Кіріспе
Индонезия тарихының кезеңі, 1966-1967 Индонезияның жаңа тәртіпке өтуі 1960-шы жылдардың ортасында елдің алғашқы президенті Сукарноны 22 жыл билік еткеннен кейін құлатты. Бұл елдің қазіргі тарихындағы ең дүрбелең кезеңдердің бірі, Сухартоның 31 жылдық президенттік билігінің басталуы болды. Ұлы даланг ("құмырсқа шебері" немесе "құмырсқашы") ретінде сипатталған Сукарно билікті армия мен Индонезия Коммунистік партиясының (ПКИ) қарама-қарсы және барған сайын қарама-қарсы күштерін теңестіруден алды. 1965 жылы ПКИ үкіметтің барлық деңгейлеріне еніп, армияның есебінен ықпал етті. 1965 жылдың 30 қыркүйегінде әскерилердің ең жоғары лауазымды алты офицері ПКИ мүшелері мен / немесе қолдаушылары тобының 30 қыркүйек қозғалысы деп аталатын тобымен азаптап, өлтірілді (әдетте "төңкеріс әрекеті" деп аталады). Бірнеше сағат ішінде генерал-майор Сухарто өз қол астындағы күштерді жұмылдырып, Джакартаны өз бақылауына алды. Коммунистерге қарсы күресшілер әскердің басшылығымен бүкіл елде коммунистерді күштеп жойып, жарты миллионға жуық адамды өлтірді. Бұл жағдай ПКИ-нің тыйым салынуына және таратылуына әкелді. Саяси жағынан әлсіреген Сукарно негізгі саяси және әскери билікті қарулы күштердің басшысы болған генерал Сухартоға беруге мәжбүр болды. 1967 жылдың наурыз айында Индонезия парламенті генерал Сухартоны президент міндетін атқарушы етіп тағайындады. Бір жылдан кейін ол ресми түрде президент болып тағайындалды. Сукарно 1970 жылы қайтыс болғанға дейін үй қамауында болды.
Indonesia's transition to the New Order in the mid 1960s ousted the country's first president, Sukarno, after 22 years in the position. One of the most tumultuous periods in the country's modern history, it was the commencement of Suharto's 31 year presidency. Described as the great dhalang ("puppet master" or "puppeteer"), Sukarno drew power from balancing the opposing and increasingly antagonistic forces of the Army and Indonesian Communist Party (PKI). By 1965, the PKI extensively penetrated all levels of government and gained influence at the expense of the army. On 30 September 1965, six of the military's most senior officers were tortured and killed (generally labelled an "attempted coup") by the so called 30 September Movement, a group of (allegedly) PKI members and/or sympathizers. Within a few hours, Major General Suharto mobilised forces under his command and took control of Jakarta. Anti communists, initially following the army's lead, went on a violent purge of communists throughout the country, which killed an estimated half a million people and led to the banning and dissolution of the PKI, which was officially blamed for the attempted coup and crisis. The politically weakened Sukarno was forced to transfer key political and military powers to General Suharto, who had become head of the armed forces. In March 1967, the Indonesian parliament (MPRS) named General Suharto acting president. He was formally appointed president one year later. Sukarno lived under virtual house arrest until his death in 1970.
Өмірбаян
Ұлттық көшбасшы Сукарно 1945 жылы Индонезияның тәуелсіздігін жариялап, президент болып тағайындалды. Ішкі ұлттық төңкерістен кейін және бұрынғы голландтық отаршылдық үкіметке қарсы күрес жүргізгеннен кейін Сукарно әртүрлі елді біріктіре алды; дегенмен, оның әкімшілігі азаматтарды қатаң кедейліктен шығаруға мүмкіндік беретін тиімді экономикалық жүйе жасай алмады. Ол өзінің харизматикалық тұлғасына байланысты авторитарлық басқару стиліне негізделген ішкі социалистік саясатты және империализмге қарсы халықаралық саясатты атап өтті. Тәуелсіз Индонезияның сыртқы саясатын жүзеге асыра отырып, Сукарно Шығыс блокпен және Қытай Халық Республикасымен достық қарым-қатынас орнатқан, бірақ сонымен бірге Индонезияның сыртқы саясатында келіссөз жүргізу қабілетін барынша арттыру үшін АҚШ-пен достық қарым-қатынас орнатты. Сокарно 1955 жылы Бандунг конференциясын өткізуде жетекші рөл атқарып, бейтараптық қозғалысын дамытуда да ізашар болды. Индонезияның ішкі саясатында Сукарно Индонезияның әртүрлі саяси партияларын, соның ішінде ПКИ-ді мұқият теңгерді. 1950 жылдардың аяғынан бастап саяси қақтығыс пен экономикалық күйзеліс күшейе түсті. 1960 жылдардың ортасына қарай, ақшалай қаражаты жоқ үкімет мемлекеттік сектордың маңызды субсидияларын жоюға мәжбүр болды, бағалаулар жылдық инфляцияны 500-1000% құрады, экспорттық кірістер азайып, инфрақұрылым құлдырап, фабрикалар шамалы инвестициямен жұмыс істеді. Қатаң кедейлік пен аштық кеңінен тараған болатын, Сукарно өз елін Малайзиямен әскери қақтығысқа бастап, революциялық және батысқа қарсы риториканы күшейтті. Ұлы даланг ("құмырсқа шебері") ретінде сипатталған президент Сукарноның позициясы армия мен ПКИ-нің қарама-қарсы және барған сайын жаушыл күштерін теңестіруге байланысты болды. Оның империализмге қарсы идеологиясы Индонезияның КСРО мен Қытайға тәуелділігін арттырды. 1965 жылы, суық соғыстың шыңына жеткенде, ПКИ барлық деңгейдегі үкіметке еніп кетті. Сукарно мен әуе күштерінің қолдауымен партия армияның есебінен үстемдікке ие болды, осылайша армияның жаушылығын қамтамасыз етті. 1965 жылдың аяғында армия ПКИ-мен одақтасқан солшыл топ пен АҚШ-тың қызығушылығына ұшыраған оңшыл топқа бөлінді.
Әскери бөліну
Алайда, сол саясаттар Сукарноға батыс әлемінде, әсіресе АҚШ пен Ұлыбританияда, бірнеше достар мен көптеген жауларды әкелді, олардың инвесторлары Сукарноның минералды, ауыл шаруашылығы және энергетикалық активтерді мемлекет меншігіне алуына наразы болды. Кеңес Одағына қарсы суық соғыста Индонезияның одақтастарына мұқтаж болған АҚШ әскери офицерлермен алмасу және қару-жарақ саудасы арқылы бірқатар байланыстарды дамытты. Бұл АҚШ пен басқа да мемлекеттердің ПКИ-мен қатар тұрған солшыл фракцияларға қарсы оңшыл фракцияларды қолдауымен әскери қатарларда жік салуға себеп болды. Сукарно АҚШ-тың Халықаралық даму агенттігінің азық-түлік көмегін қабылдамағанда, аштық жағдайларын күшейтіп, оң жақ әскерилер аймақтық командалық құрылымды қабылдады, ол арқылы ауыл тұрғындарының адалдығын жеңу үшін негізгі тауарларды контрабандалық жолмен әкетуге болады. Оң жақтың күшейіп келе жатқан күшін шектеуге тырысып, ПКИ мен әскерилердің сол жақ қанаты бірнеше шаруалар және басқа да жаппай ұйымдарды құрды.
Индонезия мен Малайзия арасындағы қарсыласу
1963 жылы Сукарно режимі жаңадан құрылған Малайзия Федерациясына қарсы Конфронтаси (Конфронтация) саясатын жариялады. Бұл сол және оң жақтағы әскери топтар арасындағы ажырымды одан әрі күшейтті, сол жақтағы топ пен Коммунистік партия Малайзиямен шекарадағы партизандық рейдтерге қатысып, оң жақтағы топ қақтығыстан мүлдем тыс қалды (Сукарноның таңдауымен немесе бұйрықтарымен) анық емес. Конфронтация батысты Оңтүстік-Шығыс Азияның өңірлік тұрақтылығына (домино теориясы бойынша Солтүстік Вьетнаммен болғандай) қауіп төндіретін болып саналатын Сукарноны құлатудың жолдарын іздеуге талпындырды. Қарулы қақтығыстың тереңдеуі 1965 жылы толық соғыспен аяқталды, Сукарно режиміне деген қанағатсыздықтың кең таралуы артты, оңшыл генералдардың қолы нығайды, олардың күштері Джакартадағы билік орталығына жақын болды.
30 қыркүйек қозғалысы
1965 жылдың 30 қыркүйегі мен 1 қазаны аралығындағы түнде Жакартада алты жоғары әскери генералды "төңкеріс жасауға тырысқан" Тжакрабирава полкінің (президенттік күзет) әскерлері әскер батальоны ұрлап алып, өлтірді. Жоғарғы генералдар арасындағы оң жақ фракция, соның ішінде күшті армия штабының бастығы Ахмад Яни жойылды, бірақ Қорғаныс министрі Абдул Харис Насутион құтылды. Төңкеріс жасайтын топтардың 2000 жуық әскері Мердека алаңының үш жағын басып алды және Президент сарайына, радиостанцияға және телекоммуникация орталығына қол қойды, бірақ Кострадтың штаб-пәтерінің орналасқан шығыс жағын басып алмады. Өздерін "30 қыркүйек қозғалысы" деп атаған топ таңғы сағат 7-де радиодан Сукарноны биліктен алу үшін АҚШ Орталық барлау агенттігі (ЦРУ) қолдаған әскери төңкерісті тоқтатуға тырысатынын мәлімдеді. Бұдан басқа, сарбаздар Индонезияның ең жоғары билігі болатын белгілі әскери офицерлер мен азаматтық басшылардан тұратын "Революциялық кеңес" құруды жариялады. Сонымен қатар, олар президент Сукарноның Двикора кабинетін жарамсыз деп жариялады ("отставкаға шыққан"). Бас қастандықшылардың бірі, подполковник Латифтің айтуынша, сарай күзетшілері Кострадтың (Komando Strategi dan Cadangan TNI Angkatan Darat Армияның стратегиялық резервтік командасы) қолбасшысы генерал-майор Сухартоны өлтіруге немесе тұтқындауға тырыспаған, өйткені ол Сукарноның адалдығы деп саналған. Сухарто, аман қалған генерал Насутионмен бірге, G30S президент Сукарноның үкіметін ПКИ-нің басшылары портфелі жоқ министрлер кабинетінің басшылары болған коммунистік үкіметпен ауыстыруға тырысқан бүлікшіл қозғалыс болды деген қарсы айып тақты. Радио хабарландыруын естігеннен кейін Сухарто мен Насутион өздерінің күштерін біріктіре бастады, Жакарта гарнизонының қолбасшысы генерал-майор Умар Вирахадикусума мен армияның арнайы күштері РПКАД (Resimen Para Komando Angkatan Darat армияның пара-командалық полкінің) қолбасшысы полковник Сарво Эдхие Вибовоның адалдығын табысты түрде алды. 1 қазан күні кешке қарай РПКАД жасағы қарсыластар Халим әуе базасына кері шегінген кезде қарсылық көрсетпей, РРИ және телекоммуникация ғимаратын қайта басып алды. RPKAD күштері 2 қазан күні таңертең Халим Перданакусума әуе базасына шабуыл жасады, бірақ көтерілісші жасақшылар оны екі жақтан да бірнеше адам қаза тапқан қатал атыста тоқтатты. Президент Сукарноның тікелей бұйрығы түске дейін көтерілісшілердің берілуін қамтамасыз етуге мүмкіндік берді, содан кейін Сухартолық күштер базаны басып алды. 4 қазанда генералдардың денелері Халимде табылды, ал 5 қазанда (Қораллы Күштер күні) үлкен қоғамдық жерлеу рәсімі өтті. Осы генералдар қаза тапқаннан кейін Индонезияның әскери құрамында ең жоғары лауазымды офицер, жалпы командалық тізбек бойынша үшінші орында тұрған адам - қорғаныс министрі және қарулы күштер штабының бастығы генерал Абдул Харис Насутион болды. 2 қазанда Сухарто Сукарноның әскерді басқаруды тапсыруын қабылдады, бірақ Сухартоның жеке өзі тәртіп пен қауіпсіздікті қалпына келтіру билігі бар деген шартпен. 1 қарашада Копкамтиб (Komando Operasi Pemulihan Keamanan dan Ketertiban, немесе қауіпсіздік пен тәртіпті қалпына келтіру жөніндегі операциялық команда) құрылды, бұл билікті ресмилендірді және Сухарто оның бірінші қолбасшысы болып тағайындалды. Алайда, суицидтерден кейін Сухарто мен оның KOSTRAD (Әскери стратегиялық резервтік команда) бөлімшелері Джакартаға ең жақын болды. Сухарто әдетте G30S-ті қудалауды басқаратын генерал болды. Кейіннен, генерал Насусьонның талабы бойынша Праното лауазымынан босатылды, ал Сухарто оның орнына 1965 жылдың 14 қазанында жаңа армия штабының бастығы болып тағайындалды.
Коммунистікке қарсы тазалау
Қазан айының басында әскери үгіт-насихат науқаны ел арасына тарай бастады, бұл индонезиялық және халықаралық аудиторияны коммунистердің төңкерісі екеніне және қазалар индонезиялық батырларға қарсы қорқынышты зұлымдықтарға әкелгеніне сендірді. 30 қыркүйек қозғалысы Gestapu деп аталды (Геракан қыркүйек Тигапулухтан, "30 қыркүйек қозғалысы"). Сухартоның бұйрығы бойынша және Қорғаныс министрі Насусьонның бақылауымен әрекет еткен армия индонезиялық азаматтар арасында коммунистік қауымға және президент Сукарноның өзіне қарсы агитация мен зорлық-зомбылыққа шақыру науқанын бастады. PKI-нің қатысы жоқ деп теріске шығаруы аз әсер етті. Режим тез тұрақсызданады, тәртіпті сақтау үшін жалғыз армия қалды. Насутионның қызы Ирманың жерлеу рәсімі кезінде әскери-теңіз күштерінің бастығы адмирал Эдди Мартадината мұсылман басшыларына коммунистер мен олардың одақтастарына шабуыл жасау туралы сигнал берді, содан кейін олар ПКИ-ге және оның мүшелері мен Индонезиядағы серіктес ұйымдарына қарсы қасиетті соғысқа шақырумен жауап берді, бұл мұсылман қауымының жалпы міндеті. 8 қазанда ПКИ бас кеңсесі тоналып, өртеніп, өрт сөндірушілер бос тұрды. Содан кейін олар коммунистік партияны таратуды талап етіп шеру жасады. Партияның жетекші қайраткерлерінің үйлері, соның ішінде ПКИ төрағасы Д.Н. Аидт, М.Х. Лукман және Ньотоның үйлері де өртелді. Әскер Индонезия қоғамын, үкіметін, қарулы күштерін және құқық қорғау органдарын коммунистік партияның және оған одақтас басқа да солшыл ұйымдардың ықпалы мен күшінен тазарту үшін қарулы күштердің науқанын басқарды (бірақ ПКИ-ге қарсы болған және оған қарсы болғандықтан үкімет тыйым салған Мурба партиясы емес). ПКИ-нің жетекші мүшелері дереу тұтқындалып, кейбіреулері жазасыз өлім жазасына кесілді. ПКИ мүшелері мен серіктестері және партияға мүше ұйымдар мүшелері. АҚШ үкіметі жасырын түрде қырылуларды қолдап, коммунистерге шабуыл жасалатындардың кең тізімдерін ұсынды. Қазалаулар астана Жакартадан басталып, Орталық және Шығыс Яваға, кейін Балиге тарады. Индонезияда қаза болған, бірақ ең нашарсы Орталық Ява, Шығыс Ява, Бали және Солтүстік Суматра провинцияларында болды. Қазалаулар 1966 жылдың алғашқы айларында төмендеуден бұрын жылдың қалған бөлігінде ең жоғары деңгейге жетті. Зорлық-зомбылықтан өлгендердің саны 100 000-нан 3 миллионға дейін, бірақ көптеген ғалымдар 500 000-ға жуық деген санды қабылдайды. Көптеген адамдар тұтқындалды, ал келесі он жыл бойы адамдар күдіктілер ретінде әлі де тұтқындалды. Бір мезгілде 1,5 миллионға жуық адам тұтқындалған деп есептеледі. Тазалау нәтижесінде Сукарноның үш тірегінің бірі - ПКИ-ді басқа екеуі - қарулы күштер мен саяси ислам тиімді түрде жойды. Балиде Бали касталық жүйесінің жақтаушылары ПКИ мен оның одақтастарын өмір сүру салтына қауіп ретінде қарады.
Қытайға қарсы заңдар
Индонезияның түпкүлiктi халқының қытайлық индонезиялықтарға деген наразылығы Голландиялық Шығыс Индия дәуiрiне дейiн бiрiн-бiрiмен жалғасып келе жатқан болса, Коммунистердiң құлдырауынан кейiн Жаңа тәртіп қытайға қарсы заң шығаруды бастады. Қытайлықтардың бай және ашкөз деген стереотиптері сол кезде кең тараған (Индонезияда да, Малайзияда да), бірақ антикоммунистік истериямен бірге қытайлық индонезиялықтардың Қытай Халық Республикасымен байланысы оларды коммунистік бесінші бағана ретінде қарауға себеп болды. Индонезияның Қытаймен достық қарым-қатынасы бұзылды, ал Жакартадағы Қытай елшілігін бұзылған топ өртеп жіберді. Жаңа заңға сауда орындары мен басқа да ғимараттарда қытай тіліндегі жазуларға тыйым салу, қытай тіліндегі мектептерді жабу, "индонезиялық" дыбысталған атауларды қабылдау және будда ғибадатханаларын салуға шектеулер кірді.
Жаңа саяси жүйе
Коммунистік партияны (және онымен байланысты ұйымдарды) тарату және оған тыйым салу Индонезиядағы ең ірі саяси партиялардың бірін жойды. Ол сондай-ақ Коминтерндегі ең ірі коммунистік партиялардың бірі болды, оның шамамен үш миллион мүшесі болды. Содан кейін Сухартоның парламенттен лоялистерді тазалау арқылы Сукарнодан билікті тартып алуға ұмтылуымен бірге Индонезиядағы азаматтық үкімет төңкеріс қарсы шараларымен аяқталды. Коммунизмге қарсы күрестің қатаң түрі 31 жылдық режимнің ерекше белгісі болып қала берді. 1960 жылдардағы төңкерістен пайда болған жаңа режим саяси тәртіпті сақтауға, экономикалық дамуды дамытуға және саяси процеске көпшілік қатысуын болдырмауға арналды. Әскерилерге саясатта маңызды рөл берілді, бүкіл елдегі саяси және әлеуметтік ұйымдар бюрократияланды және корпоративтіленді, ал режимге қарсыластарға қарсы іріктеп, бірақ тиімді және кейде қатыгез қуғын-сүргін қолданылды. Ұлттық қауіпсіздік мұрағатындағы Индонезия/Шығыс Тимор құжаттамалық жобасының директоры Брэдли Симпсон: "Вашингтон ПКИ мүшелері деп саналатын адамдардың армияға бағынған қырғынға түрткі болу үшін және жеңілдету үшін қолдан келгеннің бәрін жасады, ал АҚШ шенеуніктері партияның қарусыз жақтастарын өлтіру жеткілікті деңгейде болмауы мүмкін деп уайымдады, бұл Сукарноның билікке оралуына мүмкіндік береді және [Джонсон] әкімшілігінің Индонезиядан кейінгі Сукарноның жаңа жоспарларын бұзады" дейді. Симпсонның айтуынша, Индонезиядағы террор "Батыстың Индонезияға алдағы жылдары таңулап, жүзеге асыратын неолибералды саясатқа негіз болды". Тарихшы Джон Руса 2017 жылы Джакартадағы АҚШ елшілігінде жарияланған құжаттарға қатысты пікір білдіріп, олардың "АҚШ-тың Индонезия армиясымен стратегиялық келіссөздер жүргізіп, оларды ПКИ-ге қарсы шабуыл жасауға шақырғаны" туралы растағанын айтады. UCLA тарихшысы Джеффри Б. Робинсон АҚШ пен басқа да батыс мемлекеттерінің қолдауы болмаса, Индонезия армиясының жаппай қазалау бағдарламасы жүзеге аспайтын еді деп айтады. 1958 жылы АҚШ және оның одақтастары Индонезия армиясының антикоммунистік элементтерін жасырын кепілдіктермен, қаржылық және әскери қолдаумен қолдады. Бұл қолдау жаппай қазалау науқаны басталғаннан кейін күшейіп, армияның "қайырымдылығын" көрсетті. Зорлық-зомбылық шыңына жеткен кезде АҚШ елшілігінің өкілі Роберт Мартенс Индонезия армиясына ПКИ-нің жоғары лауазымды мүшелерінің шамамен 5000 есімін қамтитын тізімдерді ұсынды, Робинсонның айтуынша, бұл "әлбетте көптеген жазықсыз адамдардың өліміне немесе тұтқындалуына ықпал етті". Ол бұл тізімдерді беру "АҚШ үкіметі ПКИ-ге қарсы әскери науқанды қолдайтынын, тіпті бұл науқан адам өмірінде үлкен залал келтіргенін білдіретін күшті хабар жібергенін" атап өтті.