Кіріспе

Даниель Берценьи (7 мамыр 1776, Хетье қаласында (қазіргі Эгихазашетье) – 24 ақпан 1836, Никла) – венгр ақыны. Берценьи венгр әдебиетінің ең қайшылы ақындарының бірі болды. Ол шаруа тіршілігін кешіп, венгр әдебиетінің оқиғаларына жақын болуды армандады. Осы қайшылықты шеше алатынына сенгені оны жалғыз, ішке қарайтын және ашулы ақын етті. Оның туындылары классицизм, сентиментализм және романтизмнің іздерін көрсетеді.

Өмірбаян

Берзеньи ескі асыл отбасының жалғыз баласы болып дүниеге келді. Әкесі заңгер мамандығы бойынша білім алғанмен, фермада жұмыс істеді, заңгерлікпен айналыспады. Әкесі әлсіз және дені нашар баласының алдымен фермада денесін шынықтыруы керек деп есептеді. Оның ойынша, балаларды оқыту он жасқа толғаннан кейін ғана дұрыс. 1788 жылдың күзінде 12 жасар Берзеньи Сопрон қаласындағы евангелистік лицейде оқуға түсті. Ол онда жеті жыл оқыды, арасында қысқа да, ұзақ та үзілістер болды. Жасы ұлғайғандықтан, мектеп тәртібіне бейімделуі қиын болды, мектеп салтына жиі қарсы шықты, сабақтарды көп қалып қоятын. 1793 жылы оқуын аяқтамай Сопроннан кетіп, әскерге жазылды, бірақ онда бір жылға жетпей қызмет етті. Оқуын бітірмегенімен, Сопронда өткізген жылдары оның бойына терең із қалдырды. Ол көптеген кітаптар оқып, сол заманғы негізгі пәндерді, латын және неміс тілдерін жақсы меңгерді. Оның еңбектерінен ол рим мифологиясын жақсы білгенін, ал оның идеалы римдік Гораций болғанын көруге болады. Әкесі Берзеньидің Сопрондағы мінез-құлқына наразы болды, әке мен бала арасындағы қарым-қатынас нашарлап, шиеленісті күшейді. Әкесімен жиі жанжалдасқандықтан, Сопроннан үйіне оралмай, Никлаға, інісіне барды. Бірнеше жылдан кейін әкесіне қайтты, бірақ 1794 жылдың күзінде анасының қайтысымен жағдай одан да нашарлады, ол екі адамның арасындағы келіспеушіліктің себебі болған еді.

Поэзиялық дәуір

Әкесінен "қашу" үшін ол 14 жасар Зюзанна Дукай Такачқа, бай дворянның қызына үйленді және Сёмjénге жақын жердегі фермасына қоныстанды. Берзени өзін-өзі қамтамасыз етіп, еңбекқор шаруаға айналды. 1804 жылы олар Сомоги округінің Никла ауылына көшіп барды. Сырттан қарағанда, ол қанағаттанғандай көрінді, бірақ туындылары мұны жоққа шығарады. Бір жағынан, ол шаруа ретінде жеткен жетістіктеріне шын мәнінде риза болды. Екінші жағынан, ол әдебиет немесе ғылым туралы әңгімелесе алатын адамдардың жетіспеуінен қиналды. Берзени жиырма жасынан бастап (1796) өлеңдер жазды, бірақ оларды достары мен отбасынан жасырды. 1803 жылы евангелистік пастор, балаларының бірінің куәсі Янош Кис оны өлең жазып отырғанда тапты. Кис Берзенидегі ақынды ашты және оның үш туындысын Ференц Казинчиге жіберді, ол оларға қатты қуанды. ("A magyarokhoz" – "Венгрлерге"; "Nagy Lajos és Hunyadi Mátyás" – "Ұлы Лайош және Хуньяди Матьяш"; "A reggel" – "Таң") 1808 жылы ол Янош Киске 77 өлеңнен тұратын толық өлеңдер жинағын жіберді. Өкінішке орай, ол өлеңдердің жазылған уақытын көрсетпегендіктен, олардың нақты қашан жазылғанын анықтау мүмкін емес. Кис оларды Ференц Казинчиге басылып шығуын қолдау үшін жіберді. Казинчи оларды оқып, Берзениге алғашқы қуанған хатын жіберді. Әрине, Берзени де жауап хат жолдады, осылай ұзақ хат алмасу басталды. Ол Никладан сирек шықты, үйден алысқа баруды ұнатпады. Пестке барғандары тек екі рет болды: 1810 жылдың наурыз айында және 1813 жылдың мамыр айының соңында. Ол алғаш рет Казинчидің ақын достарымен танысты, олар бір-біріне әсер етті. (Пал Семере, Ференц Көлцсей, Михали Витковіч және Иштван Хорват) 1812 жылы ол Венада бір апта болды. Мұнда ол кітабының мұқабасы үшін суретін салдыртты.

Ғылыми дәуір

1810 жылдан кейін ол, мүмкін, шаруашылық мәселелеріне және отбасымен араздықтарға байланысты, өнімді емес дәуірге ие болды. Оның жалғыздығы, көңіл-күйі, күйзеліске бейімділігі және денсаулығының нашарлауы оны өте осал етті. 1816 жылдан бастап оның денсаулығы жыл сайын дерлік нашарлай бастады. Ол Кёльцзейдің қатаң, кейде әділетсіз рецензиясын оқыды. Рецензия 1817 жылы шілде айында «Ғылыми жинақ» журналында жарияланды. Берзеньи сынның қорлау, лайықсыз және негізсіз екенін сезінді. Ол бұл жеке шабуыл деп есептеді және бұл рецензияның артында Ференц Казинчи тұр деп ойлады. Олардың хат алмасуы үш жылға тоқтатылды. Кёльцзейдің рецензиясынан кейін Берзеньи тағы бірнеше өлең жазды. Оның ең үлкен тілегі – Кёльцзиге тиісті жауап беру еді. Алғашқы ашу-ызасы кезінде ол өзінің антирецензиясын ешқандай ғылыми дайындықсыз жазды, өйткені осы уақытқа дейін ол эстетиканы зерттемеген. Ол оны «Ғылыми жинақ» журналының редакторына жіберсе де, басылып шықпады. Ол өзінің қатты сұрауына қарамастан, қолжазбаны ешқашан қайтарып алмады. Келесі жылдары поэзиялық шығармашылықтың орнын ғылыми еңбектер, эстетика мен әдебиетті зерттеулер алды: ол өзінің біліміндегі олқылықтарды жоюға тырысты. «Тиісті» жауап 1825 жылы «Észrevételek Kölcsey recenziójára» (Кёльцзейдің рецензиясы туралы байқаулар) деген атпен «Ғылыми жинақ» журналының қыркүйек айындағы санында жарық көрді. Ол оны сегіз жыл дайындады. Ол классицизмнің эстетикасына негізделген Кёльцзейдің романтизм атынан жасаған талаптарын қабылдамады: ол эллинизмнің ережелерімен бағалана алмайтын ақын. (Кёльцзей 1825 жылы өзінің бұрынғы поэтикалық эстетикалық көзқарастарын өзгертті).

Берзеньи уақытының көп бөлігін ғылымға арнады, көптеген очерктері осыны көрсетеді. Ол «A versformákról» (Түрлер туралы) еңбегін жариялады. 1829-1834 жылдары ол «Kriticai levelek» (Сын-пікір хаттары) деп аталатын туындысын жазды. 1830 жылы ол Венгрия Ғылым академиясының алғашқы провинциялық мүшесі болды. Оның тұңғыш шығармасы 1833 жылы «Poetai harmonistica» (Поэтикалық үйлесім) деген атпен жарық көрді. Бұл очеркте ол классицизмнің эстетикалық тезисін романтизмге қарағанда артық көрді: әлемдегі негізгі тұрақтылық – үйлесімділік. 1833 жылы ол «A magyarországi mezei szorgalom némely akadályairul» (қазіргі ағылшын тілінде: Венгриядағы ауыл шаруашылығының кейбір кедергілері туралы) деп жазды. Өмірінің соңғы жылдарында ол үнемі дерлік ауырып жүрді: ол Балатонфюреде және Буданың емдік моншаларында емделді. Ол жиі «Ғылыми топ» конференциясына қатысып, астанаға көшуді жоспарлады, бірақ бұл жоспарды аяқтай алмады. Ол 1836 жылдың 24 ақпанында Никла қаласында қайтыс болды. Кёльцзейдің қаһармандық ескерткішін академияда Майкл Хельмечи оқыды.

Жұмыс

Хорацийдің өлеңдері мен философиясы – шектен тыс сезімдерден бас тарту, алтын орта жолы оның өмірі мен өлеңдерін анықтағандай көрінеді. Оның замандастарының көпшілігі оны Хорацийдің ізбасары деп сипаттады. Ол көбінесе ежелгі өлең үлгілерін қолданып, оларды венгр тіліне табысты бейімдеді. Берцений классицизмге Хораций мен венгр Бенедек Вирагтан шабыттанды, бірақ ежелгі ақындардың көзқарастарын өзіне таңуға толығымен қол жеткізе алмады. Ежелгі өлең үлгілерінің артында классикалық тепе-теңдік пен үйлесім емес, осы қасиеттерге деген ұмтылыс жатыр. Оның классицизмнен романтизмге бет бұруы неміс ақындары мен жазушылары Гесснер мен Маттиссонның туындыларымен байланысты болуы мүмкін. Оның өлеңінде екі стиль бірдей кездеседі – оның өміріндегі жер иесі мен ақын сияқты, бірақ оның идеалдары шындықпен күресіп, тозығып кетті. Көңілі қалып, ашу-анасы келген сезімдер оның армандарының орнына келді. "Баратаймұз" ("Достарыма") өлеңінде ол бұрынғы сезімдерінің, армандарының мәнсіз екенін айтып, өзінің бұрынғы поэзиялық еңбегін еске алады.