Кіріспе

Есептік түсінік. Таза өнім – БҰҰ Ұлттық есептер жүйесі (UNSNA) және Ұлттық табыс пен өнім есептерінде (NIPA), сондай-ақ кейде корпоративтік немесе мемлекеттік есептерде қолданылатын есептік түсінік. Бұл түсінік бастапқыда есептік кезеңде өндіріс арқылы елдің байлық қорына қосылған жалпы таза қосымшаны өлшеу үшін қалыптастырылған. Таза өнім түсінігі негізінен "өндірістен түскен жалпы кіріс, осы өндірісте қолданылған тауарлар мен қызметтердің құны алынған". Яғни, өндірістен түскен жылдық кіріс ағынынан аралық шығындарды шегергенде, жаңа өндірілген өнімдердің таза жаңа құны анықталады.

Анықтама

Ұлттық шоттарда таза өнім – өндіріс кәсіпорындары өнім өндіру үшін кірістерді (еңбек және капитал активтерін) пайдаланған есепті кезеңдегі жалпы қосылған құнға тең. Жалпы қосылған құн "жалпы" деп аталады, себебі ол тозу шығындарын немесе негізгі капиталдың тозуын қамтиды. Есептеуге "өндіріс" ауқымына кіретін шығыстар мен кірістердің анықтамасы маңызды ықпал етеді – кейбір кірістер мен шығыстар өндіріске тікелей байланысты "факторлық кіріс" немесе "факторлық шығыс" ретінде есептеледі, ал қалғандары есептелмейді. Есептеу кәсіпорындардың тауарлар мен қызметтерден алатын кірістерін "жалпылау және тазалау" арқылы, осы өнімдердің нақты құнын анықтау үшін бухгалтерлік процедураны қамтиды. Бұл процедурада стандартты бағалау бойынша шығындар мен кірістерді, сондай-ақ пайдаланылған материалдар мен қызметтерді, негізгі құралдар мен жаңа өнімдерді тұрақты түрде анықтап, ажырату қажет. Ұлттық шоттарда бұл өте маңызды, өйткені бір кәсіпорынның кірісі екіншісі үшін шығыс болып табылады және керісінше; біркелкі процедура болмаған жағдайда, екі рет есептеуге мүмкіндік туады. Кезекте "жалпылау және тазалау" процедурасы құн теориясы мен өндіріс көлемінің анықтамасын қажет етеді. Осыны анықтағаннан кейін, таза өнімнің жалпы құнының бағасын алу үшін көптеген бағаларды жинақтауға болады.

Таза өнім және ЖІӨ

Ұлттық экономикадағы резидент өндірушілердің жалпы таза өнімі жалпы ішкі өнімге немесе ЖІӨ-ге тең. Бұл жиынтыққа мемлекеттік органдардың өндірістік қызметі және шаруашылықтардың белгілі бір табыс әкелетін қызметі кіреді. Әдетте, "таза өнім" термині белгілі бір экономикалық сектордың (мысалы, ауыл шаруашылығы, өңдеу өнеркәсібі, бизнес-қызметтер және т.б.) жалпы қосылған құнға немесе ЖІӨ-ге тоқсан немесе жыл ішіндегі үлесін білдіру үшін қолданылады. Дегенмен, белгілі бір саланың таза өнімін оның жалпы өнім құнымен шатастыруға болмайды, себебі шындығында бұл жалпы құн өндіріспен қосылған құннан және жалпы өнімді өндіруде қолданылған материалдық-техникалық ресурстардың құнынан (яғни аралық тұтынудан) тұрады. Мысалы, автомобиль жасау кезінде автомобиль зауыты машина жасауға жұмсалған материалдар мен компоненттердің құнын арттырады. Бірақ дайын автомобильдің құны өндірістегі қосылған құнмен ғана шектелмейді, сонымен қатар машина жасау үшін қолданылған материалдар мен қосымша операциялық шығындар да кіреді. Сондықтан, егер біз автомобиль зауытының жалпы сату құнын білгіміз келсе, тиісті өлшем "таза өнім" (қосылған құн) емес, жалпы өнім болып табылады. Мысалы, егер біз автомобильдердің өндірілген құнына "бірлік еңбек шығынын" есептеуді қаласақ, еңбек шығыны мен автомобильдердің жалпы өндірілген құны арасындағы қатынас дұрыс болады. Осыдан келіп, жалпы шығындар мен жалпы сатудан түскен кірістен қолданылған тауарлар мен қызметтердің құнын шегергеннен кейін, бүкіл елдің жалпы жаңа таза өнімінің құны белгілі бір саланың таза өнімінен өзге ұғым болып табылады.

Кірістік-шығысты талдау

Енгізілген-шығыс талдауында әртүрлі экономикалық секторлар мен тармақтардың жалпы және таза өнімдері туралы толыққанды деректер олардың арасындағы өзара іс-қимылды зерттеу үшін пайдаланылады. Мысалы, бір сектор басқа секторлардан өндіріс факторларын сатып алады және өнімдерін басқа секторларға сатады. Өндіріс факторлары мен өнімдердің көлемін анықтау арқылы, біз бір сектордың немесе секторлар тобының экономикалық белсенділігінің өзгеруінің бүкіл экономикаға қандай әсер ететінін бағалай аламыз.

Сын

Жоғарыда айтылғандай, таза өнімді есептеу үшін құндылық теориясы, жалпы және таза есептеу әдістері, сондай-ақ транзакция көлемінің бағаларын үйлесімді түрде жинақтау техникалары қажет. Әрине, мұны істеудің көптеген жолдары бар, бірақ көбінесе заңдық аяқ шеңбері мүмкін немесе рұқсат етілген нұсқаулардың санын шектейді (кәсіпорын есептері аудитіледі және т.б., ел заңдарына сәйкес кәсіби қызметтің дұрыс есебін қамтамасыз ету үшін). Дегенмен, таза өнімді анықтау процедурасы даулы болуы мүмкін. Қолданылатын бағалау стандарттары әртүрлі елдерде сәл өзгеше болуы мүмкін. Марксистік экономикада құндылық өнімі – тірі еңбекпен жаратылған жаңа құнды көрсететін, балама өнім өлшемі ретінде ұсынылады. Бірақ кейде экологиялық сын да айтылады. Мұндағы аргумент мынадай: таза өнімді есептеу кезінде шығындар мен нәтижелер тек баға тұрғысынан бағаланады. Сондықтан өндіріске жұмсалған және бағасы жоқ кірістер мен шығыстар бағалаудан тыс қалады. Дегенмен, осы кірістер мен шығыстарға баға беруге болады немесе оларды сауда нысанына айналдыруға болады немесе болмайды, олар экономикалық немесе адамдық құндылыққа ие болуы мүмкін. Мысалы, егер ауа ластанса немесе ашық теңіздегі балық қоры азайса, оны қалпына келтіруге кеткен шығын ластаушылардың немесе балық аулау компанияларының таза өнімінде ескерілмейді. Кейде салықтар салынады. Бүгінде Киото протоколы "шығарылымдарды саудалау" идеясын қадағалады, онда ластауға құқық сатып алынып сатылады, бұл кейбір адамдар үшін абсурдты әрекет. Алайда, басқалары бұл бәсекелі нарықтардың кез келген ресурстарды бөлу мәселесін шеше алуын дәлелдейді деп санайды.