Кіріспе

Атропат (орта парсы тілінде; б.з.д. 370 ж. шамамен – б.з.д. 321 ж. соңында) – Дарий III-ке, содан кейін Ұлы Александрға қызмет еткен парсы ақсұлы. Ол өз атымен аталатын тәуелсіз мемлекет және әулет құрды. Диодор (18.4) оны (Ἀτράπης) деп атаса, Квинт Курций (8.3.17) оны жаңылысқан түрде 'Арсак' деп атаған.

Өмірбаян

Ахеменид империясының соңына қарай Атропат Ахеменидтердің Мидия провинциясының әкімі (сатрапы) болды. Дарий мен Александр арасындағы Гаугамела шайқасында (б.з.д. 331 жылдың қазаны) Атропат Мидия және Сакасен әскерлеріне басшылық етті. Сол шайқаста жеңілгеннен кейін Дарий Мидияның астанасы Екбатанаға қашып, Атропаттың қонақжайлылығына ие болды. Дарий жаңа әскер жинауға тырысты, бірақ 330 жылдың маусым айында Екбатанадан қашуға мәжбүр болды. Бір айдан кейін Дарий Бессустың қолынан қаза тапқаннан кейін Атропат Александрға бағынды. Александр бастапқыда Оксидатты Мидияның сатрапы етіп тағайындады, бірақ 328-327 жылдары екі жылдан кейін Оксидаттың адалдығына сенімсіздік танытты және Атропат бұрынғы лауазымына қайта оралды. 325-324 жылдары Атропат аймақта ізделіп жүрген бүлікші Бариаксты Александрға тапсырды, ол Пасаргадада болды. Александрдың әкімге деген құрметі артып, көп ұзамай Атропаттың қызы Александрдың сенімді серігі және атты әскердің қолбасшысы Пердиккаға 324 жылдың ақпанында Сузада өткен әйгілі жаппай тойда үйленді. Сол жылы Александр жақын досы және екінші қолбасшысы Гефестионмен бірге Екбатанадағы Атропатқа барды, ол ауырып, 324 жылдың қазан айында қайтыс болды. Осы кезде "кейбір авторлар Атропат бірде Александрға жүз әйелді, олардың амазонкалар екенін айтқан, бірақ Арриан ([Анабасис] vii. 13) бұл әңгімеге сенбеді". Александр өзі сегіз айдан кейін, б.з.д. 323 жылдың 10 маусымында қайтыс болды, ал Атропаттың жаңа күйеу баласы Пердикка Александрдың жартылай бауыры Филипп III-нің регенті болып тағайындалды. 323 жылы "Вавилонның бөлінуінен" кейін Мидия екі бөлікке бөлінді: оңтүстік-шығыстағы үлкен бөлігін Пердикканың генералы Пейтон басқарды, ал солтүстік-батыстағы кіші бөлігі (көбінесе Аракс өзенінің бассейні маңында) Атропатқа берілді. Кейін Атропат диадохияға бағынудан бас тартып, Мидияның бір бөлігін тәуелсіз мемлекетке айналдырды, ал оның күйеу баласы Пердикканы Пейтон 320 жылдың жазында өлтірді.

Мұра

Атропаттар құрған әулет бірнеше ғасыр бойы патшалықты биледі, бастапқыда тәуелсіз немесе Селевкидтердің қарауында, кейін Арсакидтердің қарауында болды, олардың әулетіне жегілгендері айтылады. Атропаттың патшалығын қамтыған аймақ гректерде Атропаттың есімімен "Медиа Атропатен" деп, ал соңынан жай ғана "Атропатен" деп аталды. Арсакидтер оны парсы тілінде "Атурпатакан" деп атады, олардан кейін билікке келген Сасанидтер де осылай атады. Соңында, орта ирандық "Атурпатакан" жаңа парсы тілінде "Азарбайган" және "Азарбайжан" болып өзгерді, осыдан қазіргі Әзірбайжан мемлекеті мен Иранның Әзірбайжан аймағының атаулары шықты (бұл аймақ көбінесе ежелгі Атропатеннің шекараларымен сәйкес келеді). Орта ғасырлық араб географтары осы атаудың басқа түсіндірмелерін келтірді, мысалы, "от ғибадатханасы" немесе "отты сақтаушы", парсы тіліндегі "āzar" – "от" және "pāyegān" – "сақтаушы/қорғаушы" сөздерінен туындаған.

Ежелгі шығармалар

Юстин, Помпей Трогустың Филипп тарихының тұжырымы. Страбон, География.