Кіріспе

Экологиялық журналистика – қазіргі оқиғалар, үрдістер және адам емес әлеммен байланысты мәселелер туралы ақпаратты жинау, тексеру, дайындау, тарату және жариялау. Экологиялық журналист болу үшін ғылыми терминологияны түсіну қажет. Маман өзінің тарихи экологиялық оқиғалар туралы білімін қолдануы керек. Экологиялық саясат пен экологиялық ұйымдарды бақылау қабілеті болуы тиіс. Экологиялық журналист ағымдағы экологиялық мәселелерді жалпылай түсініп, ақпаратты халыққа оңай түсінікті етіп жеткізе білуі керек. Экологиялық журналистика экологиялық коммуникацияның бір саласы болып табылады. Оның бастауын табиғат туралы жазудан іздеуге болады. Экологиялық журналистикадағы бір даулы мәселе – осы жанрды оның туыс ғылымдарынан қалай ажырату.

Тарих

Табиғат туралы жазу тәжірибесінің тарихы бай, ол кем дегенде Христофор Колумбтың саяхаттары туралы баяндамаларына дейін жетеді және 19 ғасырдың аяғында Ральф Уолдо Эмерсон мен Генри Дэвид Торо сияқты көрнекті табиғат жазушылары арқылы дәстүр жалғасты. 20 ғасырдың басында Джон Берроуз бен Джон Мьюр, ал 1940 жылдары Алдо Леопольд еңбектері осы дәстүрді дамытты. Алайда, экологиялық журналистика саласы 1960 және 1970 жылдарда ғана қалыптаса бастады. Экологиялық журналистиканың дамуы экологиялық қозғалыстың өсуімен бірге жүрді. Бұл қозғалыс 1962 жылы Рейчел Карсонның «Көктемнің үнсіздігі» кітабы жарық көргеннен кейін кеңінен танылды және 1964 жылы «Жабайы табиғат туралы заң» қабылдануымен нығайтылды. 1960 және 1970 жылдары халықтық экологиялық ұйымдар саяси аренада белсенділік танытып, көпшілікті «экологиялық дағдарыс» деп есептелетін мәселелер туралы хабардар етуге және экологиялық саясатқа әсер етуге тырысты. Содан бері бұқаралық ақпарат құралдары экологиялық мәселелерге қоғамның қызығушылығын оятып, оларды жариялап келеді. Экологиялық журналистика саласы 1990 жылы Экологиялық журналистер қоғамын құру арқылы одан әрі заңдылыққа ие болды, оның мақсаты – «экологиялық есеп берудің сапасын, дәлдігін және айқындығын арттыру арқылы экологиялық мәселелерді қоғамдық түсінуді дамыту». Бүгінде көптеген оқу орындарында болашақ журналистерді экологиялық журналистиканың қиындықтарымен, күрделілігімен және ауқымдылығымен таныстыру үшін академиялық бағдарламалар ұсынылады.

Қауіп-қатерлер мен қиындықтар

Экологиялық журналистика климаттың өзгеруі және биологиялық түрлердің жоғалуы сияқты жаһандық дағдарыстарды шешуде, халықты ақпараттандыруда және саясаткерлерді жауапкершілікке тартуда маңызды рөл атқарады. Дегенмен, бұл жоғары тәуекелді мамандық, себебі журналистер орманды кесу және ластану сияқты мәселелерді жасырын және қауіпті аймақтардан баяндағанда жиі қорқынышқа ұшырайды. Соңғы 15 жылда ЮНЕСКО-ның 2024 жылғы есебінде экологиялық журналистерге жасалған шабуылдардың күрт өскені көрсетілген – 749 жағдай тіркелді, оның ішінде 44 қаны қызылға жуық, ал олардың тек бесеуі ғана сотталды. Есепте мемлекеттік және жеке сектор өкілдері, сондай-ақ қылмыстық ұйымдар осы қауіптердің басты себептері ретінде көрсетілген, бұл маңызды экологиялық ақпараттың таралуына елеулі кедергі келтіреді. Бұл жағдайға климатқа қатысты дезинформацияның әлеуметтік желілерде таралуы қосымша шиеленіс тудырады. Атап айтқанда, 900-ден астам экологиялық журналистердің қатысуымен жүргізілген сауалнама көрсеткендей, олардың 70% жұмысымен байланысты қауіп-қатерлерге тап болған, бұл осы саладағы журналистердің алдында тұрған ауыр және кең таралған проблемаларды көрсетеді.

Қорғаушылық талқылау

Қоршаған орта журналистері қауымдастығында шағын дау пайда болды. Бірі, соның ішінде Экологиялық журналистер қоғамы, қоршаған орта туралы жаңалықтарды объективті баяндауға сенеді, ал екіншілері, мысалы, осы саланың белгілі қайраткері Майкл Фром, журналистердің планетаны сақтауға деген жеке құштарлығы болмаса, осы салаға қатыспауы керек деп санайды, сондай-ақ қоршаған орта журналистері қоршаған ортаны қорғаудан тартынбауы керек, бірақ барлық жақтың фактілері мен пікірлерін ашық жариялауға басымдық беруі тиіс. Бұл пікірталас жақын арада шешілмейді, бірақ жаңа медианың пайдаланушылармен жаңалықтар жасау арқылы журналистика саласына енгізген өзгерістеріне байланысты, қоршаған орта журналистикасы қоршаған ортаны қорғауға ұқсас көзқарастарды баяндауға көбірек бейім болады.

Қоршаған ортаны қорғау туралы ақпарат

Экологиялық коммуникация – экологиялық мәселелер мен проблемалар бойынша қоғамдық талқылауға қатысатын барлық коммуникация түрлері. Сонымен қатар, экологиялық коммуникацияның құрамына табиғат туралы жазу, ғылыми жазу, экологиялық әдебиет, экологиялық түсіндіру және экологиялық қорғау жанрлары кіреді. Экологиялық коммуникациядағы түрлі жанрлардың арасында көп ортақ нәрсе болғанымен, әрқайсысы жеке анықтамаға ие.

Табиғат жазуы

Табиғат туралы жазу – қоршаған ортаны қорғау коммуникациясында ең ұзақ тарихы бар жанр. Томас Лион өзінің «Бұл теңдесі жоқ жер: американдық табиғат жазуына нұсқаулық» атты кітабында жанрды анықтау үшін «табиғат жазуының таксономиясын» қолдануға тырысады. Ол өзінің жіктемелері де көп жағдайда бір-бірімен қабаттасып, араласатынын айтады. «Табиғат әдебиетінің үш негізгі өлшемі бар: табиғи тарих туралы ақпарат, табиғатқа жеке реакциялар және табиғаттың философиялық түсіндірмесі» (Лион 20). Табиғи тарих эссесінде «жазудың басты міндеті – табиғат фактілері туралы нақты нұсқау беру», мысалы, Джон Берроуздың табиғат туралы жазуларындағыдай (Лион 21). «Тәжірибелік эсселерде автордың табиғатпен тікелей байланысы жазудың негізгі құрылымы болып табылады», Эдвард Аббидің шөлдегі күн батуын зерделеуі сияқты (Лион 23). Табиғаттың философиялық түсіндіруінде мазмұны табиғи тарих және жеке тәжірибе эсселеріне ұқсас, «бірақ ұсыну әдісі көбірек абстрактілі және ғылыми болып келеді» (Лион 25). «Нортонның табиғат жазу кітабы» табиғат жазу жанрына жаңа өлшемдер қосады, олардың ішінде жануарлар туралы әңгімелер, бағбандардың эсселері, шаруашылық эсселері, экофеминистік еңбектер, экологиялық әділдік туралы жазулар және қоршаған ортаны қорғау, тұрақтылық және биологиялық әртүрлілікті сақтау туралы жұмыстар бар. Экологиялық журналистика табиғат жазуының дәстүрі мен ауқымынан бастау алады.

Ғылыми мақалалар

Ғылыми жазу – ғылыми зерттеулер тақырыптарына арналған, көбінесе белгілі бір ғылыми саланың маманы емес адамдарға түсінікті болмайтын мамандық тілін қарапайым тілге аударатын жазу түрі. Бұл жанр әңгімелеу немесе ақпарат беру мақсатында болуы мүмкін. Барлық ғылыми жазу экологиялық коммуникация шеңберіне кірмейді, тек қоршаған ортаға қатысты мәселелерді қамтитын жазулар ғана кіреді. Экологиялық журналистика да ғылыми жазудың дәстүрі мен көлемінен пайдаланады.

Экологиялық түсіндіру

Экологиялық интерпретация – тиісті ақпаратты жеткізудің ерекше форматы. Ол «табиғи ғылымның немесе оған ұқсас саланың техникалық тілін ғылыммен айналыспайтын адамдар оңай түсіне алатын терминдер мен идеяларға аударуды қамтиды. Сонымен қатар, бұл адамдар үшін қызықты және тартымды түрде жасауды білдіреді» (Хам 3). Экологиялық интерпретация көңілді (аудиторияны тақырыпқа қызықтыру және оны танып-білуге ынталандыру), маңызды (аудитория үшін мағыналы және жеке, осылайша тақырыпты тереңдетуге себеп болу), ұйымдастырылған (негізгі ойларды есте сақтауға ыңғайлы және құрылымды) және тақырыптық (ақпарат нақты, қайталамалық хабарламамен байланысты) (Хам 8–28). Экологиялық журналистика экологиялық интерпретациядан туындамағанмен, аудиторияға қиын түсініктерді түсіндіру үшін интерпретациялық тәсілдерді пайдалана алады.

Қоршаған орта әдебиеті

Экологиялық әдебиет – қоршаған орта мәселелеріне, әсіресе адам, қоғам және табиғат арасындағы байланыстарға қатысты ойлы тұжырымдарды қамтитын жазулар. Көптеген табиғат туралы жазбалар мен кейбір ғылыми жазбалар экологиялық әдебиеттің құрамына кіреді. Көбінесе экологиялық әдебиет табиғатқа деген қамқорлықты және құрметті қолдайды, соның салдарынан адамның табиғатпен байланысын жаңаша қарастырып, экологиялық сезімталдыққа шақырады. Экологиялық журналистика экологиялық әдебиеттен туындаған.

Қоршаған ортаны қорғау

Қоршаған ортаны қорғау – табиғат және экологиялық мәселелер туралы нақты көзқарас білдіретін және аудиторияны экологиялық тұрғыдан жауапты көзқарастарды қабылдауға, көбінесе биоцентризмге негізделген дүниетанымын қалыптастыруға бағытталған ақпаратты ұсыну. Қоршаған ортаны қорғау жоғарыда аталған экологиялық коммуникацияның барлық түрлерінде кездесуі мүмкін. Қазіргі таңда экологиялық журналистикада қоршаған ортаны қорғау тәсілдерін қолданудың мақұлдығы талқыланып жатыр.