Кіріспе

"Адамдық кеме" – Марк Робсонның 1943 жылы түсірген фильмі. 1943 жылғы фильм. "Адамдық кеме" – Ричард Дикс бас рөлде ойнаған және Марк Робсон режиссерлік еткен 1943 жылғы американдық қара-ақ психологиялық триллер. Оны RKO Radio Pictures үшін Вал Льютон түсірді, бұл төмен бюджетті қорқыныш фильмдерінен тұратын серияның бір бөлігі болды. Фильмді "сергек психологиялық триллер", "күдік тудыратын драма" және "суға батқан мелодрама" деп қарастыруға болады. Рассел Уэйд, Эдит Барретт, Бен Бард және Эдмунд Гловер түсірілді. Фильм жас сауда флоты офицерінің тарихын айтады, ол кеме капитанының психикалық тұрақсыздыққа ұшырағанын және кеме экипажының өміріне қауіп төндіріп жатқанын күдіктенеді. Алайда, кеме экипажы кемеде әруақтар және қарғыс бар деп сенеді, соның салдарынан бірнеше түсініксіз өлім оқиғалары орын алады. 1943 жылғы Рождество қарсаңында көрсетілгеннен кейін фильм кассада табысқа ие болды, бірақ сыншылар пікірі әртүрлі болды. 1944 жылдың ақпан айында драматургтар Сэмюэл Р. Голдинг және Норберт Фолкнер Вал Льютонды плагиат жасады деп сотқа берді, олар сценарийдің Льютонға фильм түсіру үшін ұсынылған пьесаға негізделгенін мәлімдеді. Сот процесіне байланысты "Адамдық кеме" кинотеатрлардан алынып, шамамен 50 жыл көрсетілмеді. 1990 жылдары фильм авторлық құқығы жаңартылмағандықтан және қоғамдық доменге өткеннен кейін ғана қайта қолжетімді болды, ал 2005 жылы Вал Льютонның қорқыныш фильмдері жинағына енді.

Сюжет

Том Мерриам (Рассел Уэйд), жас сауда флоты офицері, «Алтай» кемесінің экипажына қосылады. Бастапқыда бәрі жақсы көрінеді және Мерриам капитан Уилл Стоунмен (Ричард Дикс) жақын қарым-қатынас орнатады. Кемеге түсер алдында бір экипаж мүшесінің қазасынан бос орын болғандықтан, кеме жаңадан қызметке кірген кезде тағы біреуі («грек») аппендицитке шалдығады. Капитан кеме радиосы арқылы нұсқау беріп, аппендэктомия жасауға тырысады, бірақ кесік жасауға қол жеткізе алмайды. Оның орнына, Мерриам теңізшінің аппендиксин сәтті алып тастайды, бірақ капитанды ұятқа қалдырмау және оған адал болу қажеттігін сезінеді, сондықтан радиооператорға құпия сақтауға ант береді. Кейін капитан өзінің сәтсіздігіне өзіне пайда келтіретін түсіндірме береді. Экипаждың бірі Луи капитанға жаңа экипаж алу үшін портоға кіру керектігін айтады. Содан кейін капитан тізбек қоймасының есігін жабады. Луи ішінде қалады және тізбекпен басылып өлді. Мерриам капитан Стоунның билікке құмарлығынан осының осылай болуын қастап істегенін сендіреді. Олар «Сан-Себастьян» деген ойдан туған Кариб теңіміздегі аралға келгенде, Мерриам тергеу комиссиясында капитанның ақыл-есінен жаңылысқанын ашуға тырысады. Экипаждың барлығы, тіпті грек те, капитанды жақсы жағынан сипаттайды, оның өмірін сақтап қалғанын айтады. Мерриам «Алтайдан» кету ниеті бар екенін мәлімдейді. Тергеуден кейін капитан әйел достасынан (Эдит Барретт) ақыл-есінен айырылып бара жатқанын мойындайды. Біраз уақыттан кейін Мерриам портода төбелес шығарып, есінен танып қалады. Бұрынғы кемедестерінің бірі – ол «Алтайдан» кеткенін білмейтін – есінен таныған Мерриамды кеме кетер алдында қайтадан кемеге әкеледі. Мерриам кемеде оянады және патологиялық түрде ақылдан тайған капитан Стоун оны өлтіруге тырысуы мүмкін деп қорқады. Экипаж тарапынан жек көрініске ұшыраған Мерриам кабинасының есігін құлыптауға шамасы келмейтінін біледі. Өміріне қауіптеніп, кеменің қару-жарақ қоймасынан қару ұрлауға тырысады, бірақ капитан Стоун оны тоқтатып қалады. Стоун Мерриамды экипаждың қолдауын алуға шақырады, бірақ Мерриам олардан көмек таба алмайды. Бұл жағдай радиооператор Уинслоу (Эдмунд Гловер) Мерриам кемеде бар ма деп сұрайтын радиограмма алғанда өзгереді, ал капитан Стоун Уинслоуға жалған жауап беруге бұйырады, Мерриам жоқ деп мәлімдейді. Радиооператор Мерриамға капитанның жауабын көрсетеді және енді капитанға сенімсіз екенін, Стоунның психикалық денсаулығына қатысты алаңдаушылықтарын компанияға жіберуге ниетті екенін айтады. Алайда, Мерриамның кабинасынан шыққанда, Уинслоу капитанмен кездеседі. Екеуі қатар жүргенде, Уинслоу капитанның радиограммасын палубаға тастайды, оны сауатсыз экипаж мүшесі Финн Сұңғыла (Скельтон Кнаггс) табады, оның ішкі монологтары фильмде бір адамдық грек хоры рөлінде қызмет етеді. Капитан Стоун Мерриамға корпоративтік кеңсеге Уинслоутың теңізге шайылып кеткенін хабарлап, радиограмма жіберуді бұйырады. Мерриам капитанды Уинслоуды өлтіргені үшін айыптайды, екеуі төбелес шығарады. Экипаж мүшелері араласады, ал капитан экипажға Мерриамды байлап, төсегіне қоюды бұйырады. Кейін капитан бірінші офицер Боунсқа (Бен Бард) Мерриамға тыныштандыратын дәрі беруді тапсырады. Соңында Финн капитанның радиограммасын Боунсқа жеткізеді. Оны оқығаннан кейін, Боунс қатты алаңдайды. Бірінші офицер бірнеше басқа экипаж мүшелерімен сөйлеседі, олардың барлығы енді капитанның ақыл-есіне күмән келтіре бастайды. Капитан Стоун Боунстың экипажбен сөйлескенін естіп, ақылынан айырылады. Ол пышақ алып, жас офицерді өлтіру үшін Мерриамның кабинасына кіреді, бірақ Финн оны тоқтатуға тырысады. Экипаж палубада ән айтып жатқанда, Финн мен капитан қараңғыда қаһарлы күреске түседі, оның барысында Финн капитанды өлтіреді. Капитанның қазасынан кейін Мерриам қызметке қайта орналасады және кеме өзінің үй порты Сан-Педроға қайта оралады.

Өндіріс

RKO компаниясы 1942 жылғы «Мысық адамдар» фильмімен үлкен қаржылық жетістікке қол жеткізді. Фильмнің құны 141 659 доллар болса, алғашқы екі жылда 4 миллионға жуық доллар табыс әкеліп, студияны қаржылық дағдарыстан құтқарды. RKO «Мысық адамдар» фильмінің сәттілігін пайдаланып, жалғасын тездетіп жасауды қалады, бірақ продюсер Вал Льютон «Сүйкімді әуесқой» фантастикалық комедиясын жасауды армандады. Льютон мен студия тартысқанда, Льютон «Жетінші құрбан» қорқынышты детектив фильмінің түсірілімін бастады, ал 1943 жылдың 12 мамырында RKO басты рөлдерді сомдаушылардың қолжетімсіздігіне байланысты «Мысық адамдардың қарғысы» фильмінің өндірісін кейінге шегерді. RKO өндіріс жетекшісі Чарльз Коернер «Жетінші құрбан» фильмінің түсірілімі аяқталғаннан кейін Льютонның бос отыруын қаламай, ол Льютонның комедияда жұмыс істеу идеясын қолдамады, сондықтан Коернер Льютонға теңізде түсірілген қорқынышты фильмді түсіруді ұсынды. Роберт Уайздың айтуынша, Льютонмен ұзақ жылдар бойы жұмыс істеген серіктесі, осы декорациялар Льютонға фильмнің идеясын берген. «Ол біз «тұрақты декорация» деп атайтын нәрсені тауып, сценарийін кез келген декорацияға бейімдеп жазатын. Ол «Жүрек кемесін» осылай жасады. Ол түсірілім алаңына кіріп, танкерді көріп, содан соң қастандықпен айналысқан капитанмен бірге осы кеме туралы ой ойлап тапты». Бір ғалым Льютонның тапсырманы ішінара қабылдағанын, өйткені өзі теңізші болғандықтан, кеме капитанының мінез-құлқы Льютонның кеме басқару туралы көзқарасын бейнелегенін, сонымен қатар Льютон сюжетті RKO-дағы микроменеджмент басшыларын сындау тәсілі ретінде қарастырғанын айтты. Сценарийді жазу басталған кезде, Льютон фильмнің идеясы өзіне тиесілі екенін мәлімдеді. Лео Миттлер түсіндірмесін жасады, ал Дональд Хендерсон Кларк сценарий жазды, бірақ Льютон сценарийді айтарлықтай өзгертті және көптеген диалогтарды өзі жазды. Робсон – Льютонның психологиялық қорқыныш туралы идеясына ең жақын RKO режиссері. Робсон Орсон Уэллстің «Қорқынышқа саяхат» фильмін монтаждауды аяқтаған еді, және екі фильмнің стилі ерекше ұқсас. Робсон мен Льютон түсірілімді қызықтырақ ету үшін фильмде бір ғана жарық көзін пайдалануға келісті. Екеуі де Льютонның көрінбейтін және жасырын қорқынышқа баса назар аударуын жалғастырды. Оператор Николас Мусурака, суретшілер Альберт С. Д’Агостино және Уолтер Э. Келлер, композитор Рой Уэбб – барлығы Льютонмен үнемі жұмыс істеді, сондай-ақ «Жүрек кемесі» фильмінде де жұмыс істеді. Ричард Дикс RKO-мен бірнеше «жедел» фильмдерді түсіруге келісімшартқа отырғандықтан, «Жүрек кемесі» ролі оның келісімшартын орындауға көмектеседі. Рассел Уэйд «Леопард адам» фильмінде дауыстық рөлді сомдаған еді, бұл Льютонның өндірісіндегі оның алғашқы басты рөлі болды. Оның бұл рөлі оны кейінірек Льютонның «Денені ұрлаушы» (1945) фильміне шақыруға себеп болды. Эдит Барретт, Бен Бард, Дьюи Робинсон және Чарльз Ланг – барлығы бұрын Льютонмен жұмыс істеген. Ол бұған дейін үш фильмде әнші ретінде ойнаған (оның ішінде «Мен зомбимен бірге жүрдім»). Фильмде атмосфераны қастандық пен кемеде орындалатын калипсо әндерінің қуанышы арасындағы қарама-қайшылық құрайды. Өндіріс 1943 жылдың 3 тамызында басталды.

Босату және сот ісі

Фильм 1943 жылы Рождество қарсаңында кинотеатрларда көрсетілді. Плакат суреті, көп болжам бойынша, Уильям Роуз салған. Фильм 1944 жылғы ақпан айында драматургтер Сэмюэл Р. Голдинг пен Норберт Фолкнер Льютонға плагиат жасады деп сотқа шақырғанға дейін кассада сәтті өтті. Олар сценарийдің Льютонға фильм түсіру үшін ұсынылған пьесаға негізделгенін мәлімдеді. RKO авторларға 25 000 доллар көлемінде зиян өтеу және 5 000 доллар заңгерлік қызмет ақысы төледі, сондай-ақ болашақтағы брондау төлемдерінен айырылды және фильмді теледидарда көрсету үшін сату құқығын жоғалтты. Сот ісі салдарынан фильмге тағы шамамен 50 жыл бойы рұқсат берілмеді. "The Ghost Ship" фильмі "C & C Television Films" компаниясы арқылы жергілікті телеарналарға сатылған RKO фильмдерінің жинағына енді, бірақ ол дереу нарықтан алынып тасталды. Фильмнің авторлық құқығы 1990 жылдары жаңартылмағандықтан және ол қоғамдық доменге өткеннен кейін ғана қайта қолжетімді болды. Фильм 2005 жылы Val Lewton Horror Collection DVD жинағының бір бөлігі ретінде қайта шығарылды. 2021 жылы Warner Archive компаниясы оны Blu-Ray форматында шығарды, ол Льютонның "Bedlam" фильмімен бір дискіде орналастырылды.

Қабылдау

Алғашқы шығарылған кезде фильмге әртүрлі пікірлер болды, жағымды да, жағымсыз сын да айтылды. Пол Михан оны «теңіздегі қаскөрушілік пен кісі өлтірудің әлсіз қайнатылған суы» деп сипаттайды. Сценарийге жоғары баға берілді, капитан Стоун кейіпкері «Кейндік бүліктегі» капитан Квигке, «Моби Диктегі» капитан Ахабқа және «Теңіз қасқырындағы» капитан Вольф Ларсенге теңестірілді. Заманауи киносыншылар актерлік шеберлікті, түсірілім жұмысын, жарықтандыруды және қорқыту қабілетін де жоғары бағалады. Актер Ричард Дикс капитан Стоун рөліне тереңдік, көңіл күй және қайғылылық әкелгені үшін бірауызды түрде мақталады. Кино тарихшысы Эдмунд Бансак фильмнің басындағы бір сахна Робсонның режиссерлік шеберлігін көрсетеді деп жазады:

Фильмнің басындағы тамаша декорация Робсонның бағаланбаған режиссерлік дағдысын көрсетеді. Робсон физикалық нысан арқылы қауіпті сезімді жасайды: алып ілгек үлкен тізбекке ілініп, палубадан бірнеше дюйм биіктікте маятниктей тербеліп тұрады. Ілгек қараусыз және бекітілмеген күйде қалады. Тығыз режиссураланған, шынымен қызықты сахнада, алып ілгек тікелей камераға қарай алға-артқа қозғалады, түсірілім кезінде оператор Николай Мусураканың камерасын (және басын) қалай сақтап қалғанын ойландырады. Жарықтандыру да тиімді пайдаланылады, көлеңкелер мен тұман қорқынышты күшейтеді. Көбінесе тербеліп тұрған ілгек қараңғылықта жасырылып, оның қай бағытта қозғалатынын анықтау мүмкін емес, тек тербелісінің сықырлауын ғана естіп болды. Декорация да «қолайсыз клаустрофобиялық» деп мақталды. Робсонның режиссурасы кейбір әрекеттер мен ниеттерді анық айтпай, күдікті күшейту арқылы мақтауға ие болды. Теңізші Паркердің (Лоуренс Тирни) якорь тізбегімен қағылып өлген сахнасында Робсон капитан Стоун Паркерді якорь тізбегінің шкафында тұтқындап, кісі өлтірген бе, әлде ол жай ғана есікті жапқан ба, белгісіз қалдырды. Бұл беймәлімдік көрермендерді Мерриамның капитанға қарсы айыптауларына сенуге бола ма, жоқ па, деген күдіспен қалдырады және фильмнің табысына әсер ететін параноя мен күмән атмосферасын құрайды. Заманауи сыншы Гари Гиддинс фильмде Льютонның классикалық қорқыту тактикасы жаңаша қолданылғанын атап өтті. «Оның танымал қорқыту тактикасы, дерлік барлық фильмдеріндегі биік нүкте – бұл ұзақ, қараңғы, қорқынышты серуен, онда әрбір дыбыс күшейтіледі және әрбір нысан қауіпті болып көрінеді. «Жүректенген кемеде» бұл «серуен» құрбан болған үшінші офицердің кабинасына көшірілген». Басқалары Льютонның тағы бір тәсілін, басты кейіпкерді кісі өлтірушінің бірте-бірте аңдып жүруін, фильмдегі тағы бір шеберлік деп атады. «Бұл фильм толығымен ерлер арасындағы қақтығысқа арналған», - деп атап өтті бір сыншы, ал фильмнің соңында әйел адам тек көлеңке мен тұманнан көрінеді, «құтқарылу мүмкіндігі» ретінде, емес, эмоционалдық жабылу әкелмейді. Шындығында, еркектерге және еркектердің проблемаларына назар аудару бір заманауи сыншыны фильмді «Голливудтың ең гомоэротикалық фильмдерінің бірі» деп жариялауға итермеледі. Заманауи кино бағдарламалаушылар да фильмге жоғары баға берген сияқты. 1993 жылғы «Фильм Форумы» сериясында «Вал Льютон: ең қара қорқыныш» фильмінде «Жүректенген кеме» 42 рет көрсетілді, ал «Мен зомбимен бірге жүрдім» 10 рет, ал «Мысық адамдар» сегіз рет көрсетілді. «Жүректенген кеме» 1990 жылдардың соңында француз кабельді теледидарында көрсетілгенде, Вал Льютонның «көрінбеген қорқынышты» ұсынудағы генийінің басты мысалы ретінде таныстырылды.