Кіріспе

Қаржылық есептер (немесе қаржылық есептер) – бұл кәсіпорынның, жеке тұлғаның немесе басқа да ұйымның қаржылық қызметі мен жағдайының ресми жазбалары. Тиісті қаржылық ақпарат құрылымдалған түрде және оңай түсінілетіндей етіп ұсынылады. Олар әдетте, басқару талқылауы мен талдауымен бірге төрт негізгі қаржылық есепті қамтиды: баланс немесе қаржылық жағдай туралы есеп, компанияның активтері, міндеттемелері және меншік капиталы туралы белгілі бір уақыт аралығындағы мәліметтерді көрсетеді. Табыс есебі немесе пайда мен шығын есебі (P&L есебі), немесе толық кіріс есебі немесе кіріс пен шығыстар есебі – компанияның белгілі бір кезеңдегі кірісі, шығыстары және пайдасы туралы мәліметтерді ұсынады. Пайда мен шығын есебі кәсіпорынның қызметі туралы ақпарат береді, оған сату және көрсетілген кезеңде туындаған түрлі шығындар жатады. Өз капиталының өзгеруі туралы есеп немесе акционерлік капиталдың өзгеруі туралы есеп немесе сақталған пайданың есебі, компанияның белгілі бір кезеңдегі өз капиталының өзгеруі туралы мәліметтерді көрсетеді. Ақша ағыны туралы есеп компанияның ақша ағыны қызметі, атап айтқанда, белгілі бір кезеңдегі операциялық, инвестициялық және қаржылық қызметі туралы мәліметтерді ұсынады. Маңыздысы, баланс – белгілі бір уақытқа қатысты мәліметтерді көрсетеді, ал табыс есебі, өз капиталының өзгеруі туралы есеп және ақша ағыны есебі белгілі бір кезеңдегі қызметті көрсетеді. Ірі корпорациялар үшін бұл есептер күрделі болуы мүмкін және қаржылық есептілікке және басқару талқылауы мен талдауына қосымша кең көлемде түсіндірмелерді қамтуы мүмкін. Түсіндірмелерде әдетте баланстағы, табыс және ақша ағыны есебіндегі әрбір тармақ егжей-тегжейлі сипатталады. Қаржылық есептілікке қосымшалар қаржылық есептіліктің ажырамас бөлігі болып саналады.

Қаржылық есептіліктің мақсаты

Финанстық есептіліктің мақсаты – экономикалық шешімдер қабылдауда пайдаланушылардың кең шеңберіне пайдалы болатын кәсіпорның қаржылық жағдайы, қызмет нәтижелері және қаржылық жағдайының өзгеруі туралы ақпарат ұсыну болып табылады. Финанстық есептер түсінікті, маңызды, сенімді және салыстырмалы болуы керек. Есепке алынатын активтер, міндеттемелер, меншік капиталы, кірістер мен шығыстар ұйымның қаржылық жағдайымен тікелей байланысты. Финанстық есептер «бизнес және экономикалық қызмет, сондай-ақ есеп жүргізу саласындағы қызметтер туралы лайықты білімі бар және ақпаратты мұқият зерттеуге дайын» оқырмандарға түсінікті болу үшін жасалған. Пайдаланушылар финанстық есептілікті әртүрлі мақсаттарда қолдана алады:

Иелері мен басқарушылар оның үздіксіз жұмыс істеуіне әсер ететін маңызды бизнес шешімдерін қабылдау үшін финанстық есептілікке мұқтаж. Осы есептер негізінде қаржылық талдау жүргізіліп, басқаруға деректерді толыққанды түсінуге көмектеседі. Бұл есептер басқарудың акционерлерге ұсынатын жылдық есебінің де бөлігі болып табылады. Қызметкерлер еңбек ұйымдарының жағдайында басшылықпен ұжымдық шарттар (CBA) жасасу үшін немесе жеке тұлғалар үшін еңбекақысы, лауазымға көтерілуі және рейтингі туралы мәселелерді талқылау үшін осы есептерді қажет етеді. Болашақ инвесторлар финанстық есептілікті бизнеске инвестиция жасаудың мүмкіндігін бағалау үшін пайдаланады. Инвесторлар жиі қаржылық талдауларды қолданады, оларды мамандар (қаржылық сарапшылар) дайындайды, осылайша инвестициялық шешімдер қабылдау үшін негіз береді. Қаржы институттары (банктер және басқа несие беруші компаниялар) компанияға жаңа айналымдық капитал беру немесе кеңейту және басқа да маңызды шығыстарды қаржыландыру үшін қарыздық құралдарды (мысалы, ұзақ мерзімді банк несиесі немесе облигациялар) беру туралы шешім қабылдауда оларды пайдаланады. Акционерлер акционерлік капиталдың басқарылуы туралы ақпарат сұрауы мүмкін, ол финанстық есептер (немесе акциялар туралы есептер) арқылы ұсынылуы мүмкін, өйткені акционерлердің қаржылық мүддесі капиталдың тиімді және сақтықпен басқарылуын растауға байланысты.

Консолидацияланған

Біріктірілген қаржылық есептілік – бұл "Ата компания (компания) және оның еншілес компанияларының активтері, міндеттемелері, өзіндік капиталы, табысы, шығыстары және ақша ағындары бір экономикалық бірлік ретінде көрсетілген топтың қаржылық есептілігі", деп анықталады, Халықаралық есеп стандарты (ХЭС) 27 "Біріктірілген және жеке қаржылық есептілік" және Халықаралық қаржылық есептілік стандарты (ХҚЕС) 10 "Біріктірілген қаржылық есептілік" бойынша.

Үкімет

Мемлекеттік қаржылық есептіліктерді тіркеу, өлшеу және ұсыну қағидалары, шаруашылық және тіпті коммерциялық емес ұйымдар үшін қажетті талаптардан өзгеше болуы мүмкін. Олар екі есептеу әдісінің бірін қолдануы мүмкін: жиынды есеп немесе шығындар есебі, немесе екеуінің комбинациясын (OCBOA). Пайдаға бағдарланған кәсіпорныңдардың тізбесінен едәуір өзгеше толық тізбелік есептер жиынтығы да қолданылады.

Жеке

Жеке несие алуға немесе қаржылық көмекке үміткер адамдардан жеке қаржылық жағдай туралы мәлімдеме талап етілуі мүмкін. Әдетте, жеке қаржылық жағдай туралы мәлімдеме жеке меншіктегі активтер мен міндеттемелерді (қарыздарды) немесе жеке кірістер мен шығыстарды, немесе оның екеуін де көрсету үшін бір нысаннан тұрады. Қай нысанды толтыру қажеттігін несие немесе көмек беретін ұйым анықтайды.

Аудит және құқықтық салдарлар

Заңдар елден елге әртүрлі болғанымен, акционерлік қоғамның қаржылық есептілігін тексеру инвестиция, қаржыландыру және салық салу мақсатында көбінесе қажет болады. Мұндай тексерулерді әдетте тәуелсіз бухгалтерлер немесе аудиторлық фирмалар жүргізеді. Аудит нәтижелері аудиторлық есепте жинақталады, онда қаржылық есептілік туралы немесе оның әділдігі мен дұрыстығына қатысты жағдайлар көрсетіледі. Қаржылық есептілік туралы аудиторлық пікір көбінесе жылдық есепке қоса беріледі. Аудитор кімге жауапты екендігі туралы көптеген заңдық пікірталастар болған. Аудит есептері әдетте қазіргі акционерлерге жолдалғандықтан, олар оларға заңды түрде қамқорлық етуге міндетті деп есептеледі. Бірақ бұл жалпы құқық бойынша сот шешімдерімен расталмаған болуы мүмкін. Канадада аудиторлар тек бастапқы нарықта акциялар сатып алу үшін проспекті пайдаланатын инвесторларға ғана жауапты. Ұлыбританияда аудитор әлеуетті инвестор туралы және оның қаржылық есептіліктегі ақпаратты қалай пайдаланатынын білген жағдайда, олар әлеуетті инвесторлар алдында жауапты деп танылды. Бүгінгі таңда аудиторлар өз есептеріне жауапкершілікті шектеуші сөздерді қосуға бейім, бұл олардың есептерін алушылардан басқа кез келген адамның оған сүйенуіне кедергі келтіреді. Жауапкершілік маңызды мәселе: мысалы, Ұлыбританияда аудиторлардың жауапкершілігі шексіз. АҚШ-та, әсіресе «Энроннан» кейінгі кезеңде қаржылық есептіліктің дұрыстығына қатысты үлкен алаңдаушылық болды. Корпоративтік басшылар – бас атқарушы директор (генералды директор) және бас қаржы директоры (финанс директоры) – есепті оқығандарға ұйым туралы дұрыс түсінік беретін әділ қаржылық есептілікті ұсыну үшін жеке жауапты.

Стандарттар мен ережелер

Әр түрлі елдер уақыт өте келе өздерінің есептік принциптерін әзірледі, бұл компанияларды халықаралық деңгейде салыстыруды қиындатады. Әр түрлі компаниялар дайындаған қаржылық есептіліктің біркелкілігі мен салыстырмалылығын қамтамасыз ету үшін белгілі бір нұсқаулар мен ережелер жиынтығы қолданылады. Бұл нұсқаулар жиынтығы, Жалпы қабылданған есептік принциптер (GAAP) деп аталады, қаржылық есептілікті дайындау үшін негіз болып табылады, алайда көптеген компаниялар мұндай талаптардың шеңберінен тыс ақпаратты өз еркімен жариялайды. Жақында Халықаралық есеп стандарттары кеңесі (IASB) жасаған есеп ережелерін бірыңғайландыруға күш салынуда. IASB халықаралық қаржылық есептілік стандарттарын (IFRS) әзірлейді, олар Австралия, Канада және Еуропалық Одақ (тек акциялары биржада саудаланатын компаниялар үшін) тарапынан қабылданды, ал Оңтүстік Африка және басқа елдерде қарастырылып жатыр. АҚШ-тың қаржылық есеп стандарттары жөніндегі кеңесі U.S. GAAP және IFRS стандарттарын уақыт өте келе жақындастыруға міндеттенді.

Жылдық есептерге енгізу

Жаңа инвесторларды тарту мақсатымен, акционерлік қоғамдар жылдық акционерлерге арналған есептемесінде қаржылық мәліметтерін әдемі қағазға жинақтап, ұнамды графикалық элементтер мен суреттермен көркемдейді, соның арқылы ұйымның мәдениетін және қызығушылығын шақыруға тырысады – бұл, белгілі бір деңгейде, «маркетингтік буклет» сияқты. Әдетте, компанияның бас директоры акционерлерге хат жазып, басқарудың нәтижелерін және компанияның қаржылық жетістіктерін сипаттайды. АҚШ-та интернет пайдалануға дейін жылдық есеп корпорациялардың жеке акционерлермен байланыс құрудың ең тиімді тәсілі саналды. Көшбасшы компаниялар әрбір акционерге тартымды жылдық есептерді дайындауға және жіберуге елеулі қаржы жұмсады. Жылдық есептер көбінесе журнальный үстелге қоятын кітаптар сияқты безендірілетін.

Басқарудың талқылауы мен талдауы

Менеджмент талқылау және талдау, немесе MD&A – компанияның жылдық қаржылық есептілігінің негізгі бөлігі. MD&A-ның мақсаты – басшылықтың көзқарасымен ұйымның өткен өнімділігі, қаржылық жағдайы және болашақ перспективаларын түсіндіру. Осы арқылы MD&A инвесторларға толық, әділ және тепе-тең ақпарат беруге тырысады, оларға ұйымға инвестиция салу немесе инвестицияны жалғастыру туралы шешім қабылдауға көмектеседі. Бұл бөлімде өткен жылдың сипаттамасы, сондай-ақ компанияның бизнесіне сол жылы әсер еткен маңызды факторлар, компанияның өткені, қазіргі жағдайы және болашағы туралы объективті және бейтарап ақпарат келтіріледі. MD&A әдетте корпорацияның ақшалай қаражаттың жеткіліктілігін, капиталдық ресурстарын, операциялық қызметтерінің нәтижелерін, қаржылық есептілік көрсеткіштеріндегі (мысалы, активтердің құнсыздануы және қайта құрылымдау шығындары) маңызды өзгерістердің себептерін, сирек немесе ерекше жағдайларды (мысалы, бірігулер мен сатып алулар немесе акцияларды қайта сатып алу), оң және теріс тенденцияларды, инфляцияның әсерін, ішкі және халықаралық нарық тәуекелдерін және маңызды белгісіздіктерді сипаттайды.

Электрондық есеп-қисапқа ауысу

Қаржылық есептер жүздеген жылдар бойы қағаз түрінде дайындалып келді. Интернеттің дамуымен бірге, көбірек қаржылық есептер электрондық форматта жасалып, Интернет арқылы алмасылатын болды. Электрондық қаржылық есептердің кең таралған түрлері – PDF және HTML. Бұл электрондық қаржылық есептердің кемшіліктері бар, себебі қаржылық есептегі ақпаратты қайта пайдалану үшін оны адам оқып түсінуі керек. Соңғы кезде, қаржылық есептерді құрылымдалған және компьютерлік оқуға қолайлы форматта жасауға мүмкіндік беретін, нарық талабымен туындаған жаһандық стандарт – XBRL (Extensible Business Reporting Language) қаржылық есептерді дайындау форматы ретінде кеңінен танымал болды. Әлемнің көптеген реттеуші органдары, мысалы АҚШ-тың Қаржылық қағаздар және биржалар комиссиясы, қаржылық ақпаратты ұсыну үшін XBRL-ді міндетті етіп белгіледі. UN/CEFACT, жалпы қабылданған есептік принциптерге (GAAP) сәйкес, кәсіпорындар мен олардың серіктестері арасында қолданылатын, ішкі немесе сыртқы қаржылық есептілік туралы XML хабарламаларын жасады, олар жеке мүдделі тараптарға (мысалы, банктерге) және мемлекеттік жинау органдарына (мысалы, салық органдарына) жіберіледі. Көптеген реттеуші органдар осындай хабарламаларды қаржылық және экономикалық ақпаратты жинау үшін пайдаланады.