Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
1970 жылғы Камбоджа төңкерісі (,) – Камбоджаның мемлекет басшысы, принц Нородом Сиануктың 1970 жылғы 18 наурыздағы Ұлттық Ассамблеядағы дауыс беру нәтижесінде қызметтен алынуы. Одан кейін премьер-министр Лон Нол төтенше жағдай режимін енгізіп, елдің нақты басшысы болды, соңынан королева Сисоват Коссамак қызметтен алынып, сол жылдың соңында Кхмер Республикасы жарияланды. Бұл оқиға Камбоджа азамат соғысының шешуші кезеңі саналды. Монархия жойылғаннан кейін Камбоджа алты ай бойы жартылай ресми түрде "État du Cambodge" (Камбоджа мемлекеті) деп аталды, республика жарияланғанға дейін. Бұл Камбоджаның Вьетнам соғысына қатысуындағы өзгерісті де білдірді, себебі Лон Нол Солтүстік Вьетнам күштеріне Камбоджаны тастап кету туралы ультиматум берді.
Coup that overthrew Prince Norodom Sihanouk
The 1970 Cambodian coup d'état (, ) was the removal of the Cambodian Chief of State, Prince Norodom Sihanouk, after a vote in the National Assembly on 18 March 1970. Emergency powers were subsequently invoked by the Prime Minister Lon Nol, who became effective head of state, and led ultimately to the removal of Queen Sisowath Kossamak and the proclamation of the Khmer Republic later that year. It is generally seen as a turning point in the Cambodian Civil War. No longer a monarchy, Cambodia was semi officially called "État du Cambodge" (State of Cambodia) in the intervening six months after the coup, until the republic was proclaimed. It also marked the change of Cambodia involvement in the Vietnam War, as Lon Nol issued an ultimatum to North Vietnamese forces to leave Cambodia.
Өмірбаян
1953 жылы Франциядан тәуелсіздік алғаннан бері Камбоджаны принц Нородом Сианук басқарды, оның Сангкум саяси қозғалысы 1955 жылғы парламенттік сайлауда толық саяси билікті қамтамасыз етті, онда ең бір оппозициялық кандидат та бір орынға ие бола алмады. 1960 жылы король Нородом Сурамарит қайтыс болғаннан кейін Сианук Ұлттық Ассамблеяны конституциялық түзетуді мақұлдауға мәжбүр етті, бұл оны мерзімі шексіз мемлекет басшысы етті, ал королева Сисоват Коссамак тек рәсімдік тұлға болып қалды. Ол саяси манипуляция, қорқыту, меценаттық, жеқжұлық және үкіметіндегі сол және оң қанат элементтерін сақтау арқылы ішкі билікті ұстап тұрды; оң жақты кхмер ұлтшылдығымен жайластыра отырып, Камбоджа коммунистерін ығыстыру үшін социализмнің тілін көптеп пайдаланды, оларды «қызыл кхмерлер» деп атады. Екінші Индокитай соғысының күшеюімен Сиануктың сол және оң қанат арасындағы тепе-тәуелдігін сақтау қиындады. Күріштің шекара арқылы контрабандасы да Камбоджа экономикасына елеулі әсер ете бастады. 1966 жылғы Камбоджа сайлауында Сангкумның әр сайлау округінен бір кандидатты тікелей ұсыну саясаты тоқтатылды; оң жаққа күрт бетбұрыс болды, әсіресе солшыл депутаттар дәстүрлі элита өкілдерімен тікелей бәсекелесуге мәжбүр болды, олар жергілікті беделін пайдалана алды. Сангкум ішінде Хоу Юон және Кхьеу Самфан сияқты бірнеше коммунистер сайлауға түсуді жөн көрсе де, көптеген солшылдар жеңіліске ұшырады. Сианукпен ұзақ жылдар бойы байланыста болған оңшыл Лон Нол премьер-министр болды. 1969 жылға қарай Лон Нол мен оңшылдар Сианукқа наразылықтарын күшейте бастады. Бұл наразылықтың себебі ішінара экономикалық болғанымен, саяси мәселелер де маңызды рөл атқарды. Атап айтқанда, Лон Нол мен оның жақтастарының ұлтшылдық және антикоммунистік көзқарастары Сиануктың Камбоджа аумағындағы Вьетконг және Вьетнам Халық Армиясының (PAVN) қызметіне жартылай төзімділік таныту саясатын қабылдауына келіспеді; Сианук 1963-1966 жылдары сол жаққа қарай бұрылған кезде Ханоймен құпия келісім жасасты, оған сәйкес күріштің бағасы жоғарылатылып алынуының шартымен Сиануквиль порты Вьетконгқа қару-жарақ жеткізу үшін ашылды. Оңшыл ұлтшылдардан басқа, Ин Там басқаратын Сангкумның либералды жаңартушылдары да Сиануктың авторитарлық стиліне көңілі тоймады.
Since independence from France in 1953, Cambodia had been led by Prince Norodom Sihanouk, whose Sangkum political movement secured complete political power after the 1955 parliamentary election, where no opposition candidate secured a single seat. Following King Norodom Suramarit's death in 1960, Sihanouk had forced the National Assembly to approve a constitutional amendment that made him Chief of State with no fixed term of office, while Queen Sisowath Kossamak remained a mere ceremonial figure. He had retained domestic power through a combination of political manipulation, intimidation, patronage, nepotism and careful balancing of left and right wing elements within his government; whilst placating the right with Khmer nationalist rhetoric, he appropriated much of the language of socialism to marginalize the Cambodian communist movement, whom he called the Khmers rouges ("Red Khmers"). With the Second Indochina War escalating, Sihanouk's balancing act between left and right became harder to maintain. Cross border smuggling of rice also began to have a serious effect on the Cambodian economy. In the Cambodian elections of 1966, the usual Sangkum policy of having one candidate in each electoral district was abandoned; there was a huge swing to the right, especially as left wing deputies had to compete directly with members of the traditional elite, who were able to use their local influence. Although a few communists within the Sangkum – such as Hou Yuon and Khieu Samphan – chose to stand, most leftists were decisively defeated. Lon Nol, a rightist who had been a longstanding associate of Sihanouk, became Prime Minister. By 1969, Lon Nol and the rightists were growing increasingly frustrated with Sihanouk. Although the basis for this was partly economic, political considerations were also involved. In particular, the nationalist and anti communist sensibilities of Lon Nol and his associates meant that Sihanouk's policy of semi toleration of Viet Cong and People's Army of Vietnam (PAVN) activity within Cambodian borders was unacceptable; Sihanouk, during his swing to the left in 1963–66, had negotiated a secret arrangement with Hanoi whereby in return for the guaranteed purchase of rice at inflated prices, the port of Sihanoukville was opened for weapons shipments to the Viet Cong. As well as the rightist nationalists, the liberal modernising elements within the Sangkum, headed by In Tam, had also become increasingly alienated by Sihanouk's autocratic style.
Сиануктың құлдырауы
1970 жылдың наурыз айының басында Камбоджада Вьетнамға қарсы наразылық акциялары болды, ал Сианук Еуропа, Кеңес Одағы және Қытайды аралап шықты. Уильям Шоукросс Лон Нолдың 8 наурызда Камбоджаның шығысында алғашқы наразылықтарды жоспарлағанын айтты. 11 наурызда Пномпеньде Лон Нолдың інісі Лон Нон ұйымдастырған деген күдік туған топтар Солтүстік Вьетнам мен Көньяк Вьетнам елшіліктеріне шабуыл жасады. Вьетнамдықтардың үйлері, кәсіпорындары мен шіркеулері де зардап шекті. Кейбір мәліметтерде Сианук наразылықтарды дайындауға қатысқан немесе оған келісім бергені айтылады, Мәскеу мен Пекин Солтүстік Вьетнамды Камбоджадағы қатысуын азайтуға мәжбүрлеуі мүмкін деген үмітте. Наразылықтар үкімет бақылауынан шығып кетті, бірақ бұл Лон Нол мен Сирик Матактың ықпалымен болды деп саналады, соның салдарынан елшілік тоналып, ішінде коммунистердің Камбоджаны басып алу жоспары табылған. 12 наурызда Сирик Матак Камбоджа тауарларына қол жеткізу құқығын берген Солтүстік Вьетнаммен жасалған сауда келісімін тоқтатты. Лон Нол Солтүстік Вьетнамдықтар үшін Сиануквиль портын жапты және оларға 72 сағат ішінде (15 наурызда) Камбоджа аумағынан барлық әскерін шығарып тастау туралы талап қойды, әйтпесе әскери шаралар қолданылады. 16 наурыз таңында бұл талап орындалмағаны анық болған соң, 30 000-ға жуық жас Пномпеньдегі Ұлттық Ассамблея алдына жиналып, вьетнамдықтардың болуына қарсылық білдірді. Осы сәттен бастап оқиғалар қарқынды дами бастады. Сол күні Камбоджаның қорғаныс министрі полковник Оум Маннорин (Сианукпен туысқан) ұлттық заң шығарушы органмен жемқорлыққа қатысты айыптаулар бойынша жауап беруге шақырылуы керек болды. Наразылықтардың қаулыларын тыңдау үшін отырыс кейінге шегерілді. Сианукқа қарасты Маннорин Лон Нол мен Сирик Матак төңкерілмекші екені туралы ақпарат алған. Маннориннің адамдары, Пномпень полициясының бастығы майор Буор Хорл басшылығымен, төңкерілмекшілерді тұтқындауға тырысты, бірақ уақыт өткен соң. Маннорин және Сианукқа адал басқа да қауіпсіздік қызметкерлері тұтқындалды. Ассамблея күні бойына үзіліс жасағаннан кейін, Сианук өтініші бойынша, оның анасы Королева Коссамак Лон Нолды және Сирик Матакты Патша сарайына шақырып, наразылықтарды тоқтатуды өтінді. 16 немесе 17 наурызда Сирик Матак Лон Нолды Сианукты үкіметтен кетіруге көндірген болуы мүмкін. Осыған дейін Сианук Солтүстік Вьетнаммен қарым-қатынасын тоқтатуын күткен Лон Нол мемлекет басшысына қарсы әрекет етуге тартынды: оны көндіру үшін Сирик Матак оған Парижде өткен баспасөз конференциясының жазбасын көрсетті, онда Сианук Пномпеньге оралғанда екеуін де өлім жазасына кесуге уәде берген. Премьер-министрдің бұл әрекеті күмән тудырды, нәтижесінде Сирик Матак үш офицермен бірге Лон Нолды қол қоюға мәжбүрледі. Келесі күні, 18 наурызда, армия астана төңірегінде орналасты, ал Ұлттық Ассамблеяда Ин Там басшылығымен пікірсайыс өтті. Ассамблеяның бір мүшесі (кейінірек Кампонг-Чамда Сианук жақтастарынан қаза тапқан Ким Фон) наразылық білдіру үшін отырыстан шығып кетті, бірақ сол кезде оған зиян келтірілген жоқ. Қалғандары бірауыздан Камбоджа конституциясының 122-бабын қолдап, Сианукқа сенімсіздік білдірді. Лон Нол шұғыл түрде Мемлекет басшысының өкілеттіктерін қабылдады, ал бұл лауазымды Бас Ассамблеяның төрағасы Чэн Хенг иеленді. Ин Там Сангкум президенті болып бекітілді. Осылайша, Сианук биліктен алынуы әскери төңкерілмеуіне, конституциялық тәртіпке сәйкес болды. Бұл оқиғалар Кхмер Республикасының құрылуына әкелді. Жаңа үкімет Королева Коссамакты Патша сарайынан кетуге мәжбүр етті. 1973 жылы денсаулығына байланысты Пекиндегі ұлына қосылуға рұқсат берілгенге дейін, ол қала маңындағы виллада үй қамауында болды және екі жылдан кейін онда қайтыс болды.
In early March 1970, anti Vietnamese demonstrations occurred in Cambodia while Sihanouk was touring Europe, the Soviet Union and China. William Shawcross has suggested that Lon Nol planned the first demonstrations in eastern Cambodia on 8 March. On 11 March in Phnom Pehn, crowds, said to have been organised by Lon Nol's brother, Lon Non, attacked the embassies of North Vietnam and the PRGR South Vietnam. Vietnamese residences, businesses and churches were also attacked. Some reports indicate Sihanouk's involvement in the preparations, or acquiescence, of the demonstrations, in the hope that they would lead Moscow and Beijing to pressure North Vietnam to reduce its presence in Cambodia. The riots escalated beyond the government's control – although this was likely done with a degree of encouragement from Lon Nol and Sirik Matak – and the embassy was sacked. Inside, a "contingency plan" was allegedly found for the communists to occupy Cambodia. On 12 March, Sirik Matak cancelled North Vietnam's trade agreement that gave access to Cambodian goods. Lon Nol closed the port of Sihanoukville to the North Vietnamese and issued an impossible ultimatum to them: all PAVN and Viet Cong forces were to withdraw from Cambodian soil within 72 hours (on 15 March) or face military action. When, by the morning of 16 March, it was clear that this demand had not been met, some 30,000 youths gathered outside the National Assembly in Phnom Penh to protest against the Vietnamese presence. From this point, events moved with increasing rapidity. On the same day, the Cambodian Secretary of State for Defence, Colonel Oum Mannorine (Sihanouk's brother in law), was scheduled to be questioned by the national legislature on allegations of corruption. The proceedings were adjourned to hear the demonstrators' resolutions. According to Sihanouk, Mannorine had received information that Lon Nol and Sirik Matak were about to precipitate a coup. A group of Mannorine's men, under the command of Phnom Penh's Chief of Police Major Buor Horl, attempted to arrest the plotters, but it was too late. Mannorine, and other key security personnel loyal to Sihanouk, were placed under arrest. After the Assembly adjourned for the day, Sihanouk's mother Queen Kossamak, at Sihanouk's request, summoned Lon Nol and Sirik Matak to the Royal Palace and asked them to end the demonstrations. It appears to have been sometime during 16 or 17 March that Sirik Matak finally swayed Lon Nol to remove Sihanouk from the government. Lon Nol, who until that point may have been merely hoping that Sihanouk would end his relations with North Vietnam, showed some reluctance to take action against the Head of State: to convince him, Sirik Matak allegedly played him a tape recorded press conference from Paris, in which Sihanouk threatened to execute them both on his return to Phnom Penh. The Prime Minister remained uncertain, with the result that Sirik Matak, accompanied by three army officers, compelled a weeping Lon Nol to sign the necessary documents at gunpoint. The next day – 18 March – the army took up positions around the capital, and a debate was held within the National Assembly under In Tam's direction. One member of the Assembly (Kim Phon, later to be killed by pro Sihanouk demonstrators in Kampong Cham) walked out of the proceedings in protest, though was not harmed at the time. The rest of the assembly voted unanimously to invoke Article 122 of the Cambodian constitution, which withdrew confidence in Sihanouk. Lon Nol took over the powers of the Head of State on an emergency basis, while the position itself was taken by the President of the General Assembly, Cheng Heng. In Tam was confirmed as President of the Sangkum. The removal of Sihanouk had, therefore, followed essentially constitutional forms rather than being a blatant military takeover. These events marked the foundation of the Khmer Republic. Queen Kossamak was forced to leave the royal palace by the new government. She was held in house arrest in a suburban villa before being allowed to join her son in Beijing for health reasons in 1973, and died there two years later.
АҚШ-тың қатысы бар деп айтылады
1969 жылы Лон Нол Сианукқа қарсы кез келген әрекетке әскери қолдау көрсету мақсатымен АҚШ әскери құрылымдарына жүгінген. Лон Нол тағайындаған вице-премьер ханзада Сисоват Сирик Матак – АҚШ-қа бейім ұлтшыл және Камбоджа бизнес қауымдастығының басшысы – Сианукты өлтіруді ұсынған, бірақ Лон Нол бұл жоспарды «қылмыстық ессіздік» деп бағалап, қабылдамады. Сиануктің өзі Сирик Матактың (ол Камбоджа тағына талапкер ретінде қызғанышпен қараған қарсылас деп есептеген) АҚШ Орталық барлау қызметінің (ЦОБ) қолдауымен және Сиануктің эмиграциядағы қарсыласы Сон Нгок Танмен байланыста болғанын ойлады. Ол 1969 жылы Лон Нолға төңкеріс жоспарын ұсынған. ЦОБ-ның төңкеріс құрылысына қатысы дәлелденген жоқ, ал Генри Киссинджер кейіннен бұл оқиға АҚШ үкіметін күтпеген жағдайға түсіргенін мәлімдеді, бірақ кейбір сарапшылар кем дегенде бірқатар АҚШ әскери барлау агенттерінің қатысқан болуы мүмкін деп санайды.
There is evidence that during 1969 Lon Nol approached the US military establishment to gauge military support for any action against Sihanouk. Lon Nol's appointee as deputy Prime Minister, Prince Sisowath Sirik Matak – a US friendly nationalist and leader of the Cambodian business community – is thought to have suggested that Sihanouk should be assassinated, though Lon Nol rejected this plan as "criminal insanity". Sihanouk himself thought that Sirik Matak (who he characterised as a jealous rival claimant to the Cambodian throne) backed by the U. S. Central Intelligence Agency (CIA), and in contact with exiled Sihanouk opponent Son Ngoc Thanh, had suggested the coup plan to Lon Nol in 1969. CIA involvement in the coup plot remains unproven, and Henry Kissinger later claimed that the event had taken the US government by surprise, but some observers believe it to be likely that at least some U. S. military intelligence agents were involved.
Төңкеріске қарсы демонстрациялар
23 наурызда Сианук (Пекин радиосы арқылы) Лон Нолға қарсы жалпы көтеріліске шақырды. Компонг-Чам, Такео провинциясы және Кампот провинциясында Сиануктың қайта оралуын талап ететін ірі халықтық демонстрациялар басталды. Компонг-Чамдағы демонстрациялар ерекше қатыгездікке ұласты, 26 наурызда екі Ұлттық Ассамблея депутаты – Сос Саун мен Ким Фон келіссөздер жүргізу үшін қалаға келгеннен кейін наразылар тарапынан өлтірілді. Лон Нолдың інісі, полиция қызметкері Лон Нилге жақын маңдағы Тонле-Бет қаласында плантация жұмысшылары шабуыл жасап, оны да өлтірді. Камбоджа армиясы демонстрацияларды ең қатыгездікпен басып тастады, нәтижесінде жүздеген адам қаза тауып, мыңдаған адам тұтқындалды. Көптеген куәгерлер қарусыз бейбіт тұрғындарға қарсы танктар қолданылғанын хабарлады.
On 23 March, Sihanouk (via Beijing Radio) called for a general uprising against Lon Nol. Large scale popular demonstrations calling for Sihanouk's return began in Kompong Cham, Takéo Province, and Kampot Province. The demonstrations in Kompong Cham became particularly violent, with two National Assembly deputies, Sos Saoun and Kim Phon, being killed by demonstrators on 26 March after driving to the town to negotiate. Lon Nol's brother, police official Lon Nil, was set upon in the nearby town of Tonle Bet by plantation workers and was also killed. The demonstrations were suppressed with extreme brutality by the Cambodian army; there were several hundred deaths and thousands of arrests. Some witnesses spoke of tanks being used against crowds of unarmed civilians.
Салдары
Төңкерістен кейін 1970 жылы Солтүстік Вьетнам күштері Қызыл Кхмер көшбасшысы Нуон Чьяның өтініші бойынша Камбоджаға басып кірді. Мыңдаған вьетнамдықтар Лон Нолдың антикоммунистік күштерінен қаза тауып, денелері Меконг өзеніне тасталды. Вьетнамдықтарға қарсы шабуылдар Лон Нолдың барлық вьетнамдық коммунистердің Камбоджадан кетуін талап еткеннен кейін басталды. Пномпеньдегі Солтүстік Вьетнам елшілігі камбоджалықтар тарапынан қиратылды. Камбоджа халықаралық бейтараптық саясатын тоқтатып, АҚШ-пен одақтасты. Президент Никсон 1970 жылдың сәуір айында елге АҚШ-тың әскери көмегін қайта жаңартуға келісім берді, нәтижесінде FANK әскері наурыз айындағы 35 000 санын 1971 жылдың қаңтарына қарай 202 000-ға жеткізді. Камбоджадағы шамамен 450 000 вьетнамдықтың 100 000-ы елден шығып кетті, ал тағы 200 000-ы күштеп Оңтүстік Вьетнамға қайтарылды, төңкерістен кейін бес айдың ішінде вьетнамдықтардың саны 140 000-ға дейін азайды. Осы оқиғалар Камбоджа азамат соғысының басталуын білдірді, онда АҚШ әуе күшінің қолдауымен Лон Нол режимі Кхмерлер қызылдары мен Солтүстік Вьетнамға қарсы күресті. Лон Нол 1975 жылы Қызыл Кхмерлер билікті басып алғанға дейін Камбоджадан қашып кетті.
Following the coup, North Vietnam forces invaded Cambodia in 1970 at the request of Khmer Rouge leader Nuon Chea. Thousands of Vietnamese were killed by Lon Nol's anti communist forces and their bodies dumped in the Mekong River. Attacks against Vietnamese began after a demand by Lon Nol that all Vietnamese communists leave Cambodia. Phnom Penh's North Vietnamese embassy was ravaged by Cambodians. Cambodia abandoned an international policy of neutrality and aligned with the United States. President Nixon approved the resumption of US Military Aid to the country in April 1970, which saw the FANK grow from 35,000 in March to 202,000 by January 1971. Of the approximately 450,000 Vietnamese in Cambodia, 100,000 left the country and another 200,000 were forcibly repatriated to South Vietnam, reducing the estimated population of ethnic Vietnamese to 140,000 just five months after the coup. These events marked the start of the Cambodian Civil War, pitting Lon Nol's regime backed by US air power against the Khmer Rouge and North Vietnam. Lon Nol fled Cambodia in 1975 right before the Khmer Rouge's seizure of power.