Кіріспе

Манхэттен, Нью-Йорк қаласындағы кеңсе ғимараты.

Сәулет

Байард–Кондикт ғимараты – Чикаго мектеп стиліне маманданған Луис Х. Салливан жобалаған Нью-Йорк қаласындағы жалғыз ғимарат. Салливан кейде ғимараттың жалғыз сәулетшісі деп есептеледі, бірақ оған Нью-Йорк сәулетшісі Линдон П. Смит көмектескен. Мұндай серіктестіктер Салливан үшін әдеттегі жағдай еді; ол өзінің туған штаты Иллинойс штатынан тыс жерде ғимараттарды жобалағанда, сол штаттың лицензиясы бар басқа сәулетшілермен жұмыс істеді. Биіктігі 49 метр (162 фут) және 13 қабаты бар бұл ғимарат ертедегі көкжайлардың бірі саналады. Ол 1895 жылы жобаланған Сент-Луис сенім және жинақ банкі үшін салынбақ болған көкжайдың дизайнына ұқсас. Салливанның шәкірті Франк Ллойд Райттың айтуынша, Байард–Кондикт ғимараты Салливанның ең сүйікті жобасы болған. Бұл ғимараттың қасбеті тік бойына бес бөлікке бөлінген. Бликер-стрит қасбеті көлденең үш бөлікке бөлінеді: әшекейленген негіз, бір-біріне тізілген қабаттардан тұратын қасбет және әшекейленген тәж – бұл Салливанның көкжай дизайнына қатысты көзқарасын көрсетеді. Қасбеттен шығып тұратын тіреулер мен пилястрлар ғимараттың құрылымындағы бағаналарға назар аудару үшін жасалған, ал құрылымның көлденең арқалықтары көзге түспейді және кең шпандель панельдерімен жабылған. Герберт Мушэмптің сөзіне қарағанда, тік элементтерге басымдық беру «шағын қалалық жерді гравитациялық күшке қарсы тұрып, барынша дамытуға» арналған болуы мүмкін. Қасбеттің қалған үш жағы ортақ байланыстағы қызыл кірпіштен тұрғызылған. Есіктің екі жағында тіреулер орналасқан, олардың үстінде кішкентай карниз және спиральдар, жапырақтар және өрмелер сияқты «органикалық» мотивтермен әшекейленген лунета бар. Лунетаның үстінде геометриялық суреттер мен жапырақтар бейнеленген. Түпнұсқа бағаналар 1964 жылы алынып тасталды. Бұл қабаттарда әрбір бөлікте он екінші және он үшінші қабаттарда аркалар бар, ал әр арканың шпандельдерінде үш жапырақтан тұратын мотивтер бейнеленген. Он үшінші қабаттың үстінен ауыр карниз шығып тұрады. Кондикт періштелердің аптаның алты жұмыс күнін (сенбі күнін қоспағанда) бейнелеуін қалаған. Салливан бастапқыда періштелердің болуына қарсы болған. Байард–Кондикт ғимараты салынған кезде, ол көбінесе үлкен лофттардан, сондай-ақ лифттер, коммуналдық қызметтер және баспалдақтары бар механикалық бөлімнен тұрды. Лофттар кіші кеңселерге бөліне алатын және табиғи жарықпен жарықтандырылатын, ал ғимараттың арт жағындағы терезелердің орналасуы жарықтың максималды болуын қамтамасыз етті. 20 ғасырдың соңында ғимаратқа Бликер-стриттегі батыс бөлігінен кіруге болады, ол солтүстік-оңтүстік дәлізбен жалғасады. Дәліздің едені терраццомен, қабырғалары пластик плиткалармен, ал төбесі акустикалық плиткалармен жабылған. Дәліздің ортасында екі лифт орналасқан, ал оның соңында дүкеннің алдында баспалдақ бар. Баспалдақта жертөле мен үшінші қабат арасында сәнді балюстрада, гипстен жасалған қабырғалар және гипстен жасалған төбелер бар. Жоғарғы қабаттарда әр қабаттың батыс жағында лифттер мен баспалдақтарға жалғасатын дәліз орналасқан. Әр қабаттың қалған бөлігі кеңселер мен өнеркәсіптік кеңістіктерге бөлінген, едендері плиткамен, қабырғалары гипстен, ал төбелері гипстен жасалған. Бұл банк 19 ғасырдың соңында Fourth Avenue көшесіне көшірілді.

Даму

1895 жылы комиссиялық төлемдерді алу үшін бағалы қағаздар, жер және ипотека сату мақсатында Біріккен несие және инвестициялық компания құрылды; 1997 жылы жылжымайтын мүлікпен сауда жасауға рұқсат берілді. United Loan компаниясы дереу 12 қабаттан тұратын Bayard Building құрылысын салу жоспарларын жариялады. «Нью-Йорк Таймс» газетінің есебуынша, ғимараттың құны 400 000 долларға бағаланды. 1898 жылдың желтоқсанында Жинақ банкі мүлікті сот арқылы алу процесін бастады. 1899 жылдың сәуір айында Перт-Амбой терракотта компаниясының өкілі Чарльз У. Райс ғимаратты сот аукционында 327 000 долларға сатып алды, осылайша United Loan компаниясының құрылыстағы инвестициясын жойды. Райс ғимарат құрылысына материал жеткізушілердің бірі болған және 150 000 долларлық талаптарды өтеу үшін ғимаратты сатып алған еді. Ғимарат 1899 жылдың желтоқсанында аяқталды, ал Кондикт отбасы сол жылдың мамыр айында оны құрылысшысы Чарльз Т. Уиллске сатты. «Бруклин Таймс Юнион» газеті Кондикт ғимаратының «65, 67 және 69 Бликер көшесінде» орналасқандығын жазды. Уиллстің мұрагерлері 1920 жылдың қаңтарына дейін Кондикт ғимаратына иелік етті, содан кейін оны Heidelberg, Wolff & Co. компаниясына сатты. Сол онжылдықтың соңында ғимараттың ең төменгі қабатындағы бағаналардың үстіндегі капительдер гипс және шлак блогымен жабылды. Бұл Салливанның бастапқы дүкендерінің әсерін азайтты, олар кішкентай бағаналар арасында толық биіктіктегі шыны панельдерден тұрған еді. 1950 жылдардың соңына қарай Кондикт ғимараты сияқты әшекейлі қасбеттердің танымалдылығы күрт төмендеді, нәтижесінде Муниципалдық өнер қоғамы ғимаратты қаладағы «сақтауға лайық» деп танылған бірнеше ғимараттың қатарына қосты. 1964 жылы Эльгин Шульский бастапқы дүкендердің орнына Гюстав У. Айзер жобалаған стандартты коммерциялық алюминийден жасалған дүкендерді орнатты. Бастапқы капительдердің бірі Бруклин мұражайында сақталды, ал Иван Карп басқа капительді Анонимді өнер мұражайының коллекциясына қосып алды. LPC алғаш рет 1966 жылы ғимаратты қалалық ескерткіш деп жариялау мәселесі бойынша қоғамдық тыңдау өткізді, бірақ меншік иелерінің қарсылығына байланысты құрылым осы мәртебеден айырылды. Содан кейін, 1975 жылдың 25 қарашасында LPC «Байард–Кондикт» ғимаратын қалалық ескерткіш деп жариялады. LPC «Байард–Кондикт» ғимаратын негізінен Салливанның Нью-Йорктегі жалғыз ғимараты болғандықтан тағайындады. Шульский отбасы дереу LPC-ге сотқа жүгінді, «Нью-Йорк қаласы мен Америка Құрама Штаттарының халқының басым көпшілігі ғимараттың бар екендігінен мүлдем хабарсыз» екенін мәлімдеді, бірақ сот процесі тоқтап қалды. Сол жылы ол ұсынысты мақұлдады. 20-ғасырдың соңына дейін ғимаратта негізінен коммерциялық кеңселер орналасқан. 1980 жылдардың басында Шульский отбасы ғимаратты қайта жаңарту мақсатында өнеркәсіптік кеңселердің орнына кеңселерді орналастырды. Бос орын кеңселерге айына 800 000 долларға жалға берілді. Гринвич ауылының тарихи ескерткіштерді сақтау қоғамы 2003 жылы ғимаратты қалпына келтірген мердігерлерге «Ауыл сыйлығын» табыс етті. 2013 жылы Марвин Шульскийдің күйеу баласы Лоуренс Элленберг ғимаратты басқарып, оған лифт, заң фирмасы және балмұздақ дүкенін қосты.

Сыни қабылдау

Байард–Кондикт ғимараты аяқталған кезде, ол сол заман үшін радикалды дизайн болды, себебі ол Америкалық Ренессанс архитектурасының қалыпты қағидаларына қайшы келді. Дегенмен, Бликер көшесі сол кезде өнеркәсіптік аймақ болғандықтан, бұл ғимарат Нью-Йорк қаласының архитектуралық дизайнына көп әсер етпеді. Монтгомери Шкайлер былай деп жазды: «Бұл құрылыстың жалпы жоспарында ешқандай ерсіздік жоқ. Бұл – жоғары ғимараттар архитектурасын осы мәселенің нақты жағдайларына негіздеуге жасалған және өте маңызды әрекет». «The Wall Street Journal» газетінің тілшісі ғимарат аяқталғаннан кейін, халық Луи Салливанды «көк үйлер мәселесін шешкен сәулетші» деп қабылдады деп жазды. Сол жылы «The Times» газеті бұл ғимараттың «әлі де американдық көк үйлердің барлық маңызды оқулықтарында» екенін мәлімдеді. Ғимарат 1990 және 2000 жылдардағы жаңартудан кейін де жағымды пікірлер алды. Герберт Мушамп 2001 жылы былай деді: «Бұл ғимарат жеке клиенттердің, оның ішінде құрылыс салушылардың, мәдени ұйымдардан гөрі прогрессивті идеяларды қабылдауға бұрынғыдан да ынталы болғанын еске салады». «Chicago Tribune» газеті ғимаратты «терракотамен әшекейлеудің зерттеуі» деп сипаттады. 2005 жылы «Village Voice» газетіне архитектор Чад Смит жазған: «Бұл ғимарат жаңа, себебі ол заманауи – болашаққа бағытталған дизайны үшін де, сонымен қатар 19 ғасырдың мәселелеріне инновациялық шешім болғандықтан да. Ол әлі де өз заманының толыққанды құрылысы секілді жаңа болып сезіледі». Bayard–Condict ғимаратының архитектурасы басқа да құрылымдардың дизайнына әсер етті, соның ішінде Марчелло Порчелли мен Cookfox компаниясы 2010 жылдары жобалаған Сохо ауданындағы кеңсе ғимаратының дизайнына да.