Кіріспе

Жапониядағы сауда және қызмет көрсету саласының шолуы. Жапонияның қызмет көрсету саласы, оның ішінде сауда, жалпы ұлттық өнімге (ЖҰӨ) ең үлкен үлес қосады, 2004 жылы ұлттық жиынтықтың шамамен 74,1 пайызын құрады. Бұдан әрі, қызмет көрсету саласы ең қарқынды дамып, өндіріс секторынан озып кетті. Қызмет көрсету саласы көптеген әртүрлі қызмет түрлерін қамтиды. Көтерме және бөлшек сауда басымдық құрды, бірақ 1980-ші жылдары жарнама, деректерді өңдеу, баспа, туризм, ойын-сауық индустриясы, демалыс және басқа да салалар қарқынды өсімді көрсетті. Көптеген қызмет көрсету салалары шағын және еңбекке көп талап қоятын болды, бірақ компьютерлік және электрондық өнімдерді басқаруға енгізу арқылы технологиялық тұрғыдан дамыды.

Үлкен және бөлшек сауда

Көбінесе саудагерлер мен бөлшек саудагерлердің сауда операцияларын басқа елдер саудаға кедергі ретінде қарастырып, оларды ескірген және тиімсіз деп айтқан. 1985 жылы Жапонияда 1,6 миллион бөлшек сауда орын болды, бұл 1982 жылы АҚШ-тағы 1,5 миллион орыннан сәл көп, тіпті Жапония АҚШ халқының жартысына ғана ие және Калифорниядан кішірек болса да. Шағын бизнес LDP-нің үлкен сайлаушы базасы болып табылып, үкіметтік бизнес қатынастарында күшті ұстанымға ие болды. Дегенмен, шетелдік фирмалардың нарықтағы тәжірибесінің артуы және жаһанданудың нәтижесінде халықаралық ынтымақтастықтың күшеюіне байланысты жапондық емес компаниялардың бизнес жағдайы жақсарды. 1990 жылдардағы Жапонияның экономикалық дағдарысы да осыған көмектесті. 1980 жылдары көтерме және бөлшек саудада бірнеше өзгерістер болды. Жапонияның тарату жүйесі тиімдірек болды. Бөлшек сауда орындары мен көтерме сауда орындарының саны 1982 жылы ең жоғары деңгейге жетіп, кейін 1985 жылы тиісінше 5,4% және 3,7% төмендеді. Ең көп зардап шеккендер – жекеменшік кәсіпкерлер, әсіресе, «ана мен бала» дүкендері және оннан кем қызметкері бар көтерме сауда орындары. 1982 жылы жұмыс істеп тұрған 1 036 000 «ана мен бала» дүкенінің шамамен 96 000-ы үш жылдан кейін жабылды. 1980 жылдардың соңындағы үкіметтік бағалаулар көтерме және бөлшек сауда секторларындағы консолидацияның жалғасуын көрсетті, соның ішінде «ана мен бала» дүкендерінің қызметінің күрт төмендеуі де осыған қатысты. 1990 жылғы Ірі сауда орындары туралы заңның нәтижесінде шағын бөлшек саудагерлердің ірі сауда орындарының ашылуына кедергі келтіру мүмкіндігі айтарлықтай төмендеді, сондықтан «ана мен бала» дүкендерінің одан әрі төмендеуі күтілуде. Жер бағасының өсуі «ана мен бала» дүкендерінің құлдырауына тағы бір себеп болды, бірақ одан да маңызды себеп – ыңғайлы және дисконтты дүкендердің өсуі. Дисконтты дүкендер дәстүрлі шағын дүкендерден аса үлкен емес, бірақ олардың тарату желілері баға бойынша үлкен артықшылықты қамтамасыз етеді. 2005 жылға қарай ірі желілер тұтынушы электроникасы (әсіресе Yodobashi Camera) немесе печенье (Aunt Stella's) сияқты дерлік барлық нарық сегментін басып алды. 1980 жылдары жапондық тұтынушылар каталогтық сауданың артықшылықтарын ашты, ол ыңғайлылықтан бөлек, таңдаудың кеңдігі мен төмен бағаны да ұсынды. Nikkei журналының сауалнамасына сәйкес, 1987 жылдың сәуірінен 1988 жылдың наурызына дейін пошта арқылы тапсырыспен сауда 13%-ға өсіп, жылдық сату көлемі 8,9 миллиард доллардан асты. Әсіресе ерлер мен әйелдер киімдері, аяқ киімдері және тұтынушы электроникасымен айналысатын мамандандырылған дүкендер де жалпы индустриядан жақсы өркендеді. Сауда орындары, супермаркеттер және суперсторлар (гибридті супермаркет-дисконтты дүкендер) және басқа да ірі бөлшек сауда операциялары шағын бөлшек саудагерлердің есебінен бизнес жинады, бірақ олардың прогресі өте баяу болды. 1980 мен 1988 жылдар аралығында дүкендердің жалпы бөлшек саудадағы үлесі 1 пайыздық тармаққа 8,4%-ға дейін өсті. Супермаркеттер мен суперсторлардың нарықтық үлесі 6,5%-тан 7,3%-ға дейін өсті. 1980 мен 1988 жылдар аралығында дүкендердің саны 325-тен 371-ге дейін өсті, ал басқа ірі өзілдік қызмет көрсететін дүкендердің саны 1984 мен 1988 жылдар аралығында 62 бірлікке ғана өсті. 1990 жылдардың соңында каталогтық пошта арқылы тапсырыспен сауда төмендеп, онлайн сауда пайда болды.

Қызмет көрсету салалары

Қызмет көрсету салаларының ішінде 1980-ші жылдары мейрамхана, жарнама, жылжымайтын мүлік, қонақ үй және ойын-сауық бизнесі, сондай-ақ деректерді өңдеу салалары қарқынды өсті. Фастфуд индустриясы шетелдік және отандық компаниялар үшін де пайдалы болды. 1989 жылға қарай отбасылық мейрамханалар мен фастфуд желілерінің жылдық кірісі 138 миллиард АҚШ долларына жетті. 1980-ші жылдардың соңында жалға беру бағасының күрт өсуі және көптеген аймақтарда мейрамханалардың көптеп ашылуы салдарынан жалпы өсім төмендеді. 1981 жылы 189 654 болған қонақ үйлер мен қонақ бөлмелерінің саны 1988 жылы 342 695-ке жетіп, содан бері қайтадан азайып келеді. Бұл дерек үшінші сектор қызметтеріне негізделген.

Жарнама

Жапонияда сауда бәсекесінің көп бөлігі баға емес, басқа факторларға байланысты болғандықтан, жарнама өте маңызды. Тұтынушылар өнімдер мен қызметтердің өз өмір салтына сәйкес келетінін көруі керек. Ішкі нарықтағы қатал бәсеке әлемдегі ең ірі жарнама агенттігі – Dentsu, сондай-ақ басқа жарнама берушілердің өсуіне серпін береді. Жапон тұтынушылары бренд атауларына өте мән беретіндіктен, жарнаманың көп бөлігі брендтерді дамытуға бағытталған. Брендтер – жекелену құралы және сапаның кепілі саналады. Жапон тұтыну нарығы әлемдегі ең жылдам дамып келе жатқан нарықтардың бірі, сондықтан компаниялар үнемі жаңа өнімдерді ұсынуға тырысады, бұл да жарнамалық жұмыстың бір бөлігі болып табылады.