қоғамдық мәселелерді талқылауға мүмкіндік берді. Сирия бойынша он бестен астам филиалы бар бұл мәдени жоба ондаған мың мүшелерді біріктірді. 1970 жылдар бойында маңызды рөл атқарды және 1984 жылға дейін көптеген адамдар оны ағасы Хафез Асадтың ізбасары деп есептеді. 1984 жылдың наурыз айында Хафез Асад оны екінші вице-президент етіп тағайындады. 1976 жылы Рифаат Тони Франгие шақыруымен Ливанға сапар шекті, олардың арасындағы қарым-қатынас тығыз және жеке болды. 1979 жылдың 28 маусымында Дамаскіде он бес адам дарға асылды. Олар Рифаат әл-Асадты өлтіруге талпынғандары үшін айыпталған.

Сыртқы қатынастар

Рифат әл-Асадты түрлі шетелдік мүдделермен байланыстыратын көптеген қауесет бар. Рифат Сауд Арабиясының патшасы Абдуллаға жақын болды. Абдулла Рифаттың әйелінің әпкесіне үйленген, ал Рифаттың өзі де, тіпті Сирия билеушілерінен алыс таныс болғаннан кейін де Сауд Арабиясына шақырылып, оның және патша отбасының суреттері мемлекеттік бақылаудағы баспасөзде жарияланды. Ирак соғысынан кейін ол АҚШ үкіметінің өкілдерімен Сирияға қарсы топтармен коалиция құру жөнінде келіссөздер жүргізгені туралы хабарлар тарады, бұл Ирак Ұлттық Конгресі сияқты баламалы Сирия басшылығын құруға бағытталған. Рифат Ирактың бұрынғы премьер-министрі Аяд Аллауимен кездесті. АҚШ Конгресінің терроризм және конвенциялық емес соғыс жөніндегі жұмыс тобының директоры Йосеф Боданский Рифаттың АҚШ пен Сауд Арабиясының қолдауына ие екенін мәлімдеді; ол 2007 жылы сауддық баспасөзде патша отбасына барғаны туралы жарияланды. Башар үкіметі оның ниетіне күдікпен қарап, оның әрекеттерін мұқият бақылайды. Ықпалды американдық "Stratfor" талдау орталығы Рифатты 2005 жылы Ливанның бұрынғы премьер-министрі Рафик Харириді өлтірген бомбалық шабуылға және Сириядан кейін Бейрутте болған шабуылдарға қатысты болуы мүмкін деп атады. Мақсаты – Сирия үкіметін тұрақсыздандыру болған. Алайда, БҰҰ-ның Мехлис баяндамасында Рифат туралы ешқандай ақпарат жоқ. 1983 жылы Рифат Сирия мен Арафаттың жақтастары арасындағы шиеленісті басу үшін Палестина Азат Ұйымының (ПАҰ) басшысы Ясир Арафатпен кездесті. 1978 жылы АҚШ-қа қашқан коммунистік Румынияның қауіпсіздік күштерінің генералы Ион Михай Пачепа Рифат әл-Асадты "суық соғыс" кезінде румыниялық барлау қызметіне тартқандарын мәлімдеді. Пачепаның 1996 жылғы "Қызыл көкжиектер" романында Румыния президенті Николае Чаушеску Рифаттың "біздің қолымыздан жеп отырғанын" айтып, былай деді: "Маған құпия саяси байланыс үшін арнайы канал керек пе? Картермен болашақ келіссөздерім туралы Хафизге жасырын хабарлаудың жолы керек пе? Батыста біреуді жоғалту керек пе? Рифат онымен айналысады. Енді ол менің ақшамсыз жасай алмайды". Пачепа кейіннен бұл айыптауды қайталады, 2003 жылғы мақаласында Рифатты "біздің жақсы төленген агентіміз" деп сипаттады, онда ол сол кездегі Ливия басшысы Муаммар Каддафи туралы сөз қозды.

Numerous rumours tie Rifaat al Assad to various foreign interests. Rifaat was close to King Abdullah of Saudi Arabia. Abdullah was married to a sister of Rifaat's wife, and Rifaat has on occasions—even after his public estrangement from the rulers in Syria—been invited to Saudi Arabia, with pictures of him and the royal family displayed in the state controlled press. After the Iraq War, there were press reports that he had started talks with US government representatives on helping to form a coalition with other anti Assad groups to provide an alternative Syrian leadership, on the model of the Iraqi National Congress. Rifaat has held a meeting with the former Iraqi Prime Minister Ayad Allawi. Yossef Bodansky, the director of the US Congressional Task Force on Terrorism and Unconventional Warfare, has stated that Rifaat enjoys support from both the United States and Saudi Arabia; he has been featured in the Saudi press as visiting the royal family in 2007. The Bashar government remains wary of his intentions and carefully monitors his activities. Rifaat was mentioned by the influential American think tank Stratfor as a possible suspect for the 2005 bombing that killed Lebanese ex prime minister Rafiq Hariri and the string of attacks that struck Beirut after the subsequent Syrian withdrawal. The goal would have been to destabilize the Syrian government. However, there has been no mention of Rifaat in the United Nations Mehlis reports on the crime. In 1983, Rifaat met with PLO leader Yasir Arafat in an attempt to appease growing tensions between Syria and Arafat's loyalists. Ion Mihai Pacepa, a general in the security forces of Communist Romania who defected to the U. S. in 1978, claimed that Rifaat al Assad was recruited by Romanian intelligence during the Cold War. In Pacepa's 1996 novel Red Horizons, Romanian President Nicolae Ceaușescu is quoted as saying that Rifaat was "eating out of our hand" and went on to say: "Do I need a back channel for secret political communications? A way to inform Hafez secretly about my future discussions with Carter? Do I need to have somebody disappear in the West? Rifaat will take care of it. Now he can't do without my money." Pacepa later reasserted this allegation, describing Rifaat as "our well paid agent" in a 2003 article in which he discussed the then Libyan leader Muammar Gaddafi.

Хамадағы қырғын

1982 жылы ақпанда қорғаныс компанияларының командирі ретінде Хама қаласындағы көтерілісті басуға жіберілген күштерге басшылық етті. Ол өз күштеріне қалаға BM 21 Grad зымырандарымен оқ атуға бұйрық берді, нәтижесінде мыңдаған тұрғын қаза тапты (қаза болғандардың жалпы саны 10 000 мен 40 000 аралығында екендігі хабарланды). Бұл оқиға Хама қырғыны деп танылды. АҚШ журналисі Томас Фридманның "Бейруттен Иерусалимге" кітабында айтуынша, Рифат кейіннен құрбандардың саны 38 000 адамға жететінін мәлімдеген. Дегенмен, Рифат Хама қырғынына қатысқандығын бірнеше рет жоққа шығарды. Рифат әл-Асад 2011 жылдың 15 қарашасында Парижде өткен Сирия Ұлттық Демократиялық Кеңесін құру конференциясында Хама қырғыны туралы өз түсіндірмесін берді. Сондай-ақ, ол 1980 жылғы Тадмор түрмесіндегі қырғынға да қатысты деп айтылып, "Тадмордың қасабы" деген лақап атымен белгілі болды. Рифат әл-Асад 1980 жылдарда Сириядағы есірткі тасымалымен байланысты ЦРУ есебінде Әли Хайдар, Мустафа Тлас және Шафик Файад сияқты басқа сириялық шенеуніктермен бірге есімдері тізілген.

Төңкеріске ұмтылу

1983 жылдың соңында Хафез әл-Асад жүрек ауруынан зардап шеккен кезде, ол елді басқару үшін Абдул Халим Хадам, Абдуллах әл-Ахмар, Мустафа Тлас, Мустафа әл-Шихаби, Абдул Рауф әл-Касм және Зухайр Машаркадан тұратын алты мүшелі комитет құрды. Рифат кірмеді, ал кеңес Хафезге жақын суннит мұсылмандарынан құралды, олар әскери қауіпсіздік мекемелерінде салмағы жеңіл адамдар еді. Бұл алауиттер басымдығын құратын офицерлер корпусында алаңдаушылық тудырды, соның салдарынан бірнеше жоғары лауазымды офицерлер Рифаттың төңірегіне жинала бастады, ал қалғандары Хафездің нұсқауларына адал болды. 1984 жылдың наурыз айында Рифаттың әскері, құрамында 55 000-нан астам сарбаз, танк, артиллерия, ұшақтар мен тікұшақтар болды, Дамаскқа бақылау орнатуға кірісті. Рифаттың Т-72 танктарының эскадрильясы Кафр-Сусаның орталық айналымында және қаланы қарап тұрған Касиун тауында орналасты. Рифаттың күштері бақылау-өткізу бекеттерін және кедергілерді орнатты, мемлекеттік ғимараттарға оның суреттерін іліп қойды, қалыпты әскерлерді қарусыздандырып, тұрақты армияның сарбаздарын еркіндіксіз тұтқындады, полиция бөлімшелерін, барлау ғимараттарын және мемлекеттік ғимараттарды басып алды; Қорғаныс компаниялары тез арада саны жағынан басымдыққа ие болып, Арнайы күштер мен Республикалық гвардияны бақылауға алды. Дамаск екі әскердің арасында бөлініп, соғысқа қадам тастағандай болғанымен, Рифат қимыл жасамады. Рифаттың Дамаскке бет алғанын естіген ағасы Хафез әл-Асад онымен кездесу үшін штаб-пәтерінен шықты. Британ журналисі Патрик Сил екі бауырдың арасындағы жеке сәт туралы баяндады: Рифаттың Меццедегі үйінде бауырлар соңғы рет бетпе-бет келді. «Сенің билікті құлату ниетің бар ма?» деп сұрады Асад. «Міне, мен осындамын. Мен – билік», – деді Рифат. Бір сағат бойы олар бір-біріне шабуыл жасады, бірақ үлкен бауырының мәртебесі мен анасының үйінде болуына байланысты Асад жеңіске жетпеді. Ақыры, Рифат жас кезінде жиі істегендей, Асадтың өзара сенімділікті қалпына келтіруге және болашақтағы бірлескен жұмыстарының негізіне уәде бергенін қабылдады (бірақ іштей күмәнмен). Хафезге адал күштер арасында, атап айтқанда 3-ші бронетанкті дивизия (генерал Шафик Файад басқарады), Республикалық гвардия (генерал Аднан Махлуф басқарады), әр түрлі барлау қызметтері (генералдар Мохамед Хули және Али Дуба басқарады), Ұлттық полиция және Арнайы күштер (генерал Али Хайдар басқарады) және Рифатқа адал Қорғаныс компаниялары арасында айқын бөлініс пен шиеленіс болды. 1984 жылдың ортасына қарай Хафез аурудан жазылып, толық бақылауға алды, сол кезде көптеген офицерлер оның төңірегіне жиналды. Бастапқыда Рифат сотқа тартылып, тіпті теледидардан көрсетілген жауап беруге шақырылатыны айтылды. Алайда, Хафездің қызы Бушра оның әкесін құтқарып қалды деп санайды, өйткені ол оны тазалау отбасын масқаралайтынын және тек Асадтар отбасында ғана емес, сонымен қатар Махлуфтар отбасында да шиеленіс тудыруы мүмкін екенін әкесіне жеткізді (өйткені Рифат сонымен қатар осы отбасының әйеліне үйленген, олар да алауиттердің екінші ең басты отбасы болып табылады және Асадтардан кейін қауіпсіздік қызметтерінің басшылығын жүзеге асырады). Бастапқыда келісімге келгендей көрінгенімен, Рифат қауіпсіздік мәселелеріне жауапты вице-президент болып тағайындалды, бірақ бұл тек номиналды лауазым еді. «Қорғаныс компанияларының» басшылығы, олар бронедивизияның мөлшеріне дейін қысқартылды, басқа офицерге берілді, және ақыры бүкіл бөлімше таратылып, 4-ші механикаландырылған дивизия, Республикалық гвардия және Әуедегі арнайы күштер дивизиясы сияқты басқа бөлімшелерге қосылды. Содан кейін Рифат «белгісіз жұмыс сапарымен» Кеңес Одағына жіберілді. Оның ең жақын қолдаушылары мен Хафезге адалдықтарын дәлелдей алмаған басқа адамдар келесі жылдары армиядан және Баас партиясынан қуылды. Кетуімен Рифат 300 миллион АҚШ долларын мемлекеттік қаражатқа ие болды, оның ішінде 100 миллион АҚШ доллары Ливиядан алынған қарыз еді. 2015 жылы ол бұл ақшаны Сауд Арабиясының тәж мұрагері Абдулла сыйлағанын мәлімдеді.

When Hafez al Assad suffered from heart problems in late 1983, he established a six member committee to run the country composed of Abdul Halim Khaddam, Abdullah al Ahmar, Mustafa Tlass, Mustafa al Shihabi, Abdul Rauf al Kasm and Zuhair Masharqa. Rifaat was not included, and the council consisted entirely of close Sunni Muslim loyalists to Hafez, who were mostly lightweights in the military security establishment. This caused unease in the Alawi dominated officer corps, and several high ranking officers began rallying around Rifaat, while others remained loyal to Hafez's instructions. In March 1984, Rifaat's troops, now numbering more than 55,000 with tanks, artillery, aircraft and helicopters, began asserting control over Damascus. A squadron of Rifaat's T 72 tanks took position at the central roundabout of Kafr Sousa and in Mount Qasioun, overlooking the city. Rifaat's forces set up checkpoints and roadblocks, put up posters of him in State buildings, disarmed regular troops and arbitrarily arrested soldiers of the regular Army, occupied and commandeered Police Stations, Intelligence buildings, and State buildings; the Defense Companies rapidly outnumbered and took control over both the Special Forces and the Republican Guard. Although Damascus was divided between two armies and seemed on the brink of war, Rifaat did not move. Informed that Rifaat was heading to Damascus, his brother Hafez al Assad left his headquarters to meet him. British journalist Patrick Seale reports an intimate moment between the two brothers :
At Rifat's home in Mezze the brothers were at last face to face. 'You want to overthrow the regime?' Asad asked. 'Here I am. I am the regime.' For an hour they stormed at each other but, in his role of elder brother and with his mother in the house, Asad could not fail to win the contest. Deferring to him at last, as he had so often done in their youths, Rifat chose to accept (although with some inward scepticism) Asad's pledge that trust between them would be restored and would be the basis for their future work together. There was a clear division and tensions between forces loyal to Hafez, namely the 3rd Armoured Division (commanded by General Shafiq Fayadh), the Republican Guard (commanded by General Adnan Makhlouf), the various Intelligence services (commanded by Generals Mohamed Khouli and Ali Duba), the National Police, and the Special Forces (commanded by General Ali Haidar); and the Defense Companies loyal to Rifaat. By the middle of 1984 Hafez had returned from his sick bed and assumed full control, at which point most officers rallied around him. Initially, it seemed that Rifaat was going to be put on trial and even faced a questioning that was broadcast on television. However, it is believed that Hafez's daughter Bushra actually saved her uncle by convincing her father that purging him would disgrace the family and might cause tensions not only in the Assad family, but with the Makhlouf family as well (since Rifaat is also married to a woman from that family, who are also the second most prevalent Alawite family, dominating the leadership of the security services behind the Assads). In what at first seemed a compromise, Rifaat was made vice president with responsibility for security affairs, but this proved a wholly nominal post. Command of the 'Defense Companies', which was trimmed down to an Armoured Division size, was transferred to another officer, and ultimately the entire unit was disbanded and absorbed into other units, like the 4th Mechanized Division, the Republican Guard, and the Airborne Special Forces Division. Rifaat was then sent to the Soviet Union on "an open ended working visit". His closest supporters and others who had failed to prove their loyalty to Hafez were purged from the army and Baath Party in the years that followed. Upon his departure, Rifaat acquired $US300 million of public money including a $US100 million Libyan loan. In 2015, he claimed that the money had been a gift from Crown Prince Abdullah of Saudi Arabia.

1990 жылдар

1992 жылы анасының жерлеу рәсіміне оралып, біраз уақыт Сирияда тұрғанмен, Рифат одан кейін Франция мен Испанияға жер аударылды. Ол 1998 жылдың 8 ақпанына дейін вице-президент лауазымын номиналды түрде сақтап қалды, содан кейін осы лауазымнан шұғыл түрде алынды. Ол Сирияда да, шетелде де, ішінара ұлы Шумер арқылы ірі бизнес империясын сақтап келді. Алайда, 1999 жылғы Латакиядағы қарулы қақтығыстарға байланысты оның Сириядағы байланыстарының көп бөлігі қирады; Рифаттың көптеген қолдаушылары тұтқындалды. Бұл, Хафездің денсаулығы нашарлаған кезде, Рифаттың оның орнын басуға тырысуымен және Хафездің өзінің таңдаған мұрагері, ұлы Башар әл-Асадқа қарсы барлық мүмкін бәсекелестерді жою ниетімен байланысты деп есептелді. Францияда Рифат Башардың президенттік лауазымға тағайындалуына қарсы күресіп, өзінің "бірден-бір конституциялық заңдылықты" бейнелейтінін мәлімдеді (вице-президент ретінде, оның қызметтен босатылуы конституцияға қайшы екенін алға тартты). Ол Сирияға өзі қалаған уақытта оралып, "өз жауапкершілігін орындауға және халықтың еркін іске асыруға" ниеттенгенін айтып, қорқытушылық мәлімдемелер жасады, сондай-ақ ол мейірімділікпен және демократиялық жолмен билік жүргізсе де, "халық пен әскердің күшімен" қолдау табатынын жеткізді.

Топтар мен ұйымдар

Рифаттың ұлы Сумер – «Араб жаңалықтары желісі» (АЖЖ) атты шағын панараб телеарнасының басшысы, ол әкесінің саяси айқын тұжырымдамасын жеткізуші ретінде жұмыс істейді. Ол сондай-ақ саяси партияны басқарамын деп мәлімдейді, бірақ оның табысы күмәнді. Рифаттың өзі «Біріккен ұлттық топ» (аль-тажамму' әл-қауми әл-муваххид) саяси партиясының немесе одақтың төрағасы болып табылады; оның Сириядан шеттетілген Рифаттың жақтастары арасында өзін мүше деп жариялағандар бар екені белгілі, бірақ олардың ешқайсысы белсенді ұйым деп есептелмейді, тіпті олар Рифаттың Сирияға оралуын қолдап, президент Башар әл-Асадқа қарсы тұрақты түрде мәлімдеме жасап тұрса да. Сонымен қатар, Рифат 1970-ші жылдардың басында Ливанда Араб демократиялық партиясын құрды, ол Ливандағы шағын алауиттік діни-саяси топ болып табылады және Ливан азаматтық соғысы кезінде Сирия үкіметіне адал қарулы жасақ ретінде әрекет етті (Рифат арқылы). Бүгінгі күні партияның бас хатшысы Әли Ид Сирия президенті Башар әл-Асадты қолдайды.

Айырмалар

Таспа Атауы Ел Күні Орналасу Ескермелер Сілтеме Әскери Еңбек Ордені (Командор) Марокко 1974 Рабат Шәрифян (Патшалық) Мароккодағы Әскери Еңбек Ордені. Король Хасан II-нің бұйрығымен берілді. Францияның Ұлттық Құрмет Легионының Ұлы Кресі Франция 1986 Париж Франция Республикасындағы Құрмет Легионы Орденіндегі ең жоғары дәреже. Бұрынғы президент Франсуа Миттеранмен марапатталды.

Еуропадағы құқықтық мәселелер және Сирияға оралу

2013 жылдың желтоқсан айында "Trial International" адам құқықтары ұйымы Рифат әл-Асадқа қарсы қылмыстық іс қозғады. Хама трагедиясына қатысқан Қорғаныс бригадасының командирі ретінде Рифат соттан тыс өлімдерді ұйымдастыру, кең ауқымды азаптау, сексуалдық зорлық-зомбылық, жаппай зорлау, жазалау және мәжбүрлеп жоғалуда айыпталды. 2014 жылдан бері Рифат ұйымдасқан ақша жылыстыру, ауыр салық алаяқтығы және Францияда кем дегенде 90 миллион еуролық мүлікті сатып алу үшін Сирия қаражатын жымқыруда айыпталды. Сонымен қатар, Испания билігі 2017 жылдан бері ақша жылыстыру ісі бойынша тергеу жүргізіп, оның активтері мен банк шоттарын тоқтатты. 2020 жылдың маусым айында Париж соты Рифатты төрт жылға бас бостандығынан айырды, осылайша оның Париж мен Лондондағы мүлкі тәркіленді. 2021 жылдың қазан айында Рифат 84 жасында Дамаскқа оралды. Сирия президенті Башар әл-Асад өзінің інісіне "Францияда түрмеге түспеу үшін" ондаған жылдық эмиграциядан кейін елге оралуға рұқсат берді. 2023 жылдың тамызында Федералды қылмыстық сот Рифат әл-Асадты экстрадициялауға бұйрық берді, бұл Швейцарияны оны соттау үшін қамау ордерін шығаруға мәжбүр етті. 2011 жылға дейін ол Париждің Авеню Фох көшесінде тұрып, жылжымайтын мүліктерін сатуға тырысты. Рифат төрт рет үйленген, оның көп әйел алуы және балаларының некелері Сирия мен араб әлеміндегі белгілі отбасылармен және ықпалды рулармен мықты одақтар мен байланыстар құрды. Тамадин, тағы бір қызы, Махлуфқа үйленді. Лама әл-Алауит генералы Шафик Файядтың ұлы Ала Файядқа үйленді. Рифаттың үлкен ұлы Мудар әл-Хаддадин руынан шыққан аса бай кәсіпкер Мұхаммед Хайдардың қызы Мая Хайдарға үйленді.