Кіріспе
1950 жылдардағы Олим үшін Маабарот босқындар лагерлері – 1950 жылдары Израильде құрылған иммигранттар мен босқындарды қабылдау лагерлері. Бұл мемлекеттің әлеуметтік-кеңістіктік және тұрғын үй саясатын іске асыру үшін жоспарланған ең ірі мемлекеттік жобалардың бірі болды. Маабароттар жаңа тәуелсіз Израиль мемлекетіне келген еврей босқындары мен жаңа еврей иммигранттарына (олим) баспана беруге арналған, бұрынғыдан нашаррақ иммигранттар лагерлері мен шатыр қалаларын алмастырды. 1951 жылы 127 Маабарот 250 000 яһудиге үй берді, оның 75% -ы Мизрахи яһудилері болды; сол уақытқа дейін көшіп келген Мизрахи яһудилерінің 58% Маабаротқа жіберілді, ал еуропалық яһудилердің 18% құрады. Маабароттар 1950 жылдардың ортасында босады, олардың көптегені Израильдің даму қалаларының негізін қалады. Соңғы ма'абара 1963 жылы таратылды. Маабарот араб елдерінен Израильге көшіп келген еврейлердің қиын жағдайының ең танымал символына айналды; Далия Гавриели Нуридің сөзіне сүйенсек, осы лагерьлер туралы естелік Израиль тарихынан көп жағдайда мүлдем жойылған.
the 1950s refugee camps for Olim
Ma'abarot were immigrant and refugee absorption camps established in Israel in the 1950s, constituting one of the largest public projects planned by the state to implement its sociospatial and housing policies. The ma'abarot were meant to provide accommodation for the large influx of Jewish refugees and new Jewish immigrants (olim) arriving to the newly independent State of Israel, replacing the less habitable immigrant camps or tent cities. In 1951 there were 127 Ma'abarot housing 250,000 Jews, of which 75% were Mizrahi Jews; 58% of Mizrahi Jews who had immigrated up to that point had been sent to Ma'abarot, compared to 18% of European Jews. The ma'abarot began to empty by the mid 1950s, and many formed the basis for Israel's development towns. The last ma'abara was dismantled in 1963. The ma'abarot became the most enduring symbol of the plight of Jewish immigrants from Arab lands in Israel; according to Dalia Gavriely Nuri, the memory of these camps has been largely erased from Israeli memory.
Этимология
Ма'абара (жекеше) деген еврей сөзі ма'авар (מעבר) сөзінен туындаған. Ма'абарот (көпше) жаңа келгендер үшін уақытша елді мекендер ретінде қарастырылды. Бұл елді мекендерде орналасқан иммигранттардың көпшілігі Таяу Шығыс және Солтүстік Африкадан келген еврейлер, сондай-ақ Еуропадан Холокосттан аман қалғандар еді. Мұндай лагерьлер 1950 жылдың басында құрылса да, бұл сөз ресми түрде қолданысқа сол жылдың көктемінде ғана енді.
Даму және жоспарлау
Доктор Ирит Кацтің айтуынша, лагерьлер 1944 жылғы «Бір миллиондық жоспар» нәтижесінде құрылды, онда халық ағынының, әсіресе араб елдерінен келген еврейлердің көптеп келуіне қатысты егжей-тегжейлі ұсыныстар жасалған. Доктор Рой Козловский «Бір миллиондық жоспар» бұрыннан болғанын, «ма'абара тұжырымының жаппай көші-қонның салдары емес, ал оның алғы шарты болғанын» көрсетеді. «Бір миллиондық жоспарды» жоспарлау комитетінің жоспарлары мен ұсыныстарының маңызды бөлігі Израиль құрылғаннан кейін іске асырылды; иммигранттар лагерьлерімен қатар, жаңа мемлекет еврейлердің жылдам көші-қонын ұйымдастырды, Германиядан өтемақы талап етті және Ұлттық су желісі және Ұлттық жоспар сияқты жобаларды жүзеге асырды. Доктор Пиера Россетто Маабароттың жағдайларына байланысты пікірталасты сипаттап, оның пікірінше, «осы мәселедегі ең даулы нәрсе – таңдаудың нәтижесі (мысалы, маабарот) емес, 1944 жылы Бен-Гурион жариялаған «Бір миллиондық жоспар» идеясымен Израильге ондаған мың иммигранттарды әкелудің өзі».
Бастапқы көші-қон
1948 жылы Израиль құрылғаннан кейін яһудилердің алғашқы толқыны негізінен Германия, Австрия және Италиядағы босқындар лагерлеріндегі, сондай-ақ Кипрдегі британдық ұстау лагерлеріндегі Холокосттан аман қалғандардан құралды. Келесі жылдары Солтүстік Африка мен Таяу Шығыстан келген яһудилердің саны артты. Израиль билігінде денсаулық сақтау мәселелері, әсіресе мизрахилер арасында байқалатын аурулардың таралу қаупі алаңдаушылық тудырды. Марсельде тексерілген Солтүстік Африкалық яһуди иммигранттарының 20%-ы ұзақ және қарқынды емдеуді қажет етті, ал трахома көрсеткіші 70%-ға жетті. Аденге жақын орналасқан Гюла транзиттік лагерінде жылдар бойы тұтқындалған 5000 йемендік яһудидің 80%-ы қызба симптомдарына шалдықты. Жағдайдың өте шиеленісті екенін және шетелдік ауруханалардың қарттар мен ауыр науқастардың көп санын қабылдауға шамасы келмейтінін ескере отырып, еврей агенттігі ұсынғандай, алия жасамас бұрын оларды емдеу немесе медициналық таңдаудан өткізу жоспарлары қолдау таппады. Оның орнына, денсаулығына қарамастан, барлық әлеуетті иммигранттарды Израильге тасымалдау туралы шешім қабылданды, бұл жаңа мемлекеттің денсаулық сақтау жүйесіне ауыр жүктеме салды. Жаңа келгендер әдетте Sha'ar Ha'aliya (Иммиграция қақпасы) лагерінде карантинге алынып, таралу алдында медициналық тексеруден өтті. Ал кішкентай бөлігі әскери казармаларға ұқсас ағаш үйлерде, «batei olim» деп аталатын иммигранттарға арналған тұрғын үйлерде орналастырылды. 1950 жылдың наурыз айында Еврей агенттігінің қоныстану бөлімінің басшысы Леви Ешкол, иммигранттар ағынының көлеміне байланысты агенттіктің бюджетіне түскен қысымға жауап ретінде «революциялық ұсыныс» жасады. Мен иммигранттар лагерлерін таратып, елдің түкпір-түкпірінде, Даннан Нир Амға дейінгі әрбір елді мекеннің жанында иммигранттарға арналған тұрғын үйлер салуды ұсынамын. Біз 60 ауданды 1000 адамға дейін салуды жоспарлап отырмыз. Иммигранттар орманды отырғызу, жеміс ағаштарын отырғызу, жерді мелиорациялау, террасалау және ландшафтті тазалау жұмыстарымен айналысады. Осылайша иммигранттар елдің барлық аймақтарына таралып, халықтың көп бөлігі олардың күтіміне қатысады. Ешколдың ұсынысы иммигранттарды Агенттікке тәуелді етуден босатуға, оларға баспана мен жұмыс беруге, сондай-ақ Израильдің қалалары мен ауылдарымен тұрғын үй жайларының жақын орналасуы арқылы оларды бұрыннан бар экономикаға интеграциялауға бағытталған.
Ертедегі Ма'абара
Бірінші ма'абара, Кесалонда, бос қалған палестиналық Касла ауылының орнында, Иудея тауларында салынды. 1950 жылдың мамырында 150 отбасы осы жерге қоныстанғанда ол пайдалануға берілді. Шілдеде Гиора Йосефталь 70 мың иммигрантты ма'абараларға көшірді, ал келесі жылы тағы 50 мың адам оларға қоныс аударды, өйткені бұрын толып тұрған «батей олим» жабылды. Иммигранттарға ауыр физикалық еңбек қажетті жұмыстармен, тұрғын үймен және шеткері аймақтардағы ауыл шаруашылығы жерлерімен қамтамасыз ету жоспарлары көбінесе сәтсіз аяқталды. Көптеген адамдар өздерін жеткіліксіз жабдықталған немесе дайын емес деп тапқандықтан, қалалар мен поселкелерге жақын лагерьлерге қайта оралды. Лагерьлерді «Агудат Исраил» және «Мизрахи» сияқты екі діни партия басқарды. 1950 жылдың бірінші жартысында йемендік еврейлер қарсылық көрсеткен, мәжбүрлі секуляризация мәселесі бойынша зорлық-зомбылыққа толы қақтығыстар болды. Осы қақтығыстар кезінде бірнеше адам атылып немесе қаза тапты, оқиғалар Эйн Шемер, Бейт Лид және Пардес Ханнада болды. Алғашқы ма'абаралар отбасының әрқайсысына бір шатырдан тұрды. Мұндай жағдайда нәрестелер аналарынан бөлініп, балалар үйіне орналастырылды, онда медбикелер толық бақылауда болды және ата-аналардың кіруі шектеулі болды. Кейде осы балалар ата-аналарына хабарсыз ауруханаларға ауыстырылып, алысқа жіберілді. Ата-аналар ауруханаға келгенде балаларының қайтыс болғанын білді, мұндай оқиғалар мемлекет баласыз жұптарға жоғалған балаларды асырап беруге қатысқан деген күдік тудырды. Кейіннен үйшік тәрізді мата шатырлар, содан кейін қалайы немесе ағаш лашықтар салынды. Санитарлық жағдай өте нашар болды. Мигдаль-Гад ма'абарасына барған журналистің айтуынша, «барлық лагерьде әрбір адамға екі кран болды. Шамамен мың адам. Дәретханалардың төбесі болмады және олар шыбындарға толы болды». Бір қауымда әр душта 350 адам, ал басқа бір қауымда әр дәретханада 56 адам болды. Нәрестелердің өлімі – мемлекет құрылғанға дейінгі «Ишув» әлемдегі ең төменгі көрсеткіштердің бірін жеткізген болатын – жоғары болды, 1000 тірі туылған балаға 157 өлім жағдайы тіркелді. Осы фактілердің барлығы қатты сынға ұшырады. Израильге берілген немесе сатылған бұрынғы британдық әскери базаларда көптеген иммигранттар лагерлері мен ма'абаралар құрылды. Осы базалардың кейбіреулері MALBEN-ге де бөлінді. Ақырында осы базалардың көпшілігі бұзылды. Ма'абара жоспары алғаш рет іске асырылған кезде еврей агенттігі су, электр қуаты және санитария сияқты коммуналдық қызметтерді қамтамасыз етуге жауапты болды. Бұл жауапкершілік жергілікті билікке берілгеннен кейін еврей агенттігі қаржылық және кадрлық шектеулерге байланысты күтіп-ұстауды қадағалай алмайтынын мәлімдеді.
Жағдайлар мен демографиялық мәліметтер
Элияху Добкин ма'абароттағы нашар жағдайға наразылық білдіріп, оларды "қасиетті қорқыныш" деп атады. Давид Бен-Гурион басқаша көзқарас танытты: "Шатырда тұрмайтын адамдарға қатысты осындай ыңғайлылықты қабылдамаймын. Біз оларды күңкілдетеміз. Адамдар шатырларда жылдар бойы өмір сүре алады. Егер оларда өмір сүргісі келмесе, мұнда келмеуі керек". 1951 жылдың соңына қарай 123 немесе 125 ма'абаротта 227 000 адам, яғни Израиль халқының шамамен алтыдан бірі тұрды. Келесі жылы 172 500 адам 111 кенеп шатырда, ал тағы 38 544 адам уақытша ағаш құрылыстарда тіркелді. Соңғылары 1953 жылы 42 ма'абаротта 70 000 көшіп келгеннің тұрғын үй қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін салынды. Қалған 69 кенеп шатырлы ма'абаротта 108 850 тұрғын болды. Ғалымдар Эмма Мерфи мен Клайв Джонстың сөзіне сәйкес, "тұрғын үй саясаты ашкенази иммигранттарына қарағанда шығыс яһудилеріне көбірек мән берді. Шығыс яһудилері үшін арналған тұрғын үйлер жиі еуропалық яһуди иммигранттарына беріліп, шығыс яһудилерін ма'абароттың қиындықтарына ұзақ уақытқа тастады". Ма'абаротта тұратындардың 78% -ы Таяу Шығыстан келген, ал ең нашар лагерьлерде жұмыссыздық деңгейі 90-96% -ға дейін жетті. Кфар Виткин және Эвен Йехуда сияқты, халық тығыздығы төмен және ашкеназилер басымдығы бар ма'абароттарда жұмыс табу мүмкіндігі жоғары болды. Эмек Хефер, Пардес Ханна және Кесария сияқты ма'абарот лагерьлеріндегі полиция есептерінде ашкеназилер мен мизрахилер арасындағы этникалық шиеленіс жарылысқа толы деп сипатталды, бірақ қауым ішінде де даулар болды, мысалы, ирактық күрд яһудилері мен ирактық араб яһудилері арасында.
Құрастыру
Бейт Мазмиль (қазіргі Кирият Хайовел) – Иерусалимде салынған екі ірі ма'абароттың бірі. Бұл жерде Солтүстік Африка мен Шығыс Еуропадан келген жаңа иммигранттар тұратын жүздеген асбесттен жасалған үйлер болған. Үйлердің көп бөлігі 1960 жылдары бұзылып, олардың орнына көпқабатты үйлер салынды. 2012 жылы екі сақталған үйдің бұзылуы жоспарланған, бірақ оларды Израильдің мұрасының бір бөлігі ретінде сақтап қалуға талаптар түсті. Ма'абароттарда қолданылған жиналмалы құрылымдар Канададан, АҚШ-тан, Финляндиядан, Швециядан және Жапониядан әкелінді, бұл қымбатқа түсті. Бірақ үкімет саяси қиындыққа тап болды: иммиграция қарқынын құрылыс индустриясының тұрақты үйлер салу мүмкіндігіне бейімдеу, әлде иммиграцияны үдетіп, ол кемшілікті уақытша құрылымдармен толтыру керек еді.
Демография
Израиль тәуелсіздік алғаннан кейінгі алғашқы жылдары Израильге келген иммигранттардың ең ірі тобы – 100 мыңнан астам адам – Ирактан келді. Қалғандары Еуропадан, оның ішінде Шығыс Еуропаның түрлі аймақтарынан 270 мыңнан астам адам келді. Джонатан Каплан ма'абароттардың демографиялық ерекшеліктерін былай сипаттайды: «Холокосттан аман қалғандар көбінесе үлкен жастағы және балалары аз болды. Ал Азия мен Африканың дамушы елдерінен келген яһудилердің балалары көп, ал қарттары аз болды. Еуропалық иммигранттардың білімі жоғары болды. Дегенмен, ешбір топ мемлекет құрылғанға дейінгі иммиграцияның сипаттамасына ұқсас емес: 1948 жылдан кейінгі иммигранттардың үлесі негізгі табыс көзі болып табылатын жалақы алатын топта едәуір төмендеді (15-45 жас аралығындағылардың тек 50,4% алдыңғы иммиграция толқындарымен салыстырғанда 66,8% құрады), нәтижесінде жаңа мемлекеттің еңбек нарығына қатысу мүмкіндігі азайды. Жаңа иммигранттардың білімі төмен болды: 15 және одан жоғары жастағылардың 16% орта білімді аяқтаған, ал бұрынғы қоныс аударушылардың 34% орта білім алған». Уақыт өте келе ма'абароттар Израиль қалаларына айналды, немесе оларға жақын аудандар ретінде қабылданып, тұрғындарына тұрақты тұрғын үйлер берілді. Ма'абароттағы адамдардың саны 1952 жылдан бастап азая бастады. Соңғы ма'абароттар шамамен 1963 жылы жабылды. Көптеген лагерьлер даму қалаларына айналды, олардың ішінде Кирият-Шмона, Сдерот, Бейт-Шеан, Йокнеам, Ор-Йехуда және Мигдаль-ХаЭмек бар.
БАҚ және танымал мәдениет
Израильдік сатирик Ефрем Кишон Маабарот туралы "Салах Шаббати" (1964) атты сатирикалық фильм жасады. Бұл фильм "Оскар" сыйлығына ие болуға ұсынылып, Израиль классикасы саналады.