Кіріспе

Плакет (plakɛt; "кіші тақташа") – қоладан немесе басқа материалдардан жасалған кішкентай бейнелеу өнері мүсіні. Олар итальяндық Ренессанс дәуірінде және одан кейін кең таралды. Олар естелік ретінде жасалған болуы мүмкін, бірақ әсіресе Ренессанс және Манеризм кезеңдерінде діни, тарихи немесе мифологиялық сюжеттерден алынған, көбінесе тығыз бейнеленген көріністермен, тек сәндік мақсатта қолданылды. Плакеттің бір жағы ғана әшекейленеді, бұл оны көркем медальден ерекшелейді, өйткені медальдің екі жағы да әдетте безендіріледі. Оларды әдетте бір қолмен ұстауға болады. Өлшемдері кішкентай болғанда медальдармен, ал үлкен болғанда тақташалармен жақындыққа ие. Плакеттер әрқашан медальмен тығыз байланысты болды, және бүгінде көптеген марапаттар плакет түрінде беріледі, бірақ плакеттер медальдарға қарағанда тақырып бойынша шектеулерден азат болды және суретшіге көбірек шығармашылық еркіндік берді.

Тарих

Бұл форма 1440 жылдары Италияда пайда болды, бірақ келесі ғасырда Еуропаға, әсіресе Франция, Германия және Бенлюкс елдеріне таралды. 1550 жылға қарай Италияда сәннен шығып қалды, бірақ француз плакеткалары өркендеу кезеңіне енді, және Францияда да, Германияда да 17 ғасырға дейін танымал болды. Бұл форма төмен деңгейде жасала берді, шамамен 1850 жылдан бастап қысқа қайта жаңғыруды бастан өткерді. "Плакетка" деген сөзді 19 ғасырда француз өнер тарихшысы Эжен Пио ойлап тапқан. Эмиль Молиньенің 1886 жылы жарық көрген "Ренессанс қоласы. Плакеткалар" ең алғашқы толық зерттеу болды, және осы екеуінің еңбегі осы форманың бүгінгі күні түсініліп жүрген мәнін анықтады. Ренессанс дәуіріндегі итальяндықтар плакеткаларды, басқа ұқсас заттармен бірге, пиастра, медальетти, рильеви немесе модельли сияқты бірқатар бұрыс түсініктер тудыратын терминдермен белгілейтін.

Италия

Плакеткалар екі түрлі итальяндық ортадан пайда болды. Римде 1440 және 1450 жылдары олар классикалық өрнекті асыл тастардың дизайнын, олардың балауыздық бедерлерін жасау арқылы көшіру тәсілі ретінде басталды. Венециялық Пьетро Барбо (1417–1471) оның ағасы Евгений IV 1431 жылы Папа болып сайланғанда кардинал атанды. Ол өзінің жаңа Палаццо Венециясында құю шеберханасын ұстады және, мүмкін, құю процесіне өзі қатысты. Бұл плакеткалар көлемі және классикалық тақырыбы жағынан олар көшірген асыл тастармен бірдей болды. Сонымен бірге, Солтүстік Италия суретшілері көбінесе үлкен және діни тақырыбы бар плакеткалар жасауға кірісті. Көптеген тарихшылар Падуаны маңызды металл өңдеу орталығы деп санайды. Кейінгі үлгілерге тән екі маңызды туынды – Леон Баттиста Альбертидің овал пішінді, биіктігі 20 см және Донателлоның (Виктория және Альберт мұражайы, Лондон) шатырмен бірге сәл үлкен дөңгелек Мадонна мен Бала бейнесі. Бұл ерекшелікке ие болды, себебі арт жағы ойыс және суретті қайталайды. Донателлоның басқа да үлкен діни бейнелері басқа суретшілер, мүмкін оның өзінің шеберханасы, тарапынан кішірек форматта көшірілді немесе бейімделді. Бұл байлар мен шіркеулер үшін жасалған үлкен және бірегей діни өнердің орта таптар үшін көптеп өндірілген нұсқаларын көрсететін шағын діни бейнелердің кең ауқымынан өркендеді. 1440 жылдары Пизанелло екі жақты портреттік медаль жанрын қалыптастырды, одан кейін Маттео де Пасти және басқалар осы бағытта жұмыс істеді. Ғсырдың соңғы онжылдықтарында медальдар мен плакеткалар Солтүстік Италияның көптеген көркемдік орталықтарында жасалды. Кейінгі суретшілердің ішінде Модерно (өз көптеген туындыларына қол қойған), ол шамасы 1500 жыл шамасында Римде тіркелген Вероналық алтын шебері Галлеаццо Монделла болды. Оған 45-ке жуық плакетка жатқызылады немесе оған тиесілі (ал медальдар жоқтың қасынан), ал оның шеберханасының бірқатар мүшелері стильдері арқылы анықталды. Андреа Риччо, Джованни Бернарди, Франческо ди Джорджио Мартини, Валерио Белли және Леоне Леони – нақты есімдері белгілі суретшілердің қатарында. Көптеген маңызды, авторлық аты белгісіз шеберлерге өнер тарихшылары, мысалы, Модерно және Master IO. F. F., есімдер берді, олар өз туындыларына жиі қол қойды. Белли мен Бернарди тау кристалдарында ойылған кішкентай интальиолардың сәнді түріндегі көшбасшылары болды, олардың бірнешеуі 1520–40 жылдары плакетка түрінде қайта өндірілді, кейбіреулері кристалдан алынған балауыздық бедерлерден құйылды. Риччо сондай-ақ шағын қола мүсінші болды, ал оның плакеткалары салыстырмалы түрде жоғары рельефке ие болды. Оның үлкен шеберханасы және көптеген ізбасарлары болды.

Германия

Неміс өндірісі 1500 жылдар шамасында Нюрнбергте басталды, бірақ 1600 жылға қарай Аугсбург басты орталыққа айналды. Неміс үлгілері көбінесе өз суреттерін гравюралардан алды, және олар өз кезегінде басқа да медиада жиі қайта пайдаланылды, және көбінесе басқа шеберханалар үшін үлгі ретінде жасалды. Қалыптарды көп рет пайдалану және оларды жасалған жерінен алысқа тарату, әсіресе Оңтүстік Германия плакеткаларының ерекшелігі. Бұл өнершілердің аты Италиядағыларға қарағанда тіпті аз ғана белгілі. Өндіріс 17 ғасырдың соңына дейін жалғасты, одан кейін ол "Дюрердің қайта жаңғыруына" қатысты, оның көптеген гравюралары плакеткаларға айналды.

Франция мен Нидерланды

Солтүстікте плакеткалар шамамен 1550 жылдан бастап жасала бастады, алғашқыда Италия емес, Германияның ықпалымен. Суретшілер (көбінесе Франциядағы гугеноттар) қатарында негізінен Страсбургте тұрған Этьен Делоун және Лотарингиядан Франсуа Бриот болды. Брюссельдік Франсуа Дюкесной 1618 жылдан бастап Римде мүсінші ретінде жұмыс істеді және фламанд плакеттеріне әсер етті.

Кейінгі тарих

Бұл форма 19 ғасырда қысқа қайта жанданды; осы кезеңдегі мысалдар Ренессанс кезеңіндегіге қарағанда көбінесе ірілеу болады. Америкада Август Сент-Гауденс және Эмиль Фукс сияқты суретшілер Лев Толстой мен Марк Твеннің естелік портреттік плакеткаларын жасады (екеуі де Сент-Гауденске тиесілі). Әсіресе Франция мен Германияда өнеркәсіп және мекемелерге арналған естелік плакеткалар заманауи тақырыптардың кең спектрін қамтыды. Көптеген суретшілер осы формаға қызығушылық танытып немесе кеңірек нарыққа қол жеткізу мүмкіндігіне ие болу үшін ғана үлгілер жасады. Көптеген мекемелер берілетін жүлделердің түрі ретінде плакетканы таңдады, бірақ жүлде атауында көбінесе "медаль" деген сөз сақталды. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Ұлыбританияда соғысқа қатысқандардың құрметіне таңба ретінде шығарылған "өлім тыйыны" (Естелік плакеткасы) 20 ғасырдың ірі естелік үлгісі болып табылады.

Материалдар мен техника

Медальдер сияқты, Ренессанс плакеткалары да әдетте жоғалған балауыз құю техникасымен жасалған, және көптеген көшірмелер жасалған болуы мүмкін, бірақ қазір олардың көпшілігі тек бір-бір ғана данада сақталған, ал басқалары тіпті жасалмаған болуы да мүмкін. Жеке құймалардың сапасы айтарлықтай өзгеріп, бір қалыптан алынған жеке құймалардың уақыты мен орны да үлкен айырмашылықтарды көрсетуі мүмкін. Кейбір суреттердің әртүрлі буынға жатқан құймалары болғандығы анықталды. Көбінесе қоладан жасалған, бірақ күміс пен алтыннан да, қатты немесе жалатылған және алтын жалатылған түрде, сондай-ақ басқа металдардан да кездеседі. Қымбат металлдан жасалған көшірмелері бар плакеткалар қоладан жасалған көшірмелерде де табылады. 16 ғасырдың басында Германияның негізгі орталығы болған Нюрнбергте, плакеткалар, басқа металл бұйымдар сияқты, көбінесе мыс материалдан жасалған, тіпті Вишерлер отбасы мен Питер Флотнер сияқты шебер суретшілердің қолынан шыққан. Қорғасын да қолданылған, әсіресе неміс құймаларында, олар коллекционерлерге емес, шеберлердің үлгілері ретінде арналған. 19 ғасырдан бастап, әсіресе Германияда, құйма темір де пайдаланылды. Италияда қорғасын алғашқы сынақ құю үшін де қолданылды. Құймалар әдетте, жылтыратудан және көбінесе жасанды патина беруден басқа, қосымша құралдармен өңделмеген.

Сипаттама

Тек бір жағы безендіріледі, бұл көркем медальдардан басты айырмашылық, себебі оларда әдетте екі жағы да безендіріледі. Көбінесе олар тіктөртбұрышты немесе дөңгелек пішіндес, бірақ басқа да пішіндер кездеседі, мысалы, суретте көрсетілгендей. Көрсеткіш мөлшерлер шамамен екі дюймнан жеті дюймға дейін, немесе диаметрі бойынша, ал осы аралықтың кіші жағы немесе ортасы көбірек таралған. Гров айтқандай, олар "әдетте қолға сыйып жатады". Кіші өлшемдерде олар медальдармен қабаттасады, ал үлкендері тақташалар деп аталады.

Өткен

Декоративтік плакеткалардың мақсаты мен қолданылуы алуан түрлі болған және толыққанды түсініксіздік сақталған; олардың жасалуы мен қолданылуы жеткілікті түрде жазбада қалдырылмаған. Кейбіреулері жиһазға, қораптарға немесе шамдар сияқты басқа заттарға бекітілген, ал көптеген мысалдарда қабырғаға ілу үшін кейіннен қосылған тесіктер бар. Басқа даналарда үш немесе төрт тесігі болып, орнатуға арналған. Діни сюжеттер жұп немесе жиынтық ретінде киелі орынның есіктеріне орнатылған, ал көптегендері пакс ретінде қолданылған, кейде жақтаудан кейін. Кейбір пішіндер нақты мақсаттар үшін, мысалы, қылыш саптарын безендіру үшін жасалған, бірақ, мүмкін, жасалған барлық көшірмелер осылай қолданылмаған. Кейбіреулері ілу үшін жақтауға алынған, ал көптегендері, әдетте, сөреде немесе үстелде, немесе қораптарда сақталған. Көптеген бейнелер тозу белгілерін көрсетеді. Әзірлеу бейнелері, әдетте, 1373 жылғы обадан кейін Флоренцияда айқышқа шегеленгендермен бірге қалтада тасымалданған. Нарықтың үлкен бөлігі басқа суретшілер мен шеберлерден, басқа формалар үшін үлгілер іздегендерден құралған болуы мүмкін. Плакетке байланыс – плакеттік құймаларды қамтитын былғары кітап мұқабасы, көбінесе металлдан жасалған дизайн. Плакеткалар да жиналған, әсіресе 16 ғасырдың мысалдары көптеген фигуралармен толтырылған, бұл көріністерді түсінуді қиындатады. Олар жақсы жарық көзіне жақын ұсталғанда жақсырақ көрінеді және коллекция көрсетілген кезде әріптес сарапшыларға айналып өткен болуы мүмкін. Көріністерді оқудың қиындығы және тақырыптарды таңдаудың көбінесе түсініксіздігі классикалық білімді әдейі көрсету олардың коллекционерлер мен суретшілер үшін де тартымдылығының бір бөлігі болғанын көрсетеді. Олар әдетте ерлер ортасында кездесетін студиоло және қызығушылықтар кабинетіндегі заттардың бірі болды, сондай-ақ классикалық монеталар мен өрнекті асыл тастар сияқты басқа да шағын нысандар да болды. Оларды жасаған суретшілер қоладан мүсіншілер, сондай-ақ кішкентай фигуралар мен сия қаламдары сияқты бұйымдар жасаған, көбінесе гравировка саласында жұмыс істеген алтын шеберлері болды. Олар салыстырмалы түрде арзан және тасымалдауға оңай болғандықтан, көп ұзамай бүкіл Еуропаға тарады, суретшілерге өздерінің шеберлігі мен өнерін көрсетуге және өз қалаларынан тыс жерлерде өзін-өзі танытуға мүмкіндік берді. Осы факторлардың барлығы, сондай-ақ олардың қазіргі кезде шыны артында көрсетілуі оларды бүгінде бағалауды қиындатады. Қалыптар кейде жасалған уақыты мен жерінен қашықта қайта қолданылған немесе плакеттен жаңа қалыптар жасалған. 17 ғасырдың неміс плакеткалары Регенттік Лондонның күміс бұйымдарының үлгілері ретінде әлі де қолданылып келді. Плакеткалар, сондай-ақ, стильдер мен иконографиядағы трендтерді таратуда, әсіресе классикалық сюжеттерде маңызды рөл атқарды. Плакетка дизайндарының кейбір эскиздері сақталған; басқалары баспаларға, кітап иллюстрацияларына және басқа да медиадағы дизайнға көшірме жасады, соның ішінде классикалық өрнекті асыл тастар мен мүсіндерге. Германияда ағаштан немесе әк тастан үлгілер жасалуы мүмкін. Олар көбінесе оқиғаны немесе кейіпкерлер жиынтығын бейнелейтін жиынтықтарда жасалған.

Қазіргі

Көптеген марапаттар плакеттер түрінде болады. 1968 және 1994 жылдар аралығындағы кейбір жылдары швед кино академиясының күміс плакеті кино жасаушыларға табыс етілді. Қазіргі кезде садақ ату, теннис, қоғамдық қызмет және ән салу сияқты салалардағы жетістіктері үшін плакеттер марапат ретінде қолданылады.

Жинақтар

Көптеген ірі музейлерде коллекциялар бар, олар галереялық көрмелерде әрдайым орын алмайды. Вашингтондағы Ұлттық өнер галереясы, негізінен картиналар жинағы болғанына қарамастан, ең жақсы жеке коллекция ретінде танылған, әсіресе итальяндық Ренессанс туындыларының, оның ішінде 450-ден астам плакеткалар бар және бірінші қабатта өте жақсы көрсетілген. Вашингтонның медальдар, плакеткалар және кішкентай қола коллекциясына Густав Дрейфустың (1837–1914) жинаған француздық жетекші коллекциясы кіреді, оны Сэмюэл Х. Кресс (1863–1955) сатып алды. 1945 жылы Кресс қоры британдық өнер сатушы Лорд Дьювин жинаған 1300-ден астам қола бұйымдарды қосты және 1957 жылы барлық коллекциясын мұражайға сыйға тартты. Жозеф Э. Уайденер 1942 жылы мұражайға маңызды коллекция сыйлады. Лондондағы Уоллес коллекциясының жақсы, кішкентай көрмесі бар, сондай-ақ Виктория және Альберт мұражайы, Париждегі Медальдер кабинеті, Эрмитаж мұражайы, Оксфордтағы Эшмолеан және бірнеше неміс мұражайларында да бар, бірақ Берлиннің ерекше коллекциясы Екінші дүниежүзілік соғыста жоғалды. Британ мұражайының маңызды коллекциясының көп бөлігі көрсетілмейді, сондай-ақ Ватикан мұражайларының коллекциясы да. Флоренциядағы Барджеллода 400-ге жуық плакетка бар, олардың шамамен жартысы форманың дамуында маңызды рөл атқарған Медичи отбасының коллекциясынан. Қалғандарының көп бөлігі Флоренцияға мұра етіп қалдырған Луи Карранның жинағынан алынған. Дрейфустың коллекциясынан кейін, бұл 19 ғасырда Парижде жиналған және бүгінге дейін сақталған ең маңызды коллекция. Париж сол кезде плакетка коллекциялау орталығы болды.