Кіріспе

Американдық балалар әдебиеті авторы және редакторы (1831–1905)

Мэри Элизабет Мапес Додж (26 қаңтар 1831 – 21 тамыз 1905) – американдық балалар әдебиеті авторы және редакторы, ең белгілі туындысы – «Ханс Бринкер» романы. Ол он тоғызыншы ғасырдың шамамен үштен бір бөлігінде балалар әдебиеті саласындағы танымал көшбасшы болды. Додж 30 жылдан астам «Сент-Николас» журналын басқарды, ол балаларға арналған ең табысты журналдардың біріне айналды. Ол әлемнің көптеген көрнекті жазушыларын балалар журналына материалдарымен қатысуға көндірді: Марк Твен, Луиза Мэй Алкотт, Роберт Луис Стивенсон, Альфред, Лорд Теннисон, Генри Уодсворт Лонгфелло, Уильям Каллен Брайант, Оливер Венделл Холмс, Брет Харт, Джон Хей, Чарльз Дадли Уорнер, Элизабет Стюарт Фелпс Уорд және тағы да басқалар. Бір күні Рудиард Киплинг оған Үндістанның орманы туралы әңгіме айтты; Додж оған осы әңгімені «Сент-Николас» үшін жазуын сұрады. Ол бұрын балалар үшін жазған емес, бірақ тырысып көрді. Соның нәтижесінде «Жұңғар кітабы» жарық көрді. Күйеуі қайтыс болғаннан кейін Додж ұлдарын оқытуға қажетті қаржыны табу үшін әдебиетке жүгінді. Ол балаларға арналған қысқа эскиздер жаза бастады, жақын арада «Ирвингтон әңгімелері» (Нью-Йорк, 1864) атты жинағын шығарды, ол үлкен сәттілікке ие болды. Содан кейін ол «Ханс Бринкер немесе Күміс шаналар» (Нью-Йорк, 1865) романын жариялады; ол голланд, француз, неміс, орыс және итальян тілдеріне аударылды және француз академиясынан 1500 франк көлемінде сыйлық алды. Дональд Грант Митчелл және Харриет Бичер Стоумен бірге Додж «Hearth and Home» журналының алғашқы редакторларының бірі болды және бірнеше жыл бойы осы журналдың үй шаруашылығы және балалар бөлімін басқарды. 1873 жылы «Сент-Николас» журналы құрылғанда, ол оның редакторы болды. Оның басқа да жарияланған жинақтары: «Бірнеше достар және олардың ойын-сауықтары» (Филадельфия, 1860), «Рифмалар мен әндер» (Нью-Йорк, 1874), «Теофилус және басқалар» (Нью-Йорк, 1876), «Жол бойында», өлеңдер (Нью-Йорк, 1879) және «Дональд пен Дороти» (Нью-Йорк, 1883). Ол 1870 жылы Scribner's Monthly журналында жарияланған «Қытай мәселесі бойынша Мисс Малони» атты туындының авторы болды. Додж Харпер журналына, Atlantic Monthly, Century және басқа да мерзімді басылымдарға материалдарымен үлес қосты.

Тарих

Мэри Элизабет Мейпс 1831 жылдың 26 қаңтарында Нью-Йорк қаласында дүниеге келген. Оның ата-анасы – профессор Джеймс Джей Мапес, АҚШ-та ғылыми шаруашылықты дамытуға зор үлес қосқан ғалым, және София Фурман (немесе Феррман). Оның бауырлары Чарльз В. Мейпс, София Мейпс (Толлс, суретші) және Кэтрин Т. (Боннелл) болды. Профессор Мапестің қыздары мектепке бармады. Олар үйде тәрбиешілер мен гувернанттардың күтімінде білім алды, тек қана ағылшын тілі ғана емес, француз, сурет салу, музыка және латын тілінде де жақсы білім алды. Ол ерте жасынан-ақ сурет салу, мүсіндеу, музыка және әдеби шығармалар жазуға бейімділігін көрсетті. 1851 жылы ол Нью-Йорк қаласынан келген адвокат Уильям Доджге үйленді. Келесі төрт жылдың ішінде ол Джеймс және Харрингтон есімді екі ұлды дүниеге әкелді. 1857 жылы Уильям ауыр қаржылық қиындықтарға тап болды және 1858 жылы отбасын тастап кетті. Оның жоғалып кеткенінен бір ай өткен соң, суға батып қайтыс болған күйде денесі табылды. Ол екі баласымен бірге Нью-Джерси штатының Ньюарк қаласына жақын жердегі үлкен шаруашылық үйіне оралды. Бұл жерде оның өмірі негізінен балаларына арналды. Уақыт өте келе, ол балаларының білімі үшін ақша табуға міндетті екенін түсінді және осы мақсатта жазуға кірісті. Әкесінің меншігіндегі бау-бақшаның жанындағы шағын коттедж немесе шаруа үйі оқу үшін пайдаланылды, ал Додж бен ұлдары оны жайлы "үйрекке" айналдырды. Бұл қарапайым жиһазбен жабдықталған, үлкен үйден тыныш болу үшін жеткілікті алыс жерде, ол жұмысын адал түрде бастады. Бірақ аптаның бір күні толығымен ұлдарына арналды.

Бас редактор

1859 жылы ол әкесімен бірге «Working Farmer» және «United States Journal» атты екі журнал шығара бастады. 1869 жылы «Бірнеше достар» атты үй шаруашылығы мен ойын-сауық туралы кітап шығарғаннан кейін, 1870 жылы «Жер мен үй» журналының қосымша редакторы лауазымына қабылданды. Бұл басылым апталық отбасылық газет болды, оның редакторлары Харриет Бичер Стоу және Дональд Грант Митчелл еді. Ол бұл журнал үшін үй шаруашылығы және балалар бөлімдерін басқарды, көп ұзамай Додждың редактор ретіндегі беделі, ол автор ретінде жеткен беделге теңесті. Журналдың таралымы күрт өсті, ал бөлім апталық шығарылымдардың маңызды бөлігіне айналды. Осы саладағы жұмысы 1870-ші жылдардың басында «The Century Magazine» журналын шығаратын компания директорлары доктор Дж. Г. Холланд пен Розуэлл Смиттердің назарын аударды, олар жаңа балалар айлығын шығаруды қарастыра бастады. Олардың шешімі оның келісіміне байланысты болды, себебі олар оның басшылығын қабылдап, редактор болуға келіссе, жобаны жүзеге асыруға дайын еді. Смит Доджды балаларға арналған жаңа журналдың редакторы болуға шақырды. Осы уақытта, жазуға толық көңіл бөлгісі келген Додж «Жер мен үй» журналының редакторы болу туралы өте тиімді ұсыныстан бас тартты. Оның екі ұлы сол кезде колледжде оқыды, және ақырында кіші ұлы Скрибнердің ұсынысын қабылдауға ықпал етті. Ол денсаулығына салқым тиетінше оқыды, сондықтан анасы оған ұзақ демалыс пен ортаны өзгерту қажет деп ойлады. Ол өзі де ұзақ уақыттан бері шетелге саяхаттауды армандаған, сондықтан сәуір немесе мамыр айында алдын ала ұсыныспен бірге, журналдың алғашқы саны қаңтар айына дейін жарық көрмейтіні және ол аралық уақытты қалай қаласа солай өткізе алатыны туралы түсіндіргенде, ол ұсынысты қабылдады. Басынан бастап журналдың барлық мәселесі, тіпті аты да оның қолында болды, ол «Сент-Николас» деп атады. Бас редакция алғашқы санды қараша айында шығаруға шешім қабылдады, ал Додж Еуропадан қайтып келді, ондағы басылымдарда өзінің бастапқы жоспарын өзгертуге ешқандай себеп таппады. Жыл соңына қарай жаңа журнал барлық бәсекелестерін озып кетті. Шындығында, алғашқы саны жарық көргеннен кейін бірнеше ай өткен соң, Озгуд пен серіктестері олардың бәсекелесіне қарсы тұра алмайтындарын мойындады және «Біздің жас достарымызды» «Сент-Николас» журналымен біріктіру туралы ұсыныс жасады.

Алғашқы жазбалар

Додждың «Америкадағы нашар аристократия» атты алғашқы мақаласы және оның жариялану жолы, оның адамдық және әдеби өмірге деген сезімталдығының, сондай-ақ юмор сезімі мен көркемдік өрнек табу қабілетінің нәтижесі болды. Мақала жеке бақылауларға негізделгендіктен, ол комедия мен оның кейіпкерлерінен қауіпсіз арақашықтықта болатын Лондонның «The Cornhill Magazine» журналына жіберілді. Журналдан дереу 50 фунт стерлинг төлем және бірнеше мақалаларға тапсырыс келді. Доджтың таңғалысы шексіз болды, себебі мақаланың толығымен немесе бір бөлігі АҚШ-тың көптеген жетекші газеттерінде қайта басылды. Оның алғашқы «Менің құпия жауым» атты әңгімесі «Harper's Magazine» журналында тез жарияланды, ал «Қайиннің ақылынан айырылуы» – ерекше шешініспен жазылған керемет туынды және оның юмористикалық немесе сатирикалық стильдегі ең көрнекті эсселерінің бірі – «Scribner's Monthly» журналында жарық көрген кезде бірден танымал болды. Бұл мақала Розуэлл Смитпен болған әңгімеден туындады, олар эмоционалдық ақылынан айырылу себебімен қылмыскердің ақталуы туралы талқылағанда Додж оған ескерту жасаған еді. Ересектерге арналған бірнеше эсселер мен әңгімелер жетекші журналдарда жарияланғаннан кейін, Додж 1864 жылы өзінің алғашқы кітабын шығарды – ол балаларға арналған қысқа әңгімелерден тұратын «Ирвингтон әңгімелері» (1864) атты жинақ болды. Кітап Ф.О.К. Дарлидің үш-төрт суретімен әсемделген қарапайым муссалинмен жабылған дуодецимо форматында басылды. Оның үлкен сұранысына байланысты баспагер екінші бөлімді немесе жалғасын шығаруды сұрады. Бірақ Додж сол кезде ұзақ әңгіме жазуға кіріскен еді. Ол, басқа оқырмандар сияқты, Джон Лотроп Мотлидің «Голландия Республикасының өркендеуі» және «Біріккен Нидерланды тарихы» атты жақында жарияланған тарихтарына қызығушылық танытты. Ол Нидерландыны жасөспірімдерге арналған әңгімелердің оқиғасының орны ретінде таңдап, елдің тарихының бір бөлігін оларға, әңгіменің дамуымен байланыстырып беруді шешті. Шындығында, ол оны ұлдарына айту үшін «түннің жақсы тілегі» ретінде ойлап тапқан, оқиғаны сол жерде, жүріп-тұрып құрастырған. Қызығушылығы күшейгенде, ол Нидерландыдағы өмір туралы әңгіме айта бастады, сол елдің тарихынан көптеген қызықты деректерді енгізді, ол сол кезде ешқашан көрмеген еді. Тақырып оны қызықтыра берді. Ол қолжазбамен таңертеңнен кешке дейін жұмыс істеді және өзінің парақтарын өмірге сәйкес етуге немесе оқырмандарына қызықты етуге көмектесетін барлық ақпарат көздерін іздеді. Ол Нидерланды туралы кітаптарды іздеу үшін кітапханаларды шарлады, таныс саяхатшылардан сол ел туралы әңгімелерді тыңдады және әрбір тарауды жанында тұратын екі білімді голландтың сын-пікіріне ұсынды. Қолжазбаны алған баспагер екінші әңгімелер жинағын алмағаны үшін көңілі қалды және оны қабылдамауға тырысты. Бірақ автордың дайын өзге ештеңесі болмады, ол бұрынғы табысының беделінен бас тарта алмады, сондықтан ол сол заманғы ең сәтті жасөспірімдерге арналған әңгіме – «Ханс Бринкер немесе күміс шаналар» (1865) кітабын шығарды. Кітап бірден бестселлерге айналып, француз, неміс, голланд, орыс және итальян тілдеріне аударылды. Француз академиясы оған 1500 франк көлеміндегі Монтион сыйлығының бір бөлігін берді.

Карьера ортасындағы көлемдер

1874 жылы Додж «Ұйқастар мен шумақтар» жинағын жариялады. Оның алғашқы санынан бастап, сәттілігі Ханс Бринкердің сәттілігімен шайқасты. Үш жылдан кейін, 1877 жылы, ол «Теофил және басқалар» атты эсселер мен әңгімелер жинағын шығарды. «Теофил және басқалар» ересектерге арналған әңгімелер мен суреттемелер кітабы болды. Оның құрамында бірден көпшіліктің назарын аударған «Қабылдың ақылынан айырылуы» атты өткір сатира, сондай-ақ ирланд диалектіндегі қызықты әзіл, «Қытай мәселесі жөнінде мисс Малони» болды. Бұл шағын пьеса – сол кезде Брет Харттың «Жазыққызыл қытай» туындысымен теңестірілді – өте танымал болды және кейіннен көптеген юмористикалық шедеврлер жинағына енгізілді. Ол бір түндік уақытта журналдағы бос орынды толтыру үшін жазылған. Шарлотта Кушман оны бірден өзінің сүйікті оқуларының бірі ретінде қоғамдық оқуларында құрметке бөледі, авторына хабарласып, одан бірге шығарма жазуды сұрады. Осы әңгімеден бастап екі көрнекті әйелдің арасындағы ұзақ және жылы достық қалыптасты. 1879 жылы «Жол бойы» атты өлеңдер мен шумақтар жинағы жарық көрді. Әдеттегі қарапайымдылығымен Додж өзінің өлеңдерін «өлеңдер» деп атамай, «Жол бойы» деген қарапайым атауды жөн көрді. Бірақ бір сыншы сол кезде: «Біз осындай жолмен жүрмейтіндер үшін оның бізге не көруге болатынын көрсетуі – бақытты жағдай» деді. 1883 жылы Додж осы туындының жаңа басылымын «Өлеңдер мен шумақтар» деген атпен шығаруға көндірілді. Кітаптың барлық бөлімінде ақындық сезімнің шынайылығы, бай қиял, табиғатқа деген шын сүйіспеншілік және жанның тыныштығы байқалады. «Жабылулар», «Жұлдыздар», «Кері» және «Екі құпия» атты сонеттер ерекше мақтауға ие болды. Оның туындылары әртүрлі антологияларға енді, олардың редакторлары – олардың кейбіреулері белгілі сыншылар – авторлары мойындамаса да, оларды өлеңдер деп атауға дайын болды. 1894 жылы ол тағы екі кітап шығарды: Голландия туралы ашылу мақаласынан атын алған эскиздер мен әңгімелер жинағы «Жақсылықтар елі» және оның танымал «Минуэт» өлеңімен басталатын және көптеген басқа сүйікті туындыларды қамтитын «Жас өмір» кітабы. Екі кітап та сыншылардың мақтауына ие болды және жас оқырмандардың арасында кең аудитория тапты. Редакторлық қызметінің барысында Додж ересектерге арналған жеті кітапты, сондай-ақ кішкентай балаларға арналған екі кітапты – «Сәби күндері» және «Бей әлемі» жариялады. «Екі құпия», «Жабылулар» және «Келісім» туындылары оның сезімінің тереңдігі мен нәзіктігін, ақыл-ойының салмақтылығын, рухани көрегендігін және сөздің қарапайымдығын көрсетті.

Жеке өмір

Додж Нью-Йорк қаласындағы Центральді паркке қарап тұратын үлкен пәтерде тұрды. 1888 жылы ол Кэтскилл тауларында, Онтеора тауының етегінде, Онтеора паркі, Таннерсвилл, Нью-Йорк қаласындағы жазғы колонияда "Яроу" деп атаған шағын үйді сатып алды. Бастапқыда ол қарапайым, төртбұрышты ағаш үй болды, және Додж жыл сайын бір бөлме немесе веранда, шығанақ терезе немесе қосымша бөлмелер салып, үлкен қуанышпен үйін кеңейтіп, соңында әр маусымда қайтып оралатын көп шатырлы үйге айналдырды. Оның бір ұлы 1881 жылы қайтыс болды, ал екіншісі, Джеймс Мапес Додж, Пенсильвания штатының Филадельфия қаласында тұратын сәтті өнертапқыш және өндіруші болды. Оның келіні, Джеймс Мапес Доджтың әйелі (Жозефин Керн), 1916 жылы "Жақсы фея" мүсінін жасады. Додж бірнеше айдан бері ауыр сырқатқа шалдыққан еді, және Онтеорадағы жазғы үйінде демалу арқылы денсаулығын қалпына келтіруге үміттенген, бірақ 1905 жылдың 21 тамызында қайтыс болғанға дейін күшін жоғалта берді.

Стиль және тақырыптар

Доджтың жазуы балалық шақты түсіндірді. "Баланың әлемі – ерекше әлем, дайындық әлемі, жаңарып келе жатқан әлем. Балалық шақтың адамгершілігіне ден қою керек." Содан әрі: "Әдебиетте де, өмірде де баланы қызықтыратын нәрсе – табиғи нәрсе." Жасқаншақ сүйкімділік пен тікелей әзіл-қалжыңның астында, зиялылық адалдық, басқалардың ой-қиялы мен рухани сыйларын танып, құрметтеуге деген қуаныш, сезімталдық, өзіне толыққанды берілген мамандыққа қарамастан, бойындағы қуатты сақтап, тез ойлау және сену қабілеті, сондай-ақ амбициялар мен іс-әрекеттермен көмескіленбеген көзқарас жатыр.

Атауы

Говард Браун, Джон, (1904). "Додж, Мэри Мэйпс". "ХХ ғасырдағы атақты американдықтардың өмірбаяндық сөздігі", 3-том, Биографиялық қоғам, 274-бет.