Кіріспе

Армян тілінде жазылған әдебиет Армян тілінде жазылған әдебиет көбінесе ұлттық тақырыптарға арналған және стиль, образдық тіл және форма жағынан ерекше дәстүрлерді қалыптастырды. Армян жазуының пайда болуына дейін, бай ауызша әдебиет дамыды, оның үзінділері 5-8 ғасырларда жазылған. 405-406 жылдары Месроп Маштоц ұлттық әліпбиді енгізгеннен кейін, 5 ғасырдың ортасында армян әдебиетінің алғашқы түпнұсқа туындылары жазылды. Оның дамуының алғашқы кезеңінде жанрлардың әртараптануы байқалды, ал 5 ғасыр оның "Алтын ғасыры" ретінде танылды. 885 жылы Армения Корольдігінің қайта құрылуы әдеби шығармашылыққа маңызды әсер етті. 1045 жылы армян мемлекетінің құлдырауынан кейін, Киликия мен Закарид Армениясында жаңа мемлекет құрылды, ол әдебиеттің дамуының жаңа орталығына айналды. 12 ғасырдан бастап әдебиет классикалық армян тілінен бөлек, орта армян әдеби тілінде де гүлденді. Жоғары орта ғасырлар бойы әдеби ізденістер диаспораға да тарады. 17-18 ғасырлар армян әдебиетінің барлық жанрларының қайта жандану кезеңі болды.

Мащоттарға дейінгі әдебиет және ежелгі армян фольклоры туралы есептер

Бірнеше көне және ежелгі армян деректемелері тікелей және жанама түрде 5 ғасырдан бұрынғы армян жазуы мен әдебиетінің бар екенін куәландырады. Бұл тарихи баяндауға үлес қосқан белгілі авторларға Александриялық Филон (1 ғасыр), Филострат (2-3 ғасырлар), Римдік Гипполит (2-3 ғасырлар) және басқалар жатады. Маштоцтан бұрынғы армян жазуын ғылыми тұжырым ретінде тану 1830 жылдары қалыптасты. Ортағасырлық армян контекстінде христиандыққа дейінгі жазу туралы пікір-таластар жалғасты. 13 ғасырдың соңында Вардан Аревельци Киликияда патша Левон билік еткен кезеңде армян әріптерімен жазылған, жалған құдайға табынушы Хайказуни патшасының есімі жазылған монетаның табылуы сияқты дәлелдер келтіре отырып, христиандыққа дейінгі армян жазуларының бар екенін нақты айтты. Михаил Диаконов пен О. Кудрявцев армянның б.з.д. 3-1 ғасырларда ғибадатхана кітаптары мен жылнамаларын жазу үшін қолданылған арнайы құпия жазуларға ие болғанын болжады. Бұл тұжырымға дін қызметкері Олумптың еңбектері дәлел болады, оның ғибадатханалық әңгімелерін 2-3 ғасырларда Бардайсан сирия тіліне аударған. Николай Марр бірнеше ғасыр бұрын армян тілінде жазу болғанын жақтады, ал Валери Брюсов бұл пікірді біздің заманымыздың алғашқы төрт ғасырына қатысты қайталады. Дегенмен, бұл идеяны Храчия Ахарян сынға алды. Армян халқының бай ауыз әдебиеті армян әліпбиінің құрылуына дейін қалыптасқан. Ертедегі армян жазушылары дамыған ауызша әңгіме айту дәстүрін пайдаланды. 5-8 ғасырлардағы тарихшылар ертедегі фольклор үлгілерін сақтап қалды. Арменияның ең көне сақталған аңыздары, ертегілері мен мифтерінің ішінде Хайк, Арам, Ара Әдемі, Торк Анге, Артавазд, Вахан, Тигран, Аждахак, Ерванд және Ерваз бар. Б.з.д. 6 ғасырда жазылған «Тигран мен Аждахак» повесі алғашқы әйел кейіпкерін таныстырды. Мифологиялық тарихи оқиғалар б.з.д. 7-2 ғасырлар аралығында пайда болды. Ежелгі эпикалық үзіндіде Ұлы Арменияның патшасы Арташес II (б.з.д. 2 ғасыр) және оның сүйіктісі Сатеник туралы айтылады. Кейбір фольклорлық әңгімелер прото-индоеуропалық мәдени қабатын көрсетеді, мысалы, «Ваханның тууы», ал басқалары Урарту дәуірімен байланысты, ортағасырлық армян әндерінде өмір ағашына табыну бейнеленген. Ауызша дәстүрдің кең таралғанына қарамастан, орта ғасырлардағы шіркеу халық әншілері мен жыршыларына, яғни гусанға қарсы болды. Элизабет Редгейт шіркеудің христиандыққа дейінгі ауызша дәстүрлердің таралуына белсенді түрде кедергі келтіргенін, оларды өзінің идеологиясына қарсы деп қарағанын атап өтті. Христиандық дәуіріндегі бірнеше армян эпостары сақталған. Ең көнесі – «Парсы соғысы», ол 3-5 ғасырлар аралығындағы оқиғаларды баяндайды және Сасани империясына қарсы күресті көрсетеді. Бұл эпостың бөліктері 5 ғасырда жазылған. 7-8 ғасырларда жазылған «Тарон соғысы» 5 ғасырдағы оқиғаларды суреттейді. 7-10 ғасырлар аралығында қалыптасқан «Сасунның Давид» поэтикалық эпосы арабтардың басқыншылығына қарсы әлеуметтік және діни наразылықты білдіреді, сонымен қатар армян мифологиясының ортақ индоеуропалық тамырына байланысты христиандыққа дейінгі өткеннің эхосын сақтайды. Ежелгі армян билеушілері Трдат III және Аршак II туралы әңгімелер, сондай-ақ 4-5 ғасырлардағы қолбасшылар Мушеге мен Вардан Мамиконянның тарихы көркемдік, тарихи және білім беру маңызға ие. Бұл аңыздар тарихи жазбалар ғана емес, мәдени нұсқаушылар рөлін де атқарады, эстетикалық құндылық пен тарихи маңызға ие болғандықтан, сонымен қатар мәңгілік моральдық сабақтарды жеткізеді, Арменияның бай мұрасына құнды үлес қосады. Сезімтал фольклорлық туындылар 13-14 ғасырларға жатады, ал халық әндерінің алғашқы жинағы 1620 жылы құрастырылды.

Ерте әдебиет

IV ғасырдың басында Армения христиандыққа енгенге дейінгі ең көне армян әдеби дәстүрінен сақталған фрагменттердің саны аз, олардың көп бөлігін Мовсес Хоренаци сақтап қалған. Армян христиан әдебиетінің бастауы шамамен 406 жылға келіп, Месроптың Киелі кітаптарды армян тіліне аудару мақсатымен армян әліпбиін жасауымен байланысты. Арменияның католикосы Исаак аудармашылар мектебін құрды, олар Сирия және грек тілдеріндегі кодекстерді алу және аудару үшін Едесса, Афина, Константинополь, Александрия, Антиохия, Каппадокиядағы Кесария және басқа да жерлерге жіберілді. Сирия тілінен Жаңа өсиеттің алғашқы нұсқасы, Евсевийдің «Тарихы» және «Константиннің өмірі» (егер бұл түпнұсқа грек тілінен аударылмаған болса), Афрааттың уағыздары, Гурия мен Самунаның істері, Ефрем Сириннің еңбектері (бұлардың бір бөлігі төрт томдық жинақта Венециялық мехитаристер тарапынан жарияланды) аударылды. Осы V ғасырдың басында апокрифтік шығармалардың бірқатары жазылды, мысалы, Әулие Григорийге жатқызылатын «Сөздер» және Агатангелден келген деп есептелетін «Армения тарихы» сияқты, олар осы және басқа да белгілі тұлғалардың еңбектері деп саналады. Армян әдебиетінің осы ерте кезеңінде көптеген түпнұсқалық шығармалар да жарық көрді, олардың ішінде Езник Колбтың «Секталарды жоққа шығаруы», Корюнның «Маштоцтың өмірі», П'австос Бузандтың «Армян тарихы» және Газар Парпецидің «Армян тарихы» кіретін еді. Езник пен Корюн Маштоцтың шәкірттері болды. «Алтын ғасырға» Егише мен Мовсес Хоренацидің «Тарихтары» да кіреді, бірақ бұл авторлардың еңбектері кейінірек жазылған болуы мүмкін деген пікірлер де бар.

Орта ғасырлар

Арменияның жақын орналасқан державалар, мысалы Сасанидтер империясы тарапынан жиі басылып алынғаны мәлім. Орта ғасырлар дәуірінің бастауы Арабтардың Арменияны жаулап алуымен белгіленді. Содан бері халық, оларды азат ететін және Арменияның тәуелсіздігін қайта орнатуға қабілетті ұлы батыр туралы әңгімелеуге кірісті. Сасунның Давидi, Сасунтси Давит' деп танылған, ортағасырлық Арменияның Геркулесі саналады. "Сассун батырлары" ертегісі, армян ауыз әдебиетінің арқасында мың жылдан астам уақыт бойы әкелерден ұлдарына беріліп келді, сондықтан оның оқиғаларын ежелгі медебиетке жатқызу қиын. 1873 жылы бұл әңгімені алғаш рет архиепископ Гарегин Срванцтианц жазбаға түсірді, ол Моуштан шыққан шаруа әңгімеші Грбодан сөздерін дәлме-дәл көшіріп алды. Келесі жылдары Арменияның түрлі аймақтарынан алынған әңгіменің басқа да нұсқалары жазылып алынды, ал ертедегі Кеңес Армениясында осы әңгімелер "біріктірілген нұсқаға" жинақталды; ондаған жеке эпизодтар, үзінділер және аңыздың толыққанды, бірақ әртүрлі нұсқалары байланыстырылды. Бұл әңгіменің ең танымал нұсқаларының бірі – 1902 жылы Хованнес Туманян жасаған өлеңдік аудармасы. Оның поэмасы тек Давид туралы оқиғаны қамтиды, ол әдетте әңгіменің төрт бөлігінің бірі болып табылады, бірақ оның орталық бөлігі есебіндегі маңызды бөлігі. Әңгіменің төрт бөлігі батырларының есімдерімен аталады: Санасар мен Балтазар (Санасар ев Багдасар), Арыз Мхер (Арыдз Мхер), Сасунның Давидi (Сассунси Давит'), және Кіші Мхер (Покр Мхер). Санасар – Арыз Мхердің әкесі, Арыз Мхер – Давидтің әкесі, ал Давид – Кіші Мхердің әкесі. Кіші Мхер ұрпақ туғызуға қарғыс атқан және оның адамнан асқан күші әлемге тым ауыр болғандықтан, ол әлем аяқталар кезде шығып, тәртіпті қалпына келтіру үшін тау үңгірінде жасырынып күтеді (Батыс аңыздарындағы Артур патша немесе Барбароссаға ұқсас). Христиандық поэзия болғамен, әрекетке әсер ететін көптеген фантастикалық жаратылыстар, жақсы және жаман күштер бар. Аңыз бойынша Давидтің аталарының бірі – 90 жастағы Бағдат халифіне үйленуге келіскен Дзовинар ханым. Санасар мен Балтазар – олардың ұлдары. Санасар Арменияның бекініс қаласы Сасунға көшіп келеді. Оның үш баласы бар, олардың үлкені – Сассунның Ұлы Мхері, оның адамнан асқан күші бар. Мхердің нағыз ұлы – Сасунның Давидi. Алайда, ол Мысырдың араб патшайымынан тағы бір ұл табады. Ол Мисра Мелик деп аталады, яғни "Мысырдың билеушісі" деген мағынаны білдіреді. Ол армяндар жек көретін барлық нәрсенің символы болуы мүмкін: сатқындар және шетелдік басқыншылар. Ағайын-інілер жылдар бойы соғысып, ақырында Давид өзінің жауының денесін екіге бөледі.

Діни әдебиеттер

Орта ғасырлар салыстырмалы түрде аз өнімділікпен басталады. Бұл дәуір негізінен 8 ғасырда, «философ» деген лақап атымен белгілі болған Иоанн Отзнецинің еңбегімен маңызды болды. Оның қазірге дейін сақталған негізгі шығармалары – «Паулициандарға қарсы сөз», «Синодтық сөз» және оның заманына дейінгі кеңестер мен әулиелердің канондарының жинағы. Соған шамамен бір уақытта Сиуник епископы Степанның қаламынан бірнеше әулие аталардың, әсіресе Ниссалық Григорий мен Александриялық Кириллдің еңбектері аударылды. Екі ғасырдан кейін католикос Иоанн V Тарихшының «Армения тарихы» атты белгілі еңбегі жарық көрді, ол ұлттың пайда болуынан бастап 925 жылға дейінгі кезеңді қамтиды. Оның замандасы, Мок аббаты және сол кездегі ең танымал теолог Аннин, манихейшілдікпен сіңген секта – тондракиандарға қарсы трактат жазды. Анджеваценц епискобы Хосровтың есімі оның Бревиарий мен Намаздық дұғаларға жасаған қызықты түсіндірмелері үшін құрметпен еске алынады. Оның ұлы Грегорий Нарек – армян Пиндар, оның қаламынан элегиялар, одалар, мадақтаулар және уағыздар туды. Бұл кезеңдегі еске алынған соңғы жазушылар – 1004 жылға дейінгі «Жалпы тарих» авторы Стивен Асогтк және Ескі және Жаңа Ғидаттар туралы ұзақ поэмасымен көзге түскен Григорий Магистрос.

Киликия қайта өрлеуі

Армян әдебиетінің қазіргі дәуірі армяндар арасындағы әдебиеттің қайта жаңаруымен 12 ғасырда басталды деуге болады. Католикос Нерсес, оның лақабы – Мейірімді, осы кезеңнің басындағы ең көрнекті автор. Оның «Эдессаны басып алу туралы жоқтау» сияқты поэзиялық туындыларынан өзге, «Малшы хаты», «Синод сөзі» және оның «Хабарлары» сияқты прозалық шығармалары да бар. Осы дәуірде бізге Әулие Луқаға және Католик хаттарына түсіндірмелер жетті. Сондай-ақ, 1179 жылы Хромкла соборында Тарс архиепископы Ламбронның Нерсесінің Синод сөзі де ерекше атауға лайық, ол монофизиттерге қарсы бағытталған. 13 ғасырда Ұлы Вартан дүниеге келді, ол ақын, түсіндіруші және теолог ретінде танымал болды, ал оның «Жалпы тарихы» өте кең көлемді. Келесі ғасырда Датевтік Григорий (Таттев деп те жазылады) католиктерге қарсы күреспен толы «Сұрақтар кітабын» жазды. Кейінгі орта ғасырдың маңызды діни және лирикалық ақыны Иоаннес Т‘лкура́нц‘и (шамамен 1450-1535 жж.) болды.

Шетелдік билік

Армения 16 ғасырда Парсының қол астына өткендіктен, әдебиет дамуы уақытша тоқтап қалды. Бірақ парсылардың шапқыны армян халқын Еуропаның түкпір-түкпіріне таратып, олардың таралуына оң ықпал етті. Венеция мен Римде армян баспаханалары ашылды, ал келесі ғасырда (17-ғасырда) Лемберг, Милан, Париж және басқа да қалаларда құрылды. Ескі еңбектер қайта басылып, жаңалары жарыққа шықты. Венеция мехитаристері осы қозғалыстың бастаушылары болды, алайда олардың көптеген басылымдары сынға түспегендіктен, кемшіліктері болды. Олардың туысқандары, Вена мехитаристері де осы істе белсенділік танытты. Армения тақырыбындағы екі белгілі жазушы – Балгий мен Катергиан осы қоғамның мүшелері еді. Ресей, Константинополь және Эчмиадзин – армян әдебиетінің тағы бірнеше орталықтары. Соңғысы ерекше атауға лайық, өйткені қазіргі таңда неміс ғылыми әдістерімен және талғаммен сіңіп кеткен. Армян әдебиетінің тарихын зерделесек, армян халқының тарихи оқиғалар мен жылнамаларда өз елінің даңқын жырлауға бейімділігін, ұлттық сипаттамасын байқауға болады.

Армян трубадурлары

Осман империясы мен Сафави империясы арасында бөлінген армян халқы трубадур дәстүрін дамытты. Армян тілінде աշуղ деп аталатын трубадурлар ауылдан ауылға, қаладан қалаға саяхаттап, халыққа өлеңдерін оқып беретін. Саят-Нова сияқты таланттылары грузин патшаларының, мұсылман хандарының немесе армян меликтерінің сарайларында өткізілетін сайыстарға қатысатын. Олар көбінесе әйелдеріне деген сезімдерін классикалық армян тілінен гөрі, шіркеулер мен мектептерден тыс қолданыстан шығып, шетелдік сөздерге толы қарапайым халық тілінде білдіретін.

Әдебиеттегі әйелдер

Армян әйелдерінің әдебиеттегі алғашқы құжатталған мысалдары ұлттың пұтқа табыну дәуірінен қалған шектеулі жазбаларды, сондай-ақ сегізінші ғасырға жатқан өлеңдерді қамтиды. Роман жариялаған алғашқы армян әйел – 19 ғасырда феминистік әлеуметтік сын тудырған «Майда» романын жазып, басылымға шығарған Константинопольдік Српухи Дуссап. Дуссап, Забел Ессаян сияқты басқа армян әйелдерін де жазуға шабыттандырды. Олар, өздерінің замандасы Забел Сибил Асадурмен бірге, армян әйелдерінің білім алуын, өркендеуін және тең құқықтарын қамтамасыз етуді 19 және 20 ғасырлардағы Константинопольдегі армян халқының әдеби жаңаруымен байланысты жазбалары арқылы жақтады. Ол бірнеше жыл өткен соң Сталиннің тазалауының құрбаны болғанға дейін Кеңес Армениясында жазуын жалғастырды. Кеңес Армениясындағы басқа армян әйел жазушыларының қатарында Сильва Капутикян мен Шушаник Кургинян да болды. Арменияның ішінде де, сыртындағы диаспорада да әдебиетпен айналысатын армян әйелдерінің саны артып келеді. Соңғы жазушылар: Макада Тагачиян, Алисия Гирагоссиан, Вайолет Григорян, Шушан Авагян, Марин Петроссиан, Вехануш Текиан, Маруш Ерамиан.

19 ғасыр және 20 ғасырдың басында

Бұл кезеңдегі көрнекті жазушылар: Сиаманто, Хагоп Баронян, Вахан Текеян, Ованнес Ованнисян, Левон Шант, Крикор Зограб, Рупен Зартариан, Аветис Ахаронян, Гарегин Нжде, Атрпет, Гостан Зариан, Хранд Назарианц және Нигол Агпалиан.

Қайта өркендеуші: Армения романтистері

XIX ғасырда қазіргі армян әдебиетінің қалыптасуына ықпал еткен зор әдеби қозғалыс болды. Армян мәдениетінің гүлденген осы кезеңі Жаңару дәуірі (Зартонк) деп аталады. Константинополь және Тифлис Жаңарушы авторлары, Еуропа романтиктерімен бірдей, армян ұлтшылдығын қолдауға мүдделі болды. Олардың көпшілігі, армян тілінің жаңа құрылған шығыс немесе батыс нұсқаларын, мақсатты аудиториясына қарай таңдап, классикалық армян тілінен (грабар) жоғары қойды. Қазіргі армян әдебиетінің нағыз негізін қалаушы – Хачатур Абовян (1804–1848) болды. Абовян классикалық армян тілінен бас тартып, өзінің туындыларында заманауи тілді қолданған алғашқы автор болды, осылайша олардың таралуын қамтамасыз етті. Абовянның ең танымал туындысы – «Арменияның жаралары» – армян халқының шетелдік үстемдік астындағы азаптары тақырыбына оралады. Абовян өмірін Армения және оның халқы туралы жазуға, сондай-ақ басқаларды біліммен қамтуға арнады. Микаел Налбандианның «Италиялық қыздың әні» поэмасы Арменияның ұлттық әнұраны «Мер Хайреникке» шабыт берген болуы мүмкін. Раффи (Хакоб Мелик Хакобиан) – армян әдебиетінің көрнекті романтигі. Раффи өзінің туындыларында Арменияның тарихи өткенінің шашуын қайта жаңғыртты. «Ұшқындар» романында батырлар өз халқының азаттығы үшін күреседі. Шетелдік билік астындағы қысым тақырыбы оның «Жалаледдин» және «Ақымақ» романдарында да айқын байқалады. Жаңару дәуірі 1885–1890 жылдары армян халқының қиын-қайғылы кезеңдерден өткенімен аяқталды. Ерекше оқиғаларға 1878 жылғы Берлин шарты, Болгария сияқты Балқан елдерінің тәуелсіздігі және, әрине, 1895–1896 жылдардағы Хамидиан қырғыны жатты.

Кеңес Армениясы

Хачатур Абовян, Микаел Налбандян және Раффидің әдеби дәстүрі жалғасты. Осы дәстүрді қайта жаңғыртуды Ованес Туманян, Егише Чаренц және олар сияқты жазушылар мен ақындар іске асырды. Бұл қайта жандану коммунистік жүйе тұсында, жазушылардың сөз бостандығын күшті шектеулермен жүзеге асты. 1960 жылдардың соңында Леонид Брежнев кезінде армян жазушыларының жаңа буыны қалыптасты. 1920 жылдардағы армян тарихы және Геноцид туралы ашық әңгімелесу басталғанда, Паруир Севак, Геворк Эмин, Сильва Капутикян және Ованес Шираз сияқты жазушылар әдебиеттің жаңа дәуірін ашты. Кеңес цензурасының әлсіреуімен модернист және авангард суретшілер пайда болды, ал Генрих Эдоян мен Артем Арутюнян сияқты ақындар рифмасы жоқ және социалистік реализмге сай келмейтін өлеңдер жазды.

Тәуелсіз Армения

Қазіргі таңда тәуелсіз Арменияда жазушылардың жаңа буыны дамып келеді. Тәуелсіз және объективті әдеби сынның жетіспеуі армян әдебиетінің осы ең заманауи кезеңін жабуды қиындатады. Кеңес дәуіріндегі "Армения Жазушылар одағы" мен тәуелсіз әдеби топтар арасындағы бұрынғы шиеленістер, тіпті Арменияның жазушылары кімдер екендігін анықтау сияқты мәселелерде де өзара айыптауларға әкелді. Қазіргі замандағы әлеуметтік дистопия және саяси жемқорлық мәселелерін көтеретін жазушылардың ішінде Вахрам Сахакян мен Вахе Аветиан бар. Соңғысы армян билігінің қудалауынан кейін 1990-жылдардың соңында Швецияға қоныс аударды. Әдебиетін жіктеу қиын болған тағы бір жазушы – 2002 жылы Арменияға қысқа мерзімге оралған және Арменияның мемлекеттік тілі – армян тілінде жазуды бастаған американдық Армен Меликиан. Меликиан жер аударылып, жазаланғаннан кейін армян мәдениеті мен әдебиетіне адалдығын жоққа шығарды, бірақ оның 2010 жылы АҚШ-та жарық көрген соңғы туындысы "Күңдіз жерге саяхат" он бір әдеби сыйлыққа ие болды және гендерлік қатынастар, діни бағыт және саяси жемқорлық сияқты армян қоғамын мазалаған маңызды мәселелерді қамтиды.

Атауы

Армян тілінен аударған мәтін: Көптеген авторлар, Arti Hye Kraganoutioun, B. Hador [Қазіргі армян әдебиеті, II том], Монреаль, Канада, 2004 ж. 9-бет, 19-бет.