Кіріспе

Тондеро – Перудің солтүстік жағалау аймағында (Пиура–Ламбайке) пайда болған би және гитарада орындалатын ырғақ.

Тондеро мен кумананның географиялық шығу тегі

Тондеро – Перу биі және ырғағы, Перудің солтүстік жағалауында, Пьюра, Сечура және Ламбайек аймақтарының "юңгалары" деп аталатын Сьерра тауларының шығыс аңғарларында пайда болған. Ең ежелгі нұсқасы – шамамен Пьюра аймағының орталығында орналасқан Моропон провинциясынан, таулы аймақтан төмен және жағалаудан ішке қарай жатқан жерлерден шыққан.

Тондероның сипаттамасы мен құрамы

Классикалық нұсқада бас әнші, шағын хор, екі криолло стиліндегі гитарашы (біреуі тундете немесе тондеро бас партиясын орындайды); "Перу каджон" (қазір Латын Америкасының коммерциялық ырғақтарында қолданылады), қазіргі заманғы фламенко және эволюциялық джаз, және/немесе перулік қасықтармен ойнаушылар болады. Оған пальма жапырақтары немесе кептірілген және жалпаққан қымыз құмыраларынан жасалған афро-перуандық чеко аспабы да қосылуы мүмкін. Бұл музыканы керней және барабан тобы да орындайды.

Құрамы

Ол үш бөліктен тұрады: 1) глоза 2) дульсе және 3) фуга. Глоза – тондероның кіріспе және лирикалық ақпараттық бөлігі. Ол трагикалық мелодиялық баллада түріндегі ән айтумен сипатталады, оны тристе немесе куманана (ермектік стиль) деп атайды, онда негізгі дауыс бастапқы ритм үстінен естіледі. Кіріспе аяқталған сайын ритм жеделдейді; кахон, қасық және қол соғу арқылы орындалатын жылдам "репике" "Голпе де Тьерра" деп те аталады. Дульсе, яғни тәтті бөлім – бұл басты әншінің қайталауы мен аралық бөлігі, көбінесе ритмдік айналымнан кейін хормен бірге орындалады, ол басты әншінің өнерлеуіне араласады. Фуга, яғни қашқыш бөлім – бұл соңғы бөлім. Ол өте жылдам және құмарлықпен орындалады.

Тондероның этникалық шығу тегі

Хореографиясы мен музыкасы тұрғысынан тондеро, Перудің ұлттық биі – маринераға және Перудің солтүстік бөлігінде, шамамен Трухильо және Пюра аймағында танымал маринера нортеньяның нұсқасына өте ұқсас. Бұл билердің бәрі Перуде рома тектес испан шабандоздарының қалыптастырған, кейін африкалық құлдар өзгерткен билерден бастау алады. "Тондеро" термині "Воландеро" және "Волеро" (ұшып өту, көшпенді циган және керуеншілік өмірді сипаттайды) сөздерінен шыққан, бірақ ол ақырында "Т" әрпіне айналды, себебі ол оған тән тундет дыбысын және "Бум Бум Бум" негізгі ырғақты көрсетеді. Бұл негізгі ырғақ трубалы цсардастан шыққан, бірақ гитарада мұқият бейімделген, ал бидің қол қимылдары мен қозғалыстары бастапқы булерияларға ұқсас. Әлемдегі цигандар арасында кең таралған әтеш-қағаз күресі бидің хореографиясы мен шабытына әсер етеді. Алайда, жылдар өте келе африкалық әсердің маңызы ромалық шығу тегіне қосылды, сондай-ақ олардың жергілікті үндістермен араласуы да болды. Замакуэкадан айырмашылығы, ол Анд тауларының қосымшаларысыз тікелей замбранадан және испан-африкалық әсерлерден алынса, тондеро трагикалық өлеңдерінде ромалық шығу тегін күшейтеді, сонымен қатар африкалық және американдық, үнді әсерлерінің уақыт өте келе көрінетін қосымшаларын сақтайды.

Тондеролық тақырыптар

Биде үш тақырып көтеріледі, олардың бәрі бір сезімнен шабыттанған: құстардың шалқалаған өмірі, перулықтар арасында кең таралған әтеш шайқасы (перулық әтештер ең ірісі және ең шабуылы), сондай-ақ махаббатқа құштарлық; құстардың арасында немесе әйелдің құрметін жеңіп алу үшін күрескен еркек бикеш арасында, ол әйелге флирт жасап, соңына дейін жеңіліске ұшырамайды. Тондеро мен кумана әншілерінің түпкілікті бейнесі – жалғыз метистер немесе креолдар (Солтүстік Перу) шаруалары, олар тоқтап, қасіретті, қиын өмірлері мен шалқалаған жолдары туралы ән айтады. Тақырыптар көбінесе қайғылы және біршама пикарестік болады, онда адам өзінің қайғысына күлкі тартады. Көбінесе малдың қырылуы, егістің жоғалуы (әдетте Эль-Ниньо құбылысынан) немесе жақсы көрген әйелінен ("хинасынан") жауапсыз махаббатқа зарлану туралы айтылады. Адасқан құстардың ұшуымен байланысты символдық элемент ретінде қолшапанның қолданылуы, тойларға тән және сондай-ақ Замакуэка Лимена, Ресбалоса, Канто де Харана немесе Маринера Нортенья сияқты жағалау билерінде кездесетін цығандық дәстүрге ие болуы мүмкін. Барлық билерде гитара мен кахон аспаптары басты аспаптар ретінде қолданылады. Фигуралар, әрине, әтеш шайқастарын бейнелейді, ал дененің жоғары жағы мен белдің қимылдары, қол қимылдары цыған музыкасының стилінде орындалады, онда әйелдер флирт жасаса, ал еркектер мачизм деп аталатын пикарестік мінез-құлық көрсетеді.

Тондеро мен кумананды қоршап тұрған мәдениеттер

Тондеро Солтүстіктің барлық жағалау аймақтарында ойналады; сондықтан Ла-Либертад, Ламбайек, Пиура (Тондероның ресми аймағы және бастауы) және тіпті Тумбес стильдері бар. "Чингана" (дәстүрлі креол музыкасы барлары) жаңа келгендерге немесе жалғыз богемалық солтүстік азаматтарына, "Пьяхено" (солтүктік халқының есек пен ешкілерде жүретін шаруаларды атауын) шақыру ретінде "Ақ Ту" ілу дәстүрі бар. Бұл, әрине, ескі "Пьяхено" шаруасының ән салып, тондеро ырғақтарын, әсіресе солтүстік Ламбайек пен оңтүстік Пиураның ырғақтарын орындауын тыңдаудың тамаша мүмкіндігі.

"Куманан" және "Трист"

Куманалар мен "Тристс" трагикалық бастапқы Зардтарға немесе Андалусияның Канте Жондосына едәуір ұқсас, бірақ олардың мәзірі метистік. Бірнеше жұтым Писко, Алгарробина немесе Чича-эн-потодан кейін "Куманан" орындалады; олар "контрапунто" стилінде айтылатын коплалар. Олар сатирикалық және пикарестік стильде орындалғанымен, әрқашан қайғылы тақырыпқа байланысты болады. Куманалар Тондероны қоршап тұрады. Тондеро басталар алдында кумана мен тристе ойнау жиі кездеседі. Гитарадағы орындалуда анддық жараудың (жарауі) метис үні, Шығыс Еуропаның немесе Испанияның цығандық рома балладалары мен гитараның күшті аяқталуы, "түндете" естіледі: осының бәрі Тондероның ырғағын құрайды.

Этимология

Ең ықтимал, "тондеро" термині "волеро" (ұшқыш, ұшатын құстар) немесе "болеро" терминінен туындаған. Жылдар бойы "Зард" пен "Фламенко" негізінде дамып, "Тондеро" (т әрпімен) одан да жылдам нұсқаға айналған. Гитараның музыкалық құрамы Румыния мен Венгриядағы трубалы цыған тобының ретіне ұқсайды, олар трагикалық кіріспеден кейін көшпелі әуендермен ағылады. Сондықтан, бізде керуендей сезім туындайды, онда кахонның ырғақтары керуендегі қайыс, есек немесе аттардың қозғалысын еске түсіреді. Гитараның соққылы дыбысы "Тундет" деп аталады, ол "Тон-Тон-Тун" сияқты естіледі. Осы себепті, "Волеро" (Болеро) орнына "Тондеро" деп аталуы мүмкін; сонымен қатар, "Воландеро" деп аталатын цыған ырғағы да бар. Музыка бастапқы "булериас", "танго" немесе зардтарға ұқсас, бірақ Перудің әтештер күресінің қозғалыстарымен байланысты орындалады.