Кіріспе

Индонезияның саяси жүйесі

Индонезияның саясаты президенттік өкілді демократиялық республика аясында жүзеге асырылады, онда Индонезия Президенті мемлекет басшысы және үкімет басшысы болып табылады, сондай-ақ көп партиялық жүйе бар. Атқару билігі үкімет тарапынан жүзеге асырылады. Заң шығару билігі үкіметке және екі палаталы Халық кеңесіне (МПР) тиесілі. Сот билігі атқару және заң шығару биліктерінен тәуелсіз. 1945 жылғы Конституция атқару, заңнамалық және сот биліктерін шектеулі түрде бөліп қарастырды. Үкіметтік жүйе «парламенттік сипаттағы президенттік» деп сипатталған. Индонезияның саяси партиялары партиялар арасында кең ауқымда билікті бөлісетін және сайлаушылар алдында жауапкершілігі шектеулі «картельдік партиялар» ретінде сипатталады. Индонезия толыққанды демократияның азаматтық талаптарының көп бөлігін қанағаттандыра алмайды. Индонезияда адамдар өз дінін таңдау және оны білдіруде еркіндікке ие емес. Атеистер және Индонезиядағы ресми емес діндерді ұстанатындар жазалануы және кемсітуге ұшырауы мүмкін. Сот жүйесінде сыбайлас жемқорлық кең таралған, ал азаматтық және қылмыстық істерде әділ сот процесі сақталмайды. Шындығында, Индонезия үкіметі 1960 жылдардың соңында, қалалардың өсуі басталған кезде ғана демократияны нығайта бастады. «Либералды демократия» кезеңінде (1950-1957 жж.) Индонезия жаһандық мәртебесін жаңартуға және жаңадан тәуелсіз ел ретінде қазіргі заманға қол жеткізуге ұмтылды. Осы мақсатта, ол демократиялық парламенттік жүйені құруға тырысты, нәтижесінде «көп партиялық жүйе, премьер-министр басқаратын кабинеттік үкімет және рәсімдік президент» пайда болды. Алайда, отаршылдықтан қалған экономикалық тұрақсыздық олардың демократиялық ұлт құру жобасына елеулі кедергі келтірді: Индонезия экономикасы отаршылдықтан кейінгі қиындықтардан қалып қойды, экономикалық өсім тоқтап, 1950-1960 жылдар аралығында инфляция 600% асып кетті. Индонезия экономикасы ауыл шаруашылығына көп тәуелді болды, бірақ әртараптандыру мен индустриализация болмағандықтан үкімет поляризация мен тұрақсыздыққа ұшырады. Индонезияның бай ресурстары сыбайлас жемқорлыққа, теңсіздікке және саяси тұрақсыздыққа әкеп соқты, экономикалық және әлеуметтік прогреске кедергі келтірді; осы ресурстарға монополия құрған аз ғана элиталардың қолында байлық пен биліктің шоғырлануы елдің экономикалық және саяси проблемаларын ушықтырды. Бұл саяси шиеленісті күшейтіп, үкіметтің бақылауын жоғалтуына әкелді. Бастапқыда Сукарно өкілдікті күшейту және Либералды демократия дәуірінде Парламентті мазалаған аймақтық, әлеуметтік топтар мен діни қайшылықтарды шешу үшін саяси институттарды құруға тырысты. 1965 жылдың 30 қыркүйегінде әскерилердің ең жоғары лауазымды алты офицері қарулы күштердің ішіндегі топ – «30 қыркүйек қозғалысы» жасаған әрекет кезінде (көбінесе «төңкеріс әрекеті» деп аталады) қаза тапты. Бірнеше сағат ішінде генерал-майор Сухарто өзінің басқаруындағы күштерді жұмылдырып, Джакартаны бақылауға алды. Әскердің басшылығымен коммунистерге қарсы күресшілер ел бойынша коммунистерді тазарта бастады, шамамен жарты миллион адамды өлтіріп, дағдарысқа кінәлі деп танылған ПКИ партиясын жойды. Саяси жағынан әлсіреген Сукарно негізгі саяси және әскери билікті қарулы күштердің басшысы болған генерал Сухартоға беруге мәжбүр болды. 1967 жылдың наурыз айында Уақытша Халық кеңесі (МПР) генерал Сухартоны президент міндетін атқарушы етіп тағайындады. Бір жылдан кейін ол ресми түрде президент болып тағайындалды. Сукарно 1970 жылы қайтыс болғанға дейін үй қамауында өмір сүрді. 1960 жылдардың басында Сукарноның ұлтшылдық көзқарастары, революциялық риторикасы және экономикалық сәтсіздіктеріне қарамастан, Сухартоның батысқа бағытталған «Жаңа тәртібі» экономиканы тұрақтандырды, бірақ Панкасиланың ресми мемлекеттік философиясын сақтап қалды.

Жаңа тәртіп

Индонезияның тұңғыш ұлттық қайраткері және президенті Сукарно сайланған мәжілісті таратып, «Басшылық демократия» деп аталатын тұжырымды енгізді және 1959 жылы 1945 жылғы Конституцияны қайта жаңартып қойды. «Жаңа тәртіп» – президент Сухартоның 1966 жылы билікке келген кезде өзінің үкіметін сипаттау үшін қолданған термині. Ол бұл терминді өзінің билігін алдыңғы президент Сукарноның билігінен («Ескі тәртіп» немесе Орде Лама деп аталған) ерекшелеу үшін пайдаланды. Соңғы кезде «Жаңа тәртіп» термині Сухарто жылдарымен (1966–1998) теңестіріле бастады. 1965 жылы жасалған төңкеріс әрекетінен кейін саяси жағдай белгісіз болды, бірақ «Жаңа тәртіп» Индонезияның тәуелсіздік алғаннан бергі проблемаларынан үзіліс жасағысы келген топтардан зор қолдау тапты. «66-шы буын» (Анкатан 66) жаңа жас көшбасшылар мен жаңа ой-пікірлердің пайда болуын білдірді. 1950 жылдардың соңы мен 1960 жылдардың ортасына дейінгі кезеңдегі қақтығыстар, экономикалық құлдырау және әлеуметтік дағдарыстардан кейін «Жаңа тәртіп» саяси тұрақтылықты, экономикалық дамуды және саяси процеске жаппай араласуды тоқтатуға бағытталды. 1960 жылдардың соңында қалыптасқан «Жаңа тәртіптің» ерекшеліктері – әскерилердің күшті саяси рөлі, саяси және қоғамдық ұйымдардың бюрократиялық және корпоративтік құрылымға көшуі, сондай-ақ қарсыластарды таңдап алып, тиімді түрде қысымға салу болды. Режимнің келесі 32 жылы бойында коммунизмге қарсы күрес басты қағидасы болып саналды. Алайда, бірнеше жыл өткен соң, оның көптеген бастапқы одақтастары «Жаңа тәртіпке» салқын қарай бастады немесе оған қарсы шықты, ол тар азаматтық топтың қолдауымен әскери фракциядан тұрды. 1998 жылы Сухартоны отставкаға кетуге мәжбүрлеген және кейін билікке келген демократия жақтастары арасында «Жаңа тәртіп» термині жағымсыз мағынада қолданыла бастады. Бұл термин көбінесе «Жаңа тәртіппен» байланысты болған немесе оның авторитарлық режимінің тәжірибесін сақтаған тұлғаларды сипаттау үшін қолданылады, мысалы, сыбайлас жемқорлық, сөз байласу және жекқорлық (KKN: korupsi, kolusi, nepotisme аббревиатурасымен кеңінен таныс).

Реформалар дәуірі

Сухартодан кейінгі кезең 1998 жылы Сухартоның құлауымен басталды, оның ішінде Индонезия Реформасы деп аталатын кезеңді бастан кешірді. Бұл кезеңде саяси-әлеуметтік орта ашық және либералды болды. Индонезияның демократияға көшуі реформалар кезеңінің маңызды бөлігі болды. Демократиялық өрістер екі санатқа бөлінеді: төменнен жоғарыға қарайғы өрістер, онда халық көтеріліп, қолданыстағы режимді құлатады, және жоғарыдан төменге қарайғы өрістер, онда авторитарлық билеуші демократиялық өріске алып келетін либералды реформаларды енгізеді. 1998 жылы авторитарлық режим құлағаннан кейін Индонезияда төменнен жоғарыға және жоғарыдан төменге қарайғы күштердің қатысуымен демократиялық билікке көшу болды, осылайша елдің саяси құрылымы өзгерді. Дамушы елдерде, соның ішінде Индонезияда демократияланудағы айырмашылықтар жиі кездеседі және оларды әртүрлі теориялық модельдермен түсіндіруге болады. 1998 жылы авторитарлық режим құлағаннан бері Индонезия демократиялық ел деп есептелсе де, демократиялық консолидация толыққанды жүзеге асырылмады. Конституциялық реформа процесі 1999 жылдан 2002 жылға дейін жалғасты, төрт түзету маңызды өзгерістерге әкелді. Олардың ішінде президент пен вице-президенттің бес жылдық мерзімге дейін қызмет ету мерзімін шектеу және тепе-теңдік пен өзара бақылау жүйесін енгізу шаралары болды. Ең жоғары мемлекеттік институт – Халықтық Кеңес Ассамблеясы (МПР), оның бұрынғы функциялары президент пен вице-президентті сайлауды (2004 жылдан бастап президент халықпен тікелей сайланады), мемлекеттік саясаттың жалпы бағыттарын белгілеуді және конституцияны өзгертуді қамтиды. 695 мүшелі МПР-ға Өкілдер палатасының (ДПР) барлық 550 мүшесі, 26 провинциялық парламент сайлаған 130 Өңірлік Өкілдер Кеңесінің (ДПД) мүшесі және қоғамдық топтардан тағайындалған 65 мүше кіреді. Басты заң шығарушы институт болып табылатын ДПР бастапқыда аралас пропорционалды/сайлау округі бойынша өкілдік жүйесі арқылы сайланған 462 мүше және Индонезия Қарулы Күштерінің (TNI) мен полицияның (POLRI) 38 тағайындалған мүшесін қамтыды. TNI/POLRI-ның ДПР мен МПР-дағы өкілдігі 2004 жылы аяқталды. Қоғамдық топтардың МПР-дағы өкілдігі 2004 жылы конституциялық өзгерістер арқылы жойылды. Бұрынғыда «резеңке марка» болып қызмет еткен ДПР мен МПР айтарлықтай билікке ие болды және атқарушы билікті қадағалауда белсенділік танытуда. 2004 жылғы конституциялық өзгерістерге сәйкес, МПР екіпалаталы заң шығарушы органға айналды, ДПД құрылды, онда әр провинция төрт мүшемен өкілдік етеді, бірақ оның заң шығарушы өкілеттіктері ДПР-ге қарағанда шектеулі. Президент тағайындаған кабинеті арқылы үкіметтің басқаруын жүргізу өкілеттігін сақтайды. 1999 жылдың маусым айында өткен жалпы сайлауда 40 жылдан астам уақыттан бері алғаш рет ұлттық, провинциялық және өңірлік парламенттер еркін сайланды. 1999 жылдың қазан айында МПР елдің төртінші президенті ретінде Абдуррахман Вахидті және вице-президент ретінде Сукарноның қызы Мегавати Сукарнопутрині сайлады. Мегаватидің PDI P партиясы жалпы сайлауда ең көп дауыс жинады (34%), ал Жаңа тәртіп кезінде үстемдік құрған Голкар екінші орынға ие болды (22%). Басқа да бірнеше, көбінесе ислами партиялар ДПР-да орын алу үшін жеткілікті үлес алды. Басқа да жалпыұлттық демократиялық сайлаулар 2004, 2009, 2014 және 2019 жылдары өтті. Индонезияда еркін және әділ сайлаулар өткізіліп, белгілі бір құқықтар мен бостандықтарға кепілдік беретін конституция бар болғанымен, жемқорлық пен саясатта ақшаның араласуы жалғасуда. Өңірлік үкіметтегі сыбайлас жемқорлық көбінесе кіріспен байланысты, пара алу және жеке пайда үшін мемлекеттік мүлікті ұрлауды қамтиды, сондай-ақ мемлекеттік лауазымды адамдар жасаған алаяқтық мінез-құлық және лоббистік әдістер сияқты саяси сыбайлас жемқорлықты анықтайды. Сонымен қатар, Индонезия демократиялық ел болып саналмауының басты себептерінің бірі – «әскери билікке азаматтық бақылаудың» болмауы. Индонезияда президент тікелей сайланады және екі бес жылдық мерзімге дейін қызмет ете алады. Максималистер бұл елдерде басқа да әлеуметтік, саяси және экономикалық құқықтарға кепілдік беру қажет деп санайды, олар көбінесе консолидацияланған демократияларда кездеседі. Оларға адам құқықтарын қорғау, азаматтық құқықтар, теңдік, сот тәуелсіздігі және тағы басқалары жатады. Атқарушы билік құрамына вице-президент пен кабинет кіреді. Барлық заң жобалары заңға айналу үшін атқарушы және заң шығарушы билік арасында бірлескен мақұлдауды қажет етеді, яғни президенттің барлық заңнамаға вето құқығы бар.

Заң шығарушы билік

MPR Индонезияның саяси жүйесінің заң шығарушы тармағы болып табылады. MPR екі палатадан тұрады: ДПР, ол көбінесе Өкілдер палатасы деп аталады, және ДПД, ол Аймақтық өкілдер кеңесі деп аталады. 575 ДПР мүшесі көпмандатты сайлау округтері арқылы сайланады, ал Индонезияның 34 провинциясының әрқайсынан 4 ДПД сенаторы сайланады. ДПР заң шығару билігінің көп бөлігін иеленеді, себебі заңдарды қабылдау құқығы тек оған ғана берілген. ДПД ДПР-ға көмекші орган ретінде қызмет етеді; ол заң жобаларын ұсына алады, пікір білдіре алады және талқылауларға қатыса алады, бірақ заңдық өкілеттігі жоқ. MPR-дың жеке палаталарға берілгеннен басқа да билігі бар. Ол конституцияға өзгерістер енгізеді, президентті қызметке тағайындайды және импичмент процедураларын жүргізеді. MPR осы функцияларды орындағанда, екі палатаның мүшелерін біріктіру арқылы әрекет етеді.

Саяси партиялар мен сайлаулар

Жалпы сайлау комиссиясы (,) – парламенттік және президенттік сайлауларды өткізуге жауапты орган. Конституцияның 22Е (5) бабында КСО ұлттық, тұрақты және тәуелсіз екендігі айқындалған. 2004 жылғы сайлауларға дейін КСО құрамында саяси партиялардың мүшелері де болған. Бірақ, КСО мүшелері енді партиялық болуға болмайды.

Сот тармағы

Индонезияның Жоғарғы Соты (Mahkamah Agung) және Конституциялық Сот (Mahkamah Konstitusi) сот жүйесінің ең жоғары деңгейін құрайды. Конституциялық Сот заңның конституциялықтығына, жалпы сайлауларға, саяси партияларды таратуға және мемлекеттік органдардың өкілеттіктеріне қатысты дауларды қарастырады. Онда ДПР, Президент және Жоғарғы Сот тағайындаған 9 судья бар. Индонезияның Жоғарғы Соты соңғы инстанциядағы шағымдарды тыңдайды және істерді қайта қарауды жүзеге асырады. Онда 8 коллегияға бөлінген 51 судья қызмет етеді. Судьяларды Индонезияның Сот комиссиясы ұсынады, ал Президент тағайындайды. Көптеген азаматтық даулар Мемлекеттік сотта (Pengadilan Negeri) қаралады, ал апелляциялық шағымдар Жоғары сотта (Pengadilan Tinggi) қарастырылады. Басқа да соттарға банкроттық және төлемсіздік мәселелерін қарастыратын Коммерциялық сот, үкіметке қарсы әкімшілік құқық істерін тыңдайтын Мемлекеттік әкімшілік соты (Pengadilan Tata Usaha Negara) және исламдық отбасылық құқық (шариғат) бойынша істерді қарастыратын Діни сот (Pengadilan Agama) жатады. Бұған қоса, Сот комиссиясы (Komisi Yudisial) судьялардың жұмысын қадағалайды.

Сыртқы қатынастар

Президент Сухартоның режимі кезінде Индонезия АҚШ-пен берік қарым-қатынас орнатты, ал Индонезияның антикоммунистік саясаты мен қытай қауымдастығымен ішкі шиеленістеріне байланысты Қытай Халық Республикасымен қарым-қатынас қиын болды. Ол Шығыс Тиморды аннексиялағаны және 1978 жылы шығыс тиморлықтарға қарсы геноцид жасағаны үшін халықаралық айыптамаға ұшырады. Индонезия Оңтүстік-Шығыс Азия Ұлттарының қауымдастығының (АСЕАН) негізін қалаушы мүшесі болып табылады, соның арқасында АСЕАН+3 және Шығыс Азия саммитіне де мүшелік етеді. 1980 жылдардан бері Индонезия Оңтүстік-Шығыс Азия елдері арасындағы тығыз саяси және экономикалық байланыстарды дамытуға жұмыс істеп келеді, сондай-ақ Ислам ынтымақтастық ұйымында да ықпалды. Индонезия 1975-1999 жылдар аралығында Шығыс Тимордағы адам құқықтарын басуы және 1999 жылы Шығыс Тимордың тәуелсіздік алғаннан кейін шығыс тиморлықтарға қарсы зорлық-зомбылықты қолдауы үшін ауыр сынға ұшырады. 2001 жылдан бері Индонезия үкіметі АҚШ-пен ислами фундаментализм мен террористік ұйымдарға қарсы күресте ынтымақтасып келеді.