Кіріспе

Химиялық қосылыстар тобы. Е витаминінің құрамына төрт токотриенол (альфа, бета, гамма, дельта) және төрт токоферол (альфа, бета, гамма, дельта) кіреді. Токотриенолдар мен токоферолдардың арасындағы маңызды химиялық құрылымдық айырмашылық – токотриенолдарда үш көміртекті-көміртектік қос байланысы бар қанықпаған изопреноидты тізбектер болса, токоферолдарда қаныққан тізбектер болады (суретті қараңыз). Токотриенолдар – пальма майы, күріш кебегі майы, бидай өні, арпа, пил пальметосы, аннато және тұқымдардың, жаңғақтардың және дәндердің кейбір түрлерінде, сондай-ақ олардан алынған майларда жоғары деңгейде табиғи түрде кездесетін қосылыстар. Химиялық тұрғыдан, Е витаминінің әртүрлі аналогтары химиялық антиоксидант ретінде қандай да бір белсенділікті көрсетеді, бірақ олардың барлығы бірдей Е витаминіне тең келе бермейді. Токотриенолдар антиоксиданттық қасиеттерінің қандай түрі өлшеніп жатқанына байланысты әртүрлі белсенділік көрсетеді.

Денсаулыққа әсері

Токтотриенолдардың бірқатар денсаулыққа пайдалы қасиеттері бар, оның ішінде жүрек аурулары мен қатерлі ісіктерге шалдығу қаупінің төмендеуі де бар.

Ми

Орта және егде жастағы адамдарға қатысты зерттеулерді қарастырғанда: "Проспективтік және жағдайды бақылау зерттеулерінің нәтижелері қандағы токотриенол деңгейінің жоғарылауының жақсы когнитивтік функциялармен байланысты екенін көрсетті". Бұл тұжырымды нақтылау үшін, осы байқауларды бағалау үшін рандомизацияланған, бақыланатын клиникалық сынақтар қажет екені айтылды.

Жүрек аурулары

Токотриенолдар жүрек ауруларының көрсеткіштерінің жақсаруымен байланысты.

Тері

Токотриенолдар атопиялық экземаны емдеуге көмектеседі.

Жанама әсерлер

Токотриенолдар көбінесе жақсы қабылданады және айқын қосымша әсерлерге себеп болмайды.

Тарих

Токотриенолдардың табылуы алғаш рет 1964 жылы Пеннок пен Уитл еңбектерінде сипатталған, олар токотриенолдарды резеңкеден бөліп алғандарын жазған. Токотриенолдардың биологиялық маңызы 1980-ші жылдардың басында анықталды, Асаф Куреши мен Элсонның «Journal of Medicinal Chemistry» журналында холестерин деңгейін төмендету қабілеті туралы алғашқы хабарламасы жарияланған кезде. 1990 жылдары токоферолдар мен токотриенолдардың қатерлі ісікке қарсы қасиеттерін зерттеу жұмыстары басталды. Қазіргі таңда токотриенолдың негізгі коммерциялық көздері – күріш пен пальма майы. Токотриенолға бай табиғи көздерге күріш кебегі майы, кокос майы, какао майы, арпа және бидай жанегі кіреді. Токотриенолдар қауіпсіз деп есептеледі және адамдарға жасалған зерттеулерде тәулігіне 240 мг мөлшерінде 48 ай бойы қолданғанда ешқандай қолайсыз әсерлер байқалған жоқ. Тамақтануға арналған қосымшалар, функционалдық тағамдар және қартаюға қарсы косметикада қолданылатын күріш, пальма немесе аннаттодан алынған токотриенолға бай фракциялар нарықта 20%, 35%, 50% және 70% жалпы Е витамині мөлшерінде қолжетімді.

Этимология

Токотриенолдар токоферолдарға (грек тілінен алынған, жүктілікті көтеру мағынасын білдіретін сөзден шығарылған) ұқсас аталады; алайда, бұл атау токотриенолдардың триендер екенін көрсетеді, яғни олар токоферолдармен бірдей құрылымға ие, бірақ олардың тізбектеріне үш қосар байланыс қосылған.

Токоферолдармен салыстыру

Токотриенолдардың хроманол сақинасындағы 2' көміртегісінде изопреноид тізбегі бекітілген. Токоферолдардан өзгеше, олардың қаныққан тізбегінде қосымша хиральдық орталықтар болса, токотриенолдардың қанықпаған тізбегінде осы орындарда қос байланыстар бар. Өсімдіктерден алынған токотриенолдар әрқашан оң жаққа бұрылатын стереоизомерлер болып табылады, олар d-токотриенолдар деп белгіленеді. Теориялық тұрғыдан, молекуланың жалғыз хиральдық орталығында 2R емес, 2S конфигурациясы бар (сол жаққа бұрылатын; l-токотриенол) токотриенол түрлері де болуы мүмкін, бірақ синтетикалық dl-альфа токоферолдан айырмашылығы, саудадағы токотриенолдық диеталық қосымшалар – пальма немесе аннатто майынан алынған d-токотриенол экстракттары. Токотриенолдарға жасалған зерттеулер олардың антиоксиданттық және қабынуға қарсы әлеуетін растайды, сондай-ақ химиялық құрамына байланысты токоферолдың кең таралған түрлеріне қарағанда қатерлі ісікке қарсы тиімдірек екенін көрсетеді. Ғалымдар токотриенолдардың токоферолдардан жақсы антиоксидант екенін айтады. Токотриенолдардағы қанықпаған тізбек, қаныққан май қабаттары бар тіндерге токоферолға қарағанда тиімдірек енуіне мүмкіндік береді деп болжанады. Липидтік ORAC көрсеткіші δ-токотриенол үшін ең жоғары. Дегенмен, сол зерттеуде былай делінген: «α-токоферолға шаққандағы антиоксиданттық сыйымдылық бойынша, Е витаминінің барлық изоформаларының антиоксиданттық белсенділігі арасында ерекше айырмашылықтар табылған жоқ».

Метаболизм және биологиялық қолданылу

Токтотриенолдардың метаболизмі және, демек, олардың биологиялық сіңірілуі толыққанды зерттелмеген. Сондықтан, токтотриенолдарды қабылдау мөлшерін арттыру организмдегі токтотриенол деңгейін көбейтуге әкелмейді.

α- токоферолдың әсері

Әртүрлі зерттеулер альфа-токоферол токотриенолдың тиімділігіне кедергі келтіретінін көрсетті. α-Токоферол токотриенолдың сіңуіне бұрын ғалымдар араласуын сипаттаған, олар α-токоферолдың α-токотриенолдың сіңуіне кедергі келтіретінін, бірақ γ-токотриенолға әсер етпейтінін көрсеткен. Соңында, α-токоферол токотриенолдардың ыдырауын күшейту арқылы оларға араласатыны анықталды.

Сәулеленуге қарсы шаралар

Гамма сәулеленуіне ұшырағаннан кейін сүйек кемігіндегі гематопоэтикалық (ГСК) жасушалар, қан жасушаларын өндіру үшін маңызды, тез арада апоптозға (жасуша өліміне) ұшырайды. Радиацияның осы жедел әсерін емдеуге белгілі бір емдеу жолдары жоқ. АҚШ Қарулы Күштерінің Радиобиология Ғылыми-зерттеу Институтының (AFRRI) жүргізген екі зерттеуі γ-токотриенол немесе δ-токотриенолмен емдеудің гематопоэтикалық дің жасушаларының тірі қалуын арттыратынын көрсетті, бұл жасушалар организмнің қан жасушаларын жаңарту үшін өте маңызды. Тышқандарда жүргізілген осы зерттеулердің сәтті нәтижелеріне сүйене отырып, γ-токотриенол адам емес приматтарда радиациялық қорғау шарасы ретінде қауіпсіздігі мен тиімділігі зерттелуде. Адамдарға қатысты сынақтар әлі аяқталған жоқ.