Вандана Шива: Тәбиғатты қорғаушы, ғалым және агроэколог
Vandana Shiva
Вандана Шива – индий философ, ғалым, қоршаған ортаны қорғаушы. ГМО-ға қарсы қозғалысымен, дәнді сақтау және экологиялық әйелдік идеологиясымен танымал. Кітаптар авторы.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Үндістан философы, ғалымы және қоршаған ортаны қорғаушы
Indian philosopher, scientist and environmentalist
Вандана Шива (5 қараша 1952 жылы туған) – үндістандық ғалым, экологиялық белсенді, тағамдық тәуелсіздікті қолдайтын, экофеминист және жаһандануға қарсы жазатын автор. Делиде тұратын Шива 20-дан астам кітап жазған. Ол ГМО-ға қарсы қозғалыстағы белсенділігі үшін "астық Гандиі" деп аталады. Шива – Халықаралық жаһандану форумының (Джерри Мандер, Ральф Надер және Хелена Норберг Ходжпен бірге) басшылары мен кеңес мүшесі және жаһандануға қарсы қозғалыстың белгілі бір тұлғасы. Ол көптеген дәстүрлі амалдарды жақтаған, бұл туралы "Ведикалық экология" кітабындағы (Ранчор Прайм авторы) сұхбатында айтқан. Ол сонымен қатар Испанияның Социалистік партиясының саяси-талдау орталығы Fundacion IDEAS ғылыми комитетінің мүшесі. Ол Халықаралық қатысушылық қоғамы ұйымының да мүшесі.
Vandana Shiva (born 5 November 1952) is an Indian scholar, environmental activist, food sovereignty advocate, ecofeminist and anti globalization author. Based in Delhi, Shiva has written more than 20 books. She is often referred to as "Gandhi of grain" for her activism associated with the anti GMO movement. Shiva is one of the leaders and board members of the International Forum on Globalization (with Jerry Mander, Ralph Nader, and Helena Norberg Hodge), and a figure of the anti globalisation movement. She has argued in favour of many traditional practices, as in her interview in the book Vedic Ecology (by Ranchor Prime). She is a member of the scientific committee of the Fundacion IDEAS, Spain's Socialist Party's think tank. She is also a member of the International Organization for a Participatory Society.
Ерте өмір және білім
Вандана Шива Дехрадун қаласында дүниеге келген. Оның әкесі орманды қорғаушы, ал анасы табиғатты жақсы көретін фермер болған. Ол Наиниталдағы Сент-Мария монастырының орта мектебінде және Дехрадундағы Иса мен Мария монастырында білім алған. Шива 1972 жылы ғылым бакалавры дәрежесін алып, Чандигардағы Пенджаб университетінде физика оқыды. Бабха атомдық зерттеулер орталығында қысқа уақыт жұмыс істегеннен кейін, ол Канадаға көшіп барып, 1977 жылы Гюльф университетінде ғылым философиясы бойынша магистр дәрежесін алды, онда "Жарық периоды түсінігінің өзгеруі" тақырыбында диссертация қорғады. 1978 жылы Батыс Онтарио университетінде философиядан докторлық дәрежесін алды, содан кейін Үндістан ғылым институтында және Бангалордағы Үндістан басқару институтында ғылым, технология және экологиялық саясат бойынша салааралық зерттеулер жүргізді. Бұл 1991 жылы "Навдания" қозғалысын құруға әкелді, бұл тірі ресурстардың әртүрлілігі мен тұтастығын, әсіресе жергілікті тұқымдарды қорғау, органикалық егіншілікті және әділ сауданы қолдау үшін ұлттық қозғалыс. "Навдания" – "Тоғыз тұқым" немесе "Жаңа сыйлық" деп аударылады және бұл RFSTE-нің бастамасы. Бұл бастама аясында бүкіл Үндістан бойынша 40-тан астам тұқымдық банктер құрылды. 2004 жылы Шива Ұлыбританияның Шумахер колледжімен бірлесіп, Дун аңғарында тұрақты өмір сүруге арналған халықаралық колледж – Биджа Видьяпиетх ашты. Зияткерлік меншік құқығы және биологиялық әртүрлілік саласында Шива және оның Ғылым, технология және экология ғылыми-зерттеу қорындағы командасы neem, basmati және бидайдың биопираттығына қарсы күресті. Ол биологиялық әртүрлілік және ИСҚ заңнамасы бойынша үкіметтік сарапшылар тобында жұмыс істеді. Оның алғашқы кітабы "Тірі қалу" (1988) үшінші әлем әйелдерінің көзқарасын өзгертуге көмектесті. 1990 жылы ол ФАО үшін "Үндістандағы фермерлердің көпшілігі – әйелдер" тақырыбында әйелдер мен ауыл шаруашылығына арналған баяндама жазды. Ол Катмандудағы Халықаралық тау даму орталығының (ICIMOD) гендерлік бөлімін құрды және Әйелдердің қоршаған ортаны қорғау және даму ұйымының (WEDO) құрылтайшы кеңес мүшесі болды. 1993 жылы ол швед-неміс қайырымкөрсетушісі Якоб фон Уэкскулл құрған "Жақсы өмір сүру" сыйлығын алды. Шиваның "Жермен үйлесу" кітабында биологиялық әртүрлілік және қоғам мен табиғат арасындағы қарым-қатынас талқыланады. "Осыған сәйкес, ол табиғи биологиялық әртүрліліктің жойылуын дәстүрлі қоғамдардың жойылуымен байланыстырады – "табиғат тілін түсінетіндер". Дэвид Райт кітапқа берген шолуында Шива үшін "Ауыл барлық елдердегі 'жергілікті' символына, тіпті метафорасына айналады" деп жазды. Шива сонымен қатар Үндістан мен шетелдегі үкіметтерге, сондай-ақ жаһандану жөніндегі халықаралық форум, Әйелдердің қоршаған ортаны қорғау және даму ұйымы және Үшінші әлем желісі сияқты үкіметтік емес ұйымдарға кеңесші болып қызмет етті. Ол Италияның Тоскана аймағы құрған Тамақтың болашағы жөніндегі комиссияның төрағасы және Испанияның бұрынғы премьер-министрі Запатероға кеңес берген ғылыми комитеттің мүшесі. Шива ДСҰ-ға қарсы Үндістан халқының науқанының басқарушы комитетінің мүшесі және Дүниежүзілік Болашақ Кеңесінің кеңесшісі. Шива органикалық шаруашылық жөніндегі Үндістан үкіметінің комитеттерінде жұмыс істейді. 2007 жылы "Visions" қор биржасы жобасына қатысты. 2021 жылы ол Шри-Ланка үкіметіне органикалық емес тыңайтқыштар мен пестицидтерге тыйым салуды ұсынды, "Бұл шешім фермерлердің өркендеуіне әріптестік етеді. Органикалық тыңайтқыштарды қолдану топырақтың құнарлылығын сақтай отырып, қоректік заттарға бай ауыл шаруашылығы өнімдерін алуға көмектеседі" деді. Импортталатын тыңайтқыштарға мемлекеттік валюталық вексельдерді үнемдеуді мақсат еткен бірден енгізілген саясат бірнеше салаларда егіншілік өнімінің айтарлықтай төмендеуіне алып келді, әсіресе шай өнеркәсібіне әсер етті және күріш өнімі үштен бір бөлігіне төмендеді. Дэвид Барсамианмен сұхбаттасқанда Шива жасыл революция ауыл шаруашылығының тұқымдық-химиялық пакеті құнарлы топырақты құртты және тірі экожүйелерді жойды деп мәлімдеді. Шива өз еңбектерінде бүкіл әлемдегі азық-түлік жүйесіне 1400-ден астам пестицидтердің енуі мүмкін екенін көрсететін деректер келтіреді. Шива – Дүниежүзілік Болашақ Кеңесінің (WFC) құрылтайшы кеңесшісі. WFC 2007 жылы "болашақ ұрпақтардың мүддесіне қызмет ететін саяси шешімдер атынан сөйлеу үшін" құрылды. Олардың басты назары климаттық қауіпсіздікке аударылған. Ол Экоцид қылмысын Халықаралық қылмыстық сотқа енгізуді қолдайды: "Шексіз өсу идеясы Жердің және табиғаттың құқықтарын шексіз бұзуға алып келеді. Бұл – экоцид".
Vandana Shiva was born in Dehradun. Her father was a conservator of forests, and her mother was a farmer with a love for nature. She was educated at St. Mary's Convent High School in Nainital, and at the Convent of Jesus and Mary, Dehradun. Shiva studied physics at Punjab University in Chandigarh, graduating as a Bachelor of Science in 1972. After a brief stint at the Bhabha Atomic Research Centre, she moved to Canada to pursue a master's degree in the philosophy of science at the University of Guelph in 1977 where she wrote a thesis entitled "Changes in the concept of periodicity of light". In 1978, she completed and received her PhD in philosophy at the University of Western Ontario, She later went on to pursue interdisciplinary research in science, technology, and environmental policy at the Indian Institute of Science and the Indian Institute of Management in Bangalore. This led to the creation of Navdanya in 1991, a national movement to protect the diversity and integrity of living resources, especially native seed, the promotion of organic farming and fair trade. Navdanya, which translates to "Nine Seeds" or "New Gift", is an initiative of the RFSTE to educate farmers of the benefits of maintaining diverse and individualised crops rather than accepting offers from monoculture food producers. The initiative established over 40 seed banks across India to provide regional opportunity for diverse agriculture. In 2004 Shiva started Bija Vidyapeeth, an international college for sustainable living in Doon Valley, Uttarakhand, in collaboration with Schumacher College, UK. In the area of intellectual property rights and biodiversity, Shiva and her team at the Research Foundation for Science, Technology and Ecology challenged the biopiracy of neem, basmati and wheat. She has served on expert groups of government on Biodiversity and IPR legislation. Her first book, Staying Alive (1988), helped change perceptions of third world women. In 1990, she wrote a report for the FAO on Women and Agriculture titled "Most Farmers in India are Women". She founded the gender unit at the International Centre for Mountain Development (ICIMOD) in Kathmandu and was a founding board member of the Women's Environment & Development Organisation (WEDO). She received the Right Livelihood Award in 1993, an award established by Swedish German philanthropist Jakob von Uexkull. Shiva's book Making Peace With the Earth discusses biodiversity and the relationship between communities and nature. "Accordingly, she aligns the destruction of natural biodiversity with the dismantling of traditional communities—those who 'understand the language of nature'". David Wright wrote in a review of the book that to Shiva, "the Village becomes a symbol, almost a metaphor for 'the local' in all nations". Shiva has also served as an advisor to governments in India and abroad as well as non governmental organisations, including the International Forum on Globalization, the Women's Environment & Development Organisation and the Third World Network. She chairs the Commission on the Future of Food set up by the Region of Tuscany in Italy and is a member of the Scientific Committee that advised former prime minister Zapatero of Spain. Shiva is a member of the Steering Committee of the Indian People's Campaign Against WTO. She is a councilor of the World Future Council. Shiva serves on Government of India Committees on Organic Farming. She participated in the Stock Exchange of Visions project in 2007. In 2021, she advised the government of Sri Lanka to ban inorganic fertilizers and pesticides stating "This decision will definitely help farmers become more prosperous. Use of organic fertilizer will help provide agri products rich with nutrients while retaining the fertility of the land." The policy applied overnight, with the main purpose to save State foreign exchange bills on imported fertilizers, caused a crisis with a significant reduction of farming output in several sectors, hitting the tea industry in particular and reducing rice yields were by one third. In an interview with David Barsamian, Shiva argues that the seed chemical package promoted by green revolution agriculture has depleted fertile soil and destroyed living ecosystems. In her work Shiva cites data allegedly demonstrating that today there are over 1400 pesticides that may enter the food system across the world. Shiva is a founding councillor of the World Future Council (WFC). The WFC was formed in 2007 "to speak on behalf of policy solutions that serve the interests of future generations." Their primary focus has been on climate security. She supports the crime of ecocide being introduced to the International Criminal Court stating “The ideal of limitless growth is leading to limitless violations of the rights of the Earth and of the rights of nature. This is ecocide.”
Тұқымның еркіндігі
Вандана тұқым бостандығы идеясын, яғни жаңа өсімдіктердің түрлері мен сорттарына патент беруді қабылдамауды қолдайды. Ол 1994 жылғы Дүниежүзілік сауда ұйымының (ДСҰ) Саудаға қатысты зияткерлік меншік құқықтары туралы (TRIPS) келісімін іске асыруға қарсы күресті, ол патенттердің қолданылу аясын кеңейтіп, тірі организмдерді де қамтиды. Шива бұл келісімді корпоративтік сектормен тығыз байланысты және тірі организмдерге патент алуға есік ашады деп сынады. Шива тірі организмдерді патенттеуді "биопираттық" деп атайды және басмати сияқты бірнеше жергілікті өсімдіктерді патенттеуге талпынғандарға қарсы күресті. 2005 жылы Шива АҚШ Ауыл шаруашылығы министрлігі мен WR Grace корпорациясының нимге жасаған биопираттығына қарсы Еуропалық патенттік кеңседе 10 жылдық күреске қатысқан үш ұйымның бірі болды. 1998 жылы Шиваның "Навдания" ұйымы АҚШ-тың RiceTec Inc корпорациясының басмати күрішіне жасаған биопираттығына қарсы науқан бастады. 2001 жылы қарқынды науқаннан кейін RiceTec компаниясы патентке қатысты көптеген талаптарынан бас тартыуға мәжбүр болды.
Vandana supports the idea of seed freedom, or the rejection of patents on new plant lines or cultivars. She has campaigned against the implementation of the WTO 1994 Trade Related Intellectual Property Rights (TRIPS) agreement, which broadens the scope of patents to include life forms. Shiva has criticised the agreement as having close ties with the corporate sector and opening the door to further patents on life. Shiva calls the patenting of life 'biopiracy', and has fought against attempted patents of several indigenous plants, such as basmati. In 2005, Shiva's was one of the three organisations that won a 10 year battle in the European Patent Office against the biopiracy of Neem by the US Department of Agriculture and the corporation WR Grace. In 1998, Shiva's organisation Navdanya began a campaign against the biopiracy of basmati rice by US corporation RiceTec Inc. In 2001, following intensive campaigning, RiceTec lost most of its claims to the patent.
Алтын күріш
Шива "Алтын күріш алдағысы" деп атаған нәрсеге түсіндірме беріп, Алтын күріштің пайдалы емес, зиянды екенін айтады: "Өкінішке орай, А витамині күріші – алдағыс, және ол өсімдік генетикалық инженериясына одан әрі дау тудырады, онда жаңалықтарды жариялау ғылымды сынақтан өтпеген, дәлелденбеген және қажетсіз технологияны насихаттау үшін ығыстырған сияқты. Бұл аштық пен нашар тамақтануды шешудің емес, оны тудырудың жолы". Адриан Дюбок Алтын күріш басқа күріш сияқты арзан екенін және А витаминінің жетіспеушілігі соқырлықтың басты себебі екенін, сондай-ақ әлемдегі мектепке дейінгі жастағы балалардың өлімінің 28%-ына себеп екенін айтады. Шива Бенгалия әйелдері 150 түрлі көкөніс өсіріп жейтінін мәлімдейді, ал экологиялық кеңесші Патрик Мур осы 250 миллион баланың көпшілігі күніне бір табақ күріштен басқа ештеңе жемейтінін болжайды. 2013 жылғы "Алтын күріш оппозициясының экономикалық күші" атты есепте Мюнхен университеті мен Берклидегі Калифорния университетінің экономистері Весселер мен Зилберман Үндістанда Алтын күріш болмауының салдарынан соңғы он жылда 1,4 миллионнан астам адамның өмірінен айырылғанын есептеп шығарды.
Shiva strongly opposes golden rice, a breed of rice that has been genetically engineered to biosynthesise beta carotene, a precursor of vitamin A. Shiva contends that Golden Rice is more harmful than beneficial in her explanation of what she calls the "Golden Rice hoax": "Unfortunately, Vitamin A rice is a hoax, and will bring further dispute to plant genetic engineering where public relations exercises seem to have replaced science in promotion of untested, unproven and unnecessary technology This is a recipe for creating hunger and malnutrition, not solving it." Adrian Dubock says that golden rice is as cheap as other rice and vitamin A deficiency is the greatest reason for blindness and causes 28% of global preschool child mortality. Shiva has claimed that the women of Bengal grow and eat 150 greens which can do the same, while environmental consultant Patrick Moore suggests that most of these 250 million children do not eat much else than a bowl of rice a day. In the 2013 report "The economic power of the Golden Rice opposition", two economists, Wesseler and Zilberman from Munich University and the University of California, Berkeley respectively calculated that the absence of Golden Rice in India had caused the loss of over 1.4 million lives in the previous ten years.
ГМО, Үндістан және өз-өзіне қол жұмсау
Шиваның айтуынша, "Үндістандағы тұқым бағасының күрт өсуі көптеген шаруаларды қарызға батырып, өзіне-өзі қол жұмсауға итермеледі". Тұқым монополиясын құру, баламалардың жойылғандығы, роялтилер түрінде үлкен пайда табу және монокультуралардың осалдығы қарызға, өзіне-өзі қол жұмсауға және аграрлық дағдарысқа жағдай жасады. Үндістан үкіметінің мәліметтері бойынша, ауылдық қарыздың шамамен 75 пайызы сатып алынған егістік материалдарына байланысты. Шиваның сөзіне қарағанда, ГМО корпорацияларының пайдасы артаған сайын шаруалардың қарызы да өседі. Шиваның пікірінше, осы жүйелік тұрғыдан қарағанда, ГМО тұқымдары – өлімге бастайтын тұқымдар. Халықаралық тамақ саясатын зерттеу институты (IFPRI) ғылыми мақалалар мен үкімет деректерін екі рет талдап, шаруалардың өзіне-өзі қол жұмсау көрсеткіштерінің төмендегенін және "қайта жандануына" ешқандай дәлел жоқ екенін анықтады.
According to Shiva, "Soaring seed prices in India have resulted in many farmers being mired in debt and turning to suicide". The creation of seed monopolies, the destruction of alternatives, the collection of superprofits in the form of royalties, and the increasing vulnerability of monocultures has created a context for debt, suicides, and agrarian distress. According to data from the Indian government, nearly 75 percent of rural debt is due to purchased inputs. Shiva claims that farmers' debt grows as GMO corporation's profits grow. According to Shiva, it is in this systemic sense that GM seeds are those of suicide. International Food Policy Research Institute (IFPRI) twice analysed academic articles and government data and concluded the decrease and that there was no evidence on "resurgence" of farmer suicide.
Экофеминизм
Шива әлемдік экофеминисттік қозғалыста маңызды рөл атқарады. Оның 2004 жылғы "Әйелдерді күшейту" атты мақаласына сәйкес, Үндістандағы әйелдердің қатысуына бағытталған шаруашылық жүйесін қайта орнату арқылы ауыл шаруашылығына көбірек тұрақты және өнімді көзқарасқа қол жеткізуге болады. Ол кең таралған "әкешілдік қанаушылық логикасына" қарсы шығып, әйелдерге бағытталған жүйенің үлкен жетістік болатынын айтады. Ол экологиялық қирау мен өнеркәсіптік апаттар күнделікті өмірге қауіп төндіреді және осы проблемаларды сақтау әйелдердің жауапкершілігіне жүктелгенін санайды. Сесил Джексон Шиваның кейбір пікірлерін мәніздік деп сынады. Шива 1993 жылы "Экофеминизм" кітабын "неміс анархисі және радикалды феминист-әлеуметтанушы" Мария Миспен бірге жазды. Онда батыс және оңтүстік феминизмі "экологиялық, технологиялық және феминисттік мәселелермен біріктіріліп, экофеминизм терминімен біріктірілді".
Shiva plays a major role in the global ecofeminist movement. According to her 2004 article Empowering Women, a more sustainable and productive approach to agriculture can be achieved by reinstating the system of farming in India that is more centred on engaging women. She advocates against the prevalent "patriarchal logic of exclusion," claiming that a woman focused system would be a great improvement. She believes that ecological destruction and industrial catastrophes threaten daily life, and the maintenance of these problems have become women's responsibility. Cecile Jackson has criticised some of Shiva's views as essentialist. Shiva co wrote the book Ecofeminism in 1993 with "German anarchist and radical feminist sociologist" Maria Mies. It combined Western and Southern feminism with "environmental, technological and feminist issues, all incorporated under the term ecofeminism".