Кіріспе

7 ғасырдағы араб генералы және Омейядтардың губернаторы Әбу Саид әл-Мухаллаб ибн Әби Суфра әл-Азди (أَبْو سَعِيْد ٱلْمُهَلَّب ابْن أَبِي صُفْرَة ٱلْأَزْدِي; шамамен 632 – 702) – 640-шы жылдардың ортасынан өліміне дейін Рашидун, Омейяд және Зубайрид халифаларының қызметінде болған Азд тайпасының араб генералы. Ол Фарс (685–686), Мосул, Арминия және Әдхарбайжан (687–688) және Хурасан (698–702) провинцияларының губернаторы ретінде бірнеше мәрте қызмет етті. Әл-Мухаллабтың ұрпақтары, Мұхаллабидтер деп белгілі, өте ықпалды отбасы болды, олардың көптеген мүшелері түрлі Омейяд және Аббасид халифалары тұсында жоғары лауазымдарды иеленді немесе танымал ғалымдар атанды. Әскери мансабының бастапқы кезеңінде ол Фарс, Ахваз, Систан және Хурасан аймақтарындағы парсыларға қарсы арабтардың жорыстарына қатысты, бұл кезеңде Омар, Осман, Әли және Мұавия I халифалар билік етті. 680 жылға қарай оның тайпасы, Оманның Азд тайпасы, парсыларды жаулап алудың бастапқы бекеті болған Басра гарнизонындағы араб әскерлерінің маңызды күшіне айналды. 683–684 жылдары Ирак пен Хурасанда Омейяд билігінің құлауынан кейін, Екінші Мұсылман азаматтық соғысы кезінде, Басра әскерлері Әл-Мухаллабты Азариқаға қарсы науқанды бастауға мәжбүр етті. Бұл Азариқа – Ахвазды басып алып, Басраға қауіп төндірген харижиттердің бір тобы еді. Әл-Мухаллаб оларға ауыр соққы беріп, 685 жылы оларды Фарсқа дейін ығыстырды. Омейядтарға қарсы халифа Абдалла ибн әз-Зубайр оған осы провинцияның губернаторы қызметін сыйлады. Әл-Мухаллаб кейіннен 686/87 жылдары Куфадағы Әл-Мухтар әт-Тақафи билеушісін жою мақсатымен жүргізілген Зубайридтердің сәтті жорығында қолбасшылық қызмет атқарды. Осы жеңістен кейін ол Мосулдың губернаторы болып тағайындалды, онда оның міндеті – Омейядтар бақылауындағы Сириядан болатын ықтимал шабуылдан Иракты қорғау болды. 688/89 жылдары Ахвазда Азариқаның қайта жандануына байланысты Зубайридтер оны тағы да сол майданға жіберді. 691 жылы Омейядтар Зубайридтерді Ирактан қуғаннан кейін, Әл-Мухаллаб Омейяд халифасы Абд әл-Маликке адалдығын байлады, ол оны Азариқаға қарсы соғыстың қолбасшысы қызметінде қалдырды. Әл-Мухаллаб 698 жылы харижиттерді түбегейлі жеңді. Харижиттермен он үш жылдық қақтығыс бойында Басра тұрғындары және олардың Зубайрид және Омейяд билеушілері Әл-Мухаллабты үнемі қажетті тұлға деп есептеді. 698 жылы Әл-Хажжаж Әл-Мухаллабты Хурасанның әкімі етіп тағайындады. Ол сол жерден Трансоксианадағы арабтардың жаулап алуын қайта бастады, екі жыл бойы Қиш бекінісін қоршауға алды. Ақырында ол өзінің астанасы Мәрвке қайта оралуға мәжбүр болды және жолда қайтыс болды. Оның орнын ұлы Язид басты.

Шығуы, ерте өмір және мансап

Әл-Мухаллаб шамамен 632 жылы дүниеге келген. Көптеген дереккөздер оның әкесі Әбу Суфраның Азд тайпасынан шыққан араб екенін айтады, ал 9-ғасыр тарихшысы әл-Баладхури оның тайпаның асыл тегінің бірі, Дибба жағалауындағы Атик руына жатқанын мәлімдейді. Дегенмен, 9-ғасыр ғалымы Әбу Убайданың сөзіне сүйенсек, Әбу Суфра Парсы шығанағындағы Харак аралынан Оманға көшіп келген, содан кейін Ирактағы Басра араб гарнизонына қоныстанған парсы тоқымашысы болған. Осы мәліметтерге сәйкес, ол Азд тайпасымен шайқаста көрсеткен батылдығы үшін олардың құрамына қабылданған. Азд тайпасы исламнан бұрынғы дәуірден бері Оманды (Уманды) билеп келгендіктен, оларды Батыс Арабиядағы «Азд Сарат» тайпасынан ажырату үшін «Азд Уман» деп атаған. Әл-Мухаллаб пен оның әкесі бастапқыда Фарс аймағындағы Таувадж араб әскери бекінісінде Азд Уман тайпасымен бірге қоныстанды. Бұл Әл-Мухаллабтың әскери жолының бастауы болуы мүмкін. Халифа Омардың тұсында Әл-Мухаллаб Ахвазда парсыларға қарсы операцияларға қатысты. Кейіннен ол 653/54 жылдары халифа Османның тұсында Систан шайқасына қатысты. 656 жылы халифа Әлидің тұсында Әл-Мухаллаб пен оның әкесі Басраға көшірілді. 9-ғасыр тарихшылары әл-Табари мен әл-Автаби мәлімдегендей, Әли Әбу Суфраны Азд тайпасының басшысы етіп тағайындаған. Алайда, қазіргі тарихшы Патрисия Кроун «Әбу Суфра да, Әл-Мухаллаб та Басралық Азд тайпасын басқармаған» дейді. Олар билік пен беделділікті рулық тегінен емес, әскери қабілеттері арқасында иеленген. Әлидің халифалығы кезеңінде Әл-Мухаллаб Ахвазда қайтадан шайқасқан. 662-665 жылдары аралығында Омейяд халифасы Муавия I билік құрған кезде Әл-Мухаллаб Систанға жаңадан жорық жасап, Синдке дейін жеткен. 664 жылы ол Банна мен әл-Ахварға (Лахорға) шабуыл жасады, бірақ жергілікті күштер қарсылық көрсетті. Сол жерде ол әскери аттарының құйрығын қысқару дәстүрін қабылдады. Систан жорығынан кейін ол 670 жылы Хурасан майданына белгілі бір мерзімге ауыстырылды, әл-Хакам ибн Амр әл-Ғифаридің басшылығымен шайқасты. 676 жылы Хурасанның әкімі Саид ибн Усманның қол астында, ал 681 жылы жаңа тағайындалған әкім Салм ибн Зиядтың шақыруымен Басраның басқа да беделді генералдарымен бірге осы майданға оралды. Ол үш жылға жуық осы провинцияда қалды, содан кейін Омейяд билігі Хурасанда және Халифаттың көп бөлігінде күйреп кетті. Салм провинцияны тастап, бастапқыда Әл-Мухаллабты өзінің орынбасары етіп тағайындады, бірақ оны Абдалла ибн Хазим әл-Сулами тез арада ығыстырды. Оған Хурасан әскеріндегі күшті тайпалық фракция – Бану Тамим қолдау көрсетті, ал Әл-Мухаллабқа тайпалық қолдау жетіспеді, себебі сол кезде Азд тайпасының провинциядағы ықпалы шамалы болды. Ирак және Хурасан Омейядтарға қарсы Меккедегі халифа Абдалла ибн әз-Зубайрдың билігіне көшті, ол Әл-Мухаллабты Хурасанның әкімі етіп тағайындады. Осы уақытта Оманнан шыққан Азд тайпасының көптеген өкілдері 679-680 жылдары Басраға көшіп келді, қаладағы Азд Сарат тайпасымен бірігіп, Басра гарнизонындағы маңызды фракция – Рабия тайпалық конфедерациясымен берік одақ құрды. Язидтің қаладағы әкімі Убайд Алла ибн Зияд халифаның қайтысынан кейін биліктен қуылғаннан кейін, Азд-Раби'а одағының басшысы қаланы бақылауға тырысты, бірақ Басра гарнизонының басқа ірі фракциясы – Бану Тамимнің мүшелері оны өлтірді. Бұл екі топ арасындағы қарым-қатынасты шиеленістірді, бұл Хурасанға дейін тарады, онда екі фракцияның әскерлері орналастырылған еді.

Хариджилерге қарсы алғашқы жорық

Әл-Мухаллаб Басра әскерлерінің қарсылығына байланысты Хорасандағы міндетін орындай алмады, олар оны қалаға қауіп төндіретін харижиттік топ – Азариқаға қарсы жорықты басқаруға көндірді. Азд-Рабиға одағы мен Тамим арасындағы қақтығыс Ахваздағы Азариқаның күшін арттырып, Басраға шабуыл жасауға итермеледі. Оларға қарсы жіберілген Басра әскерлері жеңіліске ұшырады, қалада үрей туды. Көптеген айлар бойы Азариқа Басра мен Ахваз арасындағы жерлерді тонады, өздерінің сенімдерін қабылдамағандарды өлтірді. Әл-Мухаллаб Меккеден Хорасанға жол тартқанда Басраға келгенде, Тамимнің басшысы әл-Ахнаф ибн Қайс Басра гарнизонына және оның Зубайрид әкімі әл-Харит ибн Әби Рабиа әл-Махзумиге «әл-Мухаллаб қана» Азариқаны жеңе алатынын мәлімдеді. Әл-Мухаллаб олардың алғашқы тілектерін қабылдамағаннан кейін, Басраның ақсүйектері Ибн әл-Зубайрден Хорасанға тағайындалған міндетін тастап, оның орнына харижиттерге қарсы күресуді талап ететін хат жасады, ол оны әскерлердің адалдығына және провинциялық қазынадан жеткілікті қаражатқа көз жеткізгеннен кейін қабылдады. Кронның сөзінше, харижиттерге қарсы жорық «ал-Мухаллабты келесі он үш жыл бойы үздіксіз айналыстыруға тиіс еді». Оның басшылығымен Зубайрид әскерлері Азариқаны Тигр өзені аңғарынан ығыстырып, оларды Ахваздағы Силлабра деген жерге қайта жиналуға мәжбүр етті, онда ол 685 жылы оларға қарсы шешуші жеңіске жетіп, 7000-дей салдаты қаза тапты. Соның салдарынан Азариқа шығысқа, Фарсқа қарай шегінді. Әл-Мухаллаб Ахвазда қысқа уақыт болды, содан кейін Ибн әл-Зубайрдің бауыры Мусаб Басраның әкімі болды. Ол әл-Мухаллабты Фарс әкімі етіп тағайындады.

Мосулдың Зубайрид губернаторы

686/87 жылы әл-Мухаллаб Азәріканы Басра және Ахваз аймақтарында таратып жіберді, ал Мұсаб оны Куфа билеушісі әл-Мухтар әл-Тхакафиге қарсы жорыққа қосылуға шақырды. Жергілікті элитаның күшті қолдауымен әл-Мухтар Куфа арабтарының көтерілісін жақында басып, олардың мыңдаған адамын Басрадағы Мұсабтан пана іздеуге және қолдау сұрауға мәжбүр етті. Куфаның көрнекті ақсүйектерінің бірі Мұхаммед ибн әл-Ашас Мұсабты әл-Мухтарға қарсы науқанға шығуға көндіруге тырысты, бірақ ол әл-Мухаллаб қосылған жағдайда ғана келісемін деді. Ибн әл-Ашас әл-Мухаллабты осыған көндіргеннен кейін, ол Басраға "көптеген әскер мен көп ақша әкелді, оның әскерлерінің саны мен жағдайы Басра халқының ешқайсысына тең келмейтіндей" деді 8-ғасыр тарихшысы Әбу Михнаф. Ол Мадхар шайқасында Басра армиясының сол қанатын, ал Харура шайқасында оң қанатын басқарды, екеуі де әл-Мухтардың күштеріне қарсы Зубайридтердің жеңісімен аяқталды. 687 жылдың басында Куфа басып алынып, әл-Мухтар өлтірілгеннен кейін Мұсаб әл-Мухаллабты Мосул, Джазира, Армения және Әдхарбайжанның әкімі етіп тағайындады. Ол осы аймақтардағы әл-Мухтардың әкімі Ибрагим ибн әл-Аштардың орнын басты, ол Куфадағы жеңістен кейін Зубайридтерге қосылып, сол қалаға ауыстырылды. Зубайридтер бақылауындағы Ирак пен Омейядтар бақылауындағы Сирия арасында орналасқан аймақтың әкімі ретінде әл-Мухаллабқа Омейядтардың шапқыншылығынан бұл аймақты қорғау міндеті жүктелді. Оған сондай-ақ әл-Мухтардың қалған адалдары – Хашабиядан өзінің провинциясын тазарту тапсырылды, олар Нисибистің бақылауында болды.

Хариджилерге қарсы соңғы жорық

Әл-Мухаллаб Мосулдан Азариканың қайта өрлеуі мен Ахвазға қарсы жаңадан жасалған шабуылдарды тойтару үшін шақырылды, ал Ибн әл-Аштар оны губернатор ретінде алмастырды. Әл-Мухаллабтың күш-жігерін күшейткеніне қарамастан, Азариканың қорғанысы оны Дужайл өзенінің батыс жағалауымен шектеді. 690 жылы, Азарикаға қарсы соғысқа қайта тағайындалғаннан кейін сегіз ай өткен соң, Мусаб Маскин шайқасында халифа Абд әл-Малик ибн Марван бастаған Омейяд әскерінен жеңіліп, қаза тапты. Осы кезде Әл-Мухаллаб Ахваз маңында Азарикаға қарсы күресіп жатты. Абд әл-Маликтың жеңісі мен Иракты бағындыру туралы хабарды естіген Әл-Мухаллаб өз әскерлеріне Омейяд халифасына адалдық серт беруге бұйрық берді. Абд әл-Маликтың туысы және Басраның губернаторы Халид ибн Абдалла Әл-Мухаллабты қолбасшылықтан босатып, Ахваздың (жер салығын) жинауды тапсырды. Губернатордың бауыры Абд әл-Азиз Әл-Мухаллабтың орнына тағайындалды, бірақ Азарика оны жеңді. Әбд әл-Малик өз күштерінің жеңілгенін білгеннен кейін, Халидті Әл-Мухаллабты пайдаланбағаны үшін айыптаған хат жіберді: «Ол үкімде ойлы, басқаруда тиімді, соғыста шебер және тәжірибелі – соғысқа бейім адам және соғысшылдардың ұлы». Кейін, 693/94 жылы Абд әл-Малик Әл-Мухаллабты Азарикаға қарсы соғыстың қолбасшысы етіп тағайындады, бірақ сол жылы оның әскерлері Басраның губернаторы Халидтің орнын бастан Бишр ибн Марванның қазасы туралы хабарды естігеннен кейін Рамхормоздағы оларға қарсы даладан қашып кетті. 694 жылдың соңында Абд әл-Малик Әл-Хажжаж ибн Юсуфты Ирактың (Куфа мен Басраның) губернаторы етіп тағайындады, ол Әл-Мухаллабтың науқанына белсенді қолдау көрсетті. Әл-Хажжажтың қолдауымен ол Азариканы Ахваздан Фарсқа дейін ығыстырып, олар Керманға дейін шегінгенше, оларға қарсы күшін сақтап қалды. Олар Жирофта бекініп, екі топқа бөлінді: бірі Абд Раббих әл-Кабирдің басшылығымен Жирофта қалды, ал екіншісі, арабтар басқарған Катари ибн әл-Фуджа, Табарстанға қарай солтүстікке бет бұрды. Әл-Мухаллаб 696 жылы Жирофта Абд Раббихтың тобын жеңіп, олардың барлығын өлтірді. Осы уақытта ол әскерінің соғыс аттарының егіндіктеріне ағаш емес, темірден жасалған тұғырларды орнатқандығы айтылады, себебі ағаш тұғырлар ат теңеушінің салмағына шыдамады. Ежелгі әлемнің атты әскерлері тұғырларды қолданғандығына ешқандай дәлел жоқ және әдеби деректер Әл-Мухаллаб әскерінің Оңтүстік Парсыдағы харижиттермен шайқаста тұғырларды алғаш рет қолданғанын көрсетеді. Әл-Мухаллабтың бұл жаңашылдығы мұсылман әскерлері тарапынан да қолданыла бастады. Қатари және оның тобы кейіннен 698/99 жылы Суфян ибн Абрад әл-Калбиден жеңіліске ұшырады.

Хурасанның Омейядтар билеушісі және өлімі

697/98 жылы Хурасан әл-Хажжаж әкімдігіне қосылды және ол әл-Мухаллабты провинцияның әкімшісінің орынбасары етіп тағайындады. Харижиттердің көтерілісі Хурасанда жайылмады, ал оның тағайындалған кезде Тамим провинцияның ең күшті әскерлік фракциясын құрады. Тарихшы Мұхаммед Абдулхай Шабанның айтуынша, әл-Хажжаж тәртіпсіз Тамимнің үстемдігін Халифаттың шығыс жартысындағы орталықтандыру және кеңейту саясатының басты кедергісі деп қарады. Оның шешімі – Тамимді әл-Мухаллабтың негізінен Азд-Рабиа әскерлерімен теңестіру болды. Соңғысының тағайындалуы Құрасанның әкімшісі ретінде (фракциялық бейтарап) Құрайштан мүше тағайындаудың Омейяд дәстүрінен ауытқуды білдірді. Әл-Мухаллабтың майдан даңқы мен әл-Хажжаждың нық қолдауы арқасында Хурасан әскерлерінің адалдығын қамтамасыз етті. Ол мұсылман жаулап алуларына Трансоксианаға қайта назар аударды, бұл оның Ирактан әкелген Азд әскерлері мен ұзақ уақыттан бері Хурасан әскерлері үшін соғыс олжасын алу құралы ретінде қызмет ететін еді. Әл-Мухаллаб 698 жылы провинциялық астанасы Мервте әскер дайындаумен өкілеттігін бастады, ол Азариқаға, Хурасан әскерлеріне және ағайынды Табит пен Хурайт ибн Қутба басқаратын жергілікті күштерге қарсы науқандардан келген адамдарынан құралды. 699 жылы ол ұлы әл-Муғираны Мервті басқаруға қалдырып, Трансоксиананы жаулап алу жорығына шықты. Осы мақсатта ол Окс өзенін қорғайтын Замм бекінісін басып алып, оның билеушісін жалдады, ол Исламға көшті. Окс өзенінен өткен соң әл-Мухаллаб өзінің басты нысанасына, Соғдиядағы Киш бекінісіне жетті. Ол оны екі жыл қоршап тұрды, тіпті Соғдияға тереңірек ену туралы кеңестерге де қарамастан. Киш маңындағы лагерінен ол жиі ұлдары басқаратын жасақтарды көршілес аймақтарға жіберді, бірақ олардың табысы шамалы болды. 701 жылы Мервте ұлы әл-Муғираның қазасы туралы хабарды алғаннан кейін ол Киштің қорғаушыларымен салық төлеу туралы келісім жасасты және провинциялық астанаға қайтып келді. Дәстүрлі мұсылман деректері оның кері қайтуын әл-Муғираның қазасына байланысты қайғыға байланысты деп есептесе, әл-Мадаини оның лагеріндегі мудар әскерлерінің (Басра және Хурасан әскерлерінің Тамим мен Қайс фракцияларының одағы) жасаған қастандығы оны соғыс күшін тастауға итермелегенін атап өтті. Шабан екі фактордың бірігіп, әл-Мухаллаб лагеріндегі Тамимнің ішкі жанжалы мен 700 жылы Систан әкімі Абд әл-Рахман ибн Мұхаммед ибн әл-Аш'аттың кең ауқымды көтерілісінен туындаған шиеленістердің барлығы әл-Мухаллабты "Трансоксианада қандай да бір жетістіктерге жетуден бұрын өз үйін ретке келтіру үшін Мервке оралуға" итермеледі деп болжайды. Ибн әл-Ашаттың әскерлері Фарс арқылы батысқа қарай өрлеп, бір кезде Куфа мен Басраны басып алды, бірақ 701 жылы әл-Хажжаж және оның Сирия әскерлері оларды таңсық етті. Әл-Мухаллаб толқу кезінде Омейяларға адал болды. 702 жылы Мервке бара жатқанда Марв әл-Рудх қаласында қайтыс болды.

Мұра

Тарихшы Хью Кеннеди әл-Мухаллабты «жауынгерлік далада өте ер жүрек болған және қолбасшы ретінде зор беделге ие болған тұлға» деп сипаттайды, осы беделді ол «Фарс пен Ахваздың қиын жағдайында азарлықтарға қарсы жүргізген қатал, нәтижесіз науқандары» арқасында алған. Джулиус Веллхаузеннің сөзіне қарағанда, әл-Мухаллабтың Хурасандағы мансабы «соғыста оның даңқын арттырмаса да», аймақта «зор маңызға ие» өзгеріске алып келді: Азд тайпасының келуі. Азди тайпаларының бір бөлігі бұрыннан-ақ болған, бірақ Хурасанда Азд тайпасының беделі әл-Мухаллаб тұсында ғана артты. Рабиа тайпасынан келген одақтастарымен бірге, Хурасанның 40 мыңдық араб армиясында 21 мың сарбазды құрады, соның нәтижесінде Тамим-Мудар одағының бұрынғы үстемдігі аяқталды; осыдан кейін билік тепе-теңдігі орнатылды, ол тек губернатордың тарапына қолдауымен бұзылатын еді. Әл-Мухаллабтың орнына оның ұлы Язид губернатор болды. Осы кезеңде Макранның мұсылмандық жаулауы бекітілді және осы аймақтағы басым араб тайпасы – Азд тайпасы зор байлыққа ие болды. Азд тайпасы әл-Мухаллабты жоғары бағалап, оның есімдерін және жетістіктерін аңыз әңгімелер мен әндерде сақтап қалды. Әл-Мухаллаб пен оның әкесі Әбу Суфраның ұрпақтары, Мухаллабидтер деп аталды, «өздерінің көптігімен және ертедегі ислам тарихындағы ерекше рөлімен танымал» болған маңызды әулетке айналды. Олар өздерінің демеушісі, халифа Сүлейменнің қайтысымен байлықтарын жоғалтты, ал олардың бірнешеуі халифа Язидке қарсы көтеріліс кезінде қаза тапты. Кейін Үшінші мұсылман азамат соғысы кезінде олар қайтадан көтеріліп, Омейяларға қарсы бүлік шығарды, ал олардың көптеген мүшелері 750 жылы Омейяларды құлатқан Аббасид әулетінің әртүрлі халифаларының басшылығымен жоғары лауазымдарға тағайындалды.