Кіріспе

1970 жылғы Камбоджа төңкерісі (,) – Камбоджаның мемлекет басшысы, принц Нородом Сиануктың 1970 жылғы 18 наурыздағы Ұлттық Ассамблеядағы дауыс беру нәтижесінде қызметтен алынуы. Одан кейін премьер-министр Лон Нол төтенше жағдай режимін енгізіп, елдің нақты басшысы болды, соңынан королева Сисоват Коссамак қызметтен алынып, сол жылдың соңында Кхмер Республикасы жарияланды. Бұл оқиға Камбоджа азамат соғысының шешуші кезеңі саналды. Монархия жойылғаннан кейін Камбоджа алты ай бойы жартылай ресми түрде "État du Cambodge" (Камбоджа мемлекеті) деп аталды, республика жарияланғанға дейін. Бұл Камбоджаның Вьетнам соғысына қатысуындағы өзгерісті де білдірді, себебі Лон Нол Солтүстік Вьетнам күштеріне Камбоджаны тастап кету туралы ультиматум берді.

Өмірбаян

1953 жылы Франциядан тәуелсіздік алғаннан бері Камбоджаны принц Нородом Сианук басқарды, оның Сангкум саяси қозғалысы 1955 жылғы парламенттік сайлауда толық саяси билікті қамтамасыз етті, онда ең бір оппозициялық кандидат та бір орынға ие бола алмады. 1960 жылы король Нородом Сурамарит қайтыс болғаннан кейін Сианук Ұлттық Ассамблеяны конституциялық түзетуді мақұлдауға мәжбүр етті, бұл оны мерзімі шексіз мемлекет басшысы етті, ал королева Сисоват Коссамак тек рәсімдік тұлға болып қалды. Ол саяси манипуляция, қорқыту, меценаттық, жеқжұлық және үкіметіндегі сол және оң қанат элементтерін сақтау арқылы ішкі билікті ұстап тұрды; оң жақты кхмер ұлтшылдығымен жайластыра отырып, Камбоджа коммунистерін ығыстыру үшін социализмнің тілін көптеп пайдаланды, оларды «қызыл кхмерлер» деп атады. Екінші Индокитай соғысының күшеюімен Сиануктың сол және оң қанат арасындағы тепе-тәуелдігін сақтау қиындады. Күріштің шекара арқылы контрабандасы да Камбоджа экономикасына елеулі әсер ете бастады. 1966 жылғы Камбоджа сайлауында Сангкумның әр сайлау округінен бір кандидатты тікелей ұсыну саясаты тоқтатылды; оң жаққа күрт бетбұрыс болды, әсіресе солшыл депутаттар дәстүрлі элита өкілдерімен тікелей бәсекелесуге мәжбүр болды, олар жергілікті беделін пайдалана алды. Сангкум ішінде Хоу Юон және Кхьеу Самфан сияқты бірнеше коммунистер сайлауға түсуді жөн көрсе де, көптеген солшылдар жеңіліске ұшырады. Сианукпен ұзақ жылдар бойы байланыста болған оңшыл Лон Нол премьер-министр болды. 1969 жылға қарай Лон Нол мен оңшылдар Сианукқа наразылықтарын күшейте бастады. Бұл наразылықтың себебі ішінара экономикалық болғанымен, саяси мәселелер де маңызды рөл атқарды. Атап айтқанда, Лон Нол мен оның жақтастарының ұлтшылдық және антикоммунистік көзқарастары Сиануктың Камбоджа аумағындағы Вьетконг және Вьетнам Халық Армиясының (PAVN) қызметіне жартылай төзімділік таныту саясатын қабылдауына келіспеді; Сианук 1963-1966 жылдары сол жаққа қарай бұрылған кезде Ханоймен құпия келісім жасасты, оған сәйкес күріштің бағасы жоғарылатылып алынуының шартымен Сиануквиль порты Вьетконгқа қару-жарақ жеткізу үшін ашылды. Оңшыл ұлтшылдардан басқа, Ин Там басқаратын Сангкумның либералды жаңартушылдары да Сиануктың авторитарлық стиліне көңілі тоймады.

Сиануктың құлдырауы

1970 жылдың наурыз айының басында Камбоджада Вьетнамға қарсы наразылық акциялары болды, ал Сианук Еуропа, Кеңес Одағы және Қытайды аралап шықты. Уильям Шоукросс Лон Нолдың 8 наурызда Камбоджаның шығысында алғашқы наразылықтарды жоспарлағанын айтты. 11 наурызда Пномпеньде Лон Нолдың інісі Лон Нон ұйымдастырған деген күдік туған топтар Солтүстік Вьетнам мен Көньяк Вьетнам елшіліктеріне шабуыл жасады. Вьетнамдықтардың үйлері, кәсіпорындары мен шіркеулері де зардап шекті. Кейбір мәліметтерде Сианук наразылықтарды дайындауға қатысқан немесе оған келісім бергені айтылады, Мәскеу мен Пекин Солтүстік Вьетнамды Камбоджадағы қатысуын азайтуға мәжбүрлеуі мүмкін деген үмітте. Наразылықтар үкімет бақылауынан шығып кетті, бірақ бұл Лон Нол мен Сирик Матактың ықпалымен болды деп саналады, соның салдарынан елшілік тоналып, ішінде коммунистердің Камбоджаны басып алу жоспары табылған. 12 наурызда Сирик Матак Камбоджа тауарларына қол жеткізу құқығын берген Солтүстік Вьетнаммен жасалған сауда келісімін тоқтатты. Лон Нол Солтүстік Вьетнамдықтар үшін Сиануквиль портын жапты және оларға 72 сағат ішінде (15 наурызда) Камбоджа аумағынан барлық әскерін шығарып тастау туралы талап қойды, әйтпесе әскери шаралар қолданылады. 16 наурыз таңында бұл талап орындалмағаны анық болған соң, 30 000-ға жуық жас Пномпеньдегі Ұлттық Ассамблея алдына жиналып, вьетнамдықтардың болуына қарсылық білдірді. Осы сәттен бастап оқиғалар қарқынды дами бастады. Сол күні Камбоджаның қорғаныс министрі полковник Оум Маннорин (Сианукпен туысқан) ұлттық заң шығарушы органмен жемқорлыққа қатысты айыптаулар бойынша жауап беруге шақырылуы керек болды. Наразылықтардың қаулыларын тыңдау үшін отырыс кейінге шегерілді. Сианукқа қарасты Маннорин Лон Нол мен Сирик Матак төңкерілмекші екені туралы ақпарат алған. Маннориннің адамдары, Пномпень полициясының бастығы майор Буор Хорл басшылығымен, төңкерілмекшілерді тұтқындауға тырысты, бірақ уақыт өткен соң. Маннорин және Сианукқа адал басқа да қауіпсіздік қызметкерлері тұтқындалды. Ассамблея күні бойына үзіліс жасағаннан кейін, Сианук өтініші бойынша, оның анасы Королева Коссамак Лон Нолды және Сирик Матакты Патша сарайына шақырып, наразылықтарды тоқтатуды өтінді. 16 немесе 17 наурызда Сирик Матак Лон Нолды Сианукты үкіметтен кетіруге көндірген болуы мүмкін. Осыған дейін Сианук Солтүстік Вьетнаммен қарым-қатынасын тоқтатуын күткен Лон Нол мемлекет басшысына қарсы әрекет етуге тартынды: оны көндіру үшін Сирик Матак оған Парижде өткен баспасөз конференциясының жазбасын көрсетті, онда Сианук Пномпеньге оралғанда екеуін де өлім жазасына кесуге уәде берген. Премьер-министрдің бұл әрекеті күмән тудырды, нәтижесінде Сирик Матак үш офицермен бірге Лон Нолды қол қоюға мәжбүрледі. Келесі күні, 18 наурызда, армия астана төңірегінде орналасты, ал Ұлттық Ассамблеяда Ин Там басшылығымен пікірсайыс өтті. Ассамблеяның бір мүшесі (кейінірек Кампонг-Чамда Сианук жақтастарынан қаза тапқан Ким Фон) наразылық білдіру үшін отырыстан шығып кетті, бірақ сол кезде оған зиян келтірілген жоқ. Қалғандары бірауыздан Камбоджа конституциясының 122-бабын қолдап, Сианукқа сенімсіздік білдірді. Лон Нол шұғыл түрде Мемлекет басшысының өкілеттіктерін қабылдады, ал бұл лауазымды Бас Ассамблеяның төрағасы Чэн Хенг иеленді. Ин Там Сангкум президенті болып бекітілді. Осылайша, Сианук биліктен алынуы әскери төңкерілмеуіне, конституциялық тәртіпке сәйкес болды. Бұл оқиғалар Кхмер Республикасының құрылуына әкелді. Жаңа үкімет Королева Коссамакты Патша сарайынан кетуге мәжбүр етті. 1973 жылы денсаулығына байланысты Пекиндегі ұлына қосылуға рұқсат берілгенге дейін, ол қала маңындағы виллада үй қамауында болды және екі жылдан кейін онда қайтыс болды.

АҚШ-тың қатысы бар деп айтылады

1969 жылы Лон Нол Сианукқа қарсы кез келген әрекетке әскери қолдау көрсету мақсатымен АҚШ әскери құрылымдарына жүгінген. Лон Нол тағайындаған вице-премьер ханзада Сисоват Сирик Матак – АҚШ-қа бейім ұлтшыл және Камбоджа бизнес қауымдастығының басшысы – Сианукты өлтіруді ұсынған, бірақ Лон Нол бұл жоспарды «қылмыстық ессіздік» деп бағалап, қабылдамады. Сиануктің өзі Сирик Матактың (ол Камбоджа тағына талапкер ретінде қызғанышпен қараған қарсылас деп есептеген) АҚШ Орталық барлау қызметінің (ЦОБ) қолдауымен және Сиануктің эмиграциядағы қарсыласы Сон Нгок Танмен байланыста болғанын ойлады. Ол 1969 жылы Лон Нолға төңкеріс жоспарын ұсынған. ЦОБ-ның төңкеріс құрылысына қатысы дәлелденген жоқ, ал Генри Киссинджер кейіннен бұл оқиға АҚШ үкіметін күтпеген жағдайға түсіргенін мәлімдеді, бірақ кейбір сарапшылар кем дегенде бірқатар АҚШ әскери барлау агенттерінің қатысқан болуы мүмкін деп санайды.

Төңкеріске қарсы демонстрациялар

23 наурызда Сианук (Пекин радиосы арқылы) Лон Нолға қарсы жалпы көтеріліске шақырды. Компонг-Чам, Такео провинциясы және Кампот провинциясында Сиануктың қайта оралуын талап ететін ірі халықтық демонстрациялар басталды. Компонг-Чамдағы демонстрациялар ерекше қатыгездікке ұласты, 26 наурызда екі Ұлттық Ассамблея депутаты – Сос Саун мен Ким Фон келіссөздер жүргізу үшін қалаға келгеннен кейін наразылар тарапынан өлтірілді. Лон Нолдың інісі, полиция қызметкері Лон Нилге жақын маңдағы Тонле-Бет қаласында плантация жұмысшылары шабуыл жасап, оны да өлтірді. Камбоджа армиясы демонстрацияларды ең қатыгездікпен басып тастады, нәтижесінде жүздеген адам қаза тауып, мыңдаған адам тұтқындалды. Көптеген куәгерлер қарусыз бейбіт тұрғындарға қарсы танктар қолданылғанын хабарлады.

Салдары

Төңкерістен кейін 1970 жылы Солтүстік Вьетнам күштері Қызыл Кхмер көшбасшысы Нуон Чьяның өтініші бойынша Камбоджаға басып кірді. Мыңдаған вьетнамдықтар Лон Нолдың антикоммунистік күштерінен қаза тауып, денелері Меконг өзеніне тасталды. Вьетнамдықтарға қарсы шабуылдар Лон Нолдың барлық вьетнамдық коммунистердің Камбоджадан кетуін талап еткеннен кейін басталды. Пномпеньдегі Солтүстік Вьетнам елшілігі камбоджалықтар тарапынан қиратылды. Камбоджа халықаралық бейтараптық саясатын тоқтатып, АҚШ-пен одақтасты. Президент Никсон 1970 жылдың сәуір айында елге АҚШ-тың әскери көмегін қайта жаңартуға келісім берді, нәтижесінде FANK әскері наурыз айындағы 35 000 санын 1971 жылдың қаңтарына қарай 202 000-ға жеткізді. Камбоджадағы шамамен 450 000 вьетнамдықтың 100 000-ы елден шығып кетті, ал тағы 200 000-ы күштеп Оңтүстік Вьетнамға қайтарылды, төңкерістен кейін бес айдың ішінде вьетнамдықтардың саны 140 000-ға дейін азайды. Осы оқиғалар Камбоджа азамат соғысының басталуын білдірді, онда АҚШ әуе күшінің қолдауымен Лон Нол режимі Кхмерлер қызылдары мен Солтүстік Вьетнамға қарсы күресті. Лон Нол 1975 жылы Қызыл Кхмерлер билікті басып алғанға дейін Камбоджадан қашып кетті.