Кіріспе

Жеке тұлғаның немесе компанияның белгілі бір уақыт кезеңінде алған байлығы, АҚШ құқығындағы осы ұғым – табыс. Табыс дегеніміз, белгілі бір мерзім ішіндегі нақты немесе заңды тұлғаның алған тұтыну және жинақтау мүмкіндігі, ол әдетте ақшалай түрде өрнектеледі. Мысалы, адамның экономикалық мағынадағы табысы заңмен белгіленген табысынан өзгеше болуы мүмкін. Дискрециялық табыс көбінесе жалпы табыстан салықтар және басқа да шегерімдер (мысалы, міндетті зейнетақы төлемдері) алынған сома ретінде анықталады және салық төлеушілердің әл-ауқатын салыстыру үшін кеңінен қолданылады. Мемлекеттік экономика саласында бұл ұғым ақшалай және ақшалай емес тұтыну қабілетінің жинақталуын қамтуы мүмкін, ал ақшалай бөлігі жалпы табыстың шамамен бағасы ретінде қолданылады. Кәсіпорын үшін жалпы табыс – барлық кірістердің қосындысы, сатылған тауарлардың құны шегерілгенде. Таза табыс шығыстарды ескереді: таза табыс кірістен сатылған тауарлардың құны, шығыстар, амортизация, пайыз және салықтар алынған сомаға тең.

Толық және Хайг Саймонның кірісі

"Толық табыс" дегеніміз – кез келген жеке тұлғаның немесе үй шаруашылығының ақшалай және ақшалай емес тұтыну мүмкіндігінің жиынтығы. Экономист Николас Барр "табыстың классикалық анықтамасы" деп атаған (1938 жылғы Хайг-Симонс анықтамасы) бойынша: "табыс (1) тұтынудағы құқықтардың нарықтық құны және (2) меншік құқықтарының құнының өзгеруі ретінде анықталады". Ақшалай емес тауарлардың, мысалы, демалыстың тұтыну мүмкіндігін өлшеуге болмайтындықтан, ақшалай табыс толық табысқа шамамен тең болуы мүмкін. Тұтынушы теориясында "табыс" – "бюджеттік шектеу" деген сөз, яғни x және y тауарларының сандық көрсеткіштері мен бағаларына байланысты жұмсалатын сома. Бұл теңдеу екі нәрсені білдіреді. Біріншіден, x тауарының бір бірлігін сатып алу y тауарының бірлігін кемітуді білдіреді. Сондықтан, x тауарының бірлігінің бағасы y тауарының қанша бірлігінен бас тартуға байланысты. Екіншіден, егер x тауарының бағасы белгілі және белгілі болса, онда оның салыстырмалы бағасы төмендейді. Кәдімгі гипотеза, сұраныс заңы, x тауарына деген сұраныс төмен бағада артады. Талдау екі тауардан астам жағдайларға да қатысты қолданылады. Бірнеше кезеңге жасалған теориялық жалпылау – көп кезеңдік байлық және табыс шектеулері. Мысалы, сол адам өнімді дағдыларын арттыруы немесе жоғары табыс табу үшін өнімді активтерге ие болуы мүмкін. Көп кезеңдік жағдайда, жеке тұлғаның бақылауынан тыс экономикада табыс ағынын азайту (немесе арттыру) мүмкіндігі туындауы мүмкін. Өлшенген табыстың өзгеруі және оның уақыт өте келе тұтынумен байланысы, мысалы, тұрақты табыс гипотезасында, тиісінше модельделуі мүмкін.

Салық кодексіндегі анықтамалар

Осы тармақшада басқаша көзделмесе, жалпы табыс – кез келген көзден алынған барлық кіріс, оның ішінде (бірақ олармен шектелмейтін) мынадай тармақтар: 1) қызметтер үшін сыйақы, оның ішінде гонорарлар, комиссиялар, әлеуметтік жәрдемақы және осыған ұқсас тармақтар; 2) кәсіпкерлік қызметтен алынған жалпы табыс; 3) мүлік операцияларынан алынған пайда; 4) пайыздық табыс; 5) жалдама ақысы; 6) авторлық құқық төлемдері; 7) дивидендтер; 8) аннуитеттер; 9) өмірге сақтандыру және жинақтау шартынан алынған кіріс; 10) зейнетақы; 11) қарыздың өтелгенінен алынған кіріс; 12) серіктестіктің жалпы табысының үлесі; 13) қайтыс болған адамға қатысты кіріс; 14) мүлікке немесе трастқа қатысты кіріс. 26 АҚШ Кодексі § 61 Жалпы кіріс анықтамасы. Сондай-ақ, кірістен кейбір заңмен көзделген жеңілдіктер де бар.

Бухгалтерлік есептің анықтамасы

Халықаралық есеп стандарттары кеңесі (IASB) мынадай анықтама береді: "Табыс – есепті кезеңде активтердің өсуі немесе міндеттемелердің азаюы түріндегі экономикалық пайданың өсуі, бұл капиталға қатысушылардың үлестеріне байланысты емес, өз капиталының өсуіне әкеледі". [F.70] (IFRS негіздемесі). Бұрынғы МСФО тұжырымдамалық негіздемесі (4.29) былай деді: "Табыс анықтамасы кіріс пен пайданы қамтиды. Кіріс – бұл кәсіпорынның қалыпты қызметі барысында туындайтын және сату, алымдар, пайыз, дивидендтер, роялти және жалға алу сияқты әртүрлі атаулармен аталатын құбылыс. 4.30 Пайдалар – кіріс анықтамасына сәйкес келетін басқа да элементтерді білдіреді және олар кәсіпорынның қалыпты қызметі барысында туындауы мүмкін немесе туындамауы мүмкін. Пайда экономикалық пайданың өсуін білдіреді және табиғаты бойынша кірістен ерекшеленбейді. Сондықтан олар осы тұжырымдамалық негізде жеке элемент ретінде қарастырылмайды". Қазіргі МСФО тұжырымдамалық негіздемесі (4.68) енді кіріс пен пайда арасындағы айырмашылықты жатқызбайды. Дегенмен, стандарттар мен есеп беру деңгейінде бұл айырмашылық сақталады. Мысалы, МСФО 9.5.7.1 мынадайды белгілейді: "Әділ құнмен өлшенетін қаржы активі немесе қаржы міндеттемесінен туындаған пайда немесе залал табыс немесе залалдар есебінде танылуға тиіс", ал IASB МСФО XBRL таксономиясында OtherGainsLosses, GainsLossesOnNetMonetaryPosition және ұқсас элементтерді қамтиды. АҚШ GAAP табысты анықтамайды, бірақ жиынтық табысты анықтайды (CON 8.4. E75): Жиынтық табыс – меншік емес көздерден туындаған операциялар мен басқа да оқиғалар мен жағдайлар салдарынан кәсіптік ұйымның бір кезеңдегі меншік капиталындағы өзгеріс. Бұл меншік иелерінің инвестициялары мен оларға үлестірулерден басқа, бір кезеңдегі меншік капиталындағы барлық өзгерістерді қамтиды. Джон Хикстің анықтамасына сәйкес, табыс – «келешектегі түсімдердің (ақшалай) капитал құнын сақтап қалу ниеті болған жағдайда, бір кезеңде жұмсалатын ең жоғары сома».

Қарыз

Қарыз алу немесе ақшаны қайтару, қарыз алғанға да, қарыз бергенге де ешқандай жағдайда табысқа жатпайды. Адамдардың табысының артуына білім, жаһандану және экономикалық еркіндік, бейбітшілік сияқты тиімді саяси жағдайлар да қоса, көптеген факторлар әсер етеді. Табыс артқан сайын адамдар көбінесе жұмыс істеуге жұмсайтын уақытын азайтады. Дамыған елдерде (яғни "дамыған экономикаға" ие елдерде) табыс жоғары, ал дамушы елдерде табыс көбінесе төмен болады.

Жоғары табысқа ықпал ететін факторлар

Білім табыстың деңгейіне оң әсер етеді. Білім беру жұмыс күшінің біліктілігін арттырады, бұл өз кезегінде олардың өнімділігін ұлғайтады (және осылайша жалақыны көбейтеді). Гари Беккер Адам капиталы теориясын жасады, ол білім беруге және оқытуға инвестиция салу тиімділікті арттырып, экономикалық өсуге алып келетінін көрсетеді. Жаһандану нарықтарды интеграциялау арқылы табысты арттыра алады, сондай-ақ ресурстарды тиімді бөлу және қолда бар байлықты кеңейту арқылы жеке тұлғаларға табыс көбейтуге үлкен мүмкіндіктер береді. Әдетте, саудаға көбірек ашық елдерде табыс жоғары болады. Жаһандану елдердің орташа табысын арттырса да, бұл әлеуетті теңсіздіктерге әкеледі. Сакс пен Уорнердің пікірінше, "ашық экономикасы бар елдер табыстың бір деңгейіне жақындасады, бірақ бұл көп уақытты қажет етеді".

Табыс теңсіздігі

Табыс теңсіздігі – табыстың біркелкі емес таралу деңгейі. Оны Лоренц қисығы және Джини коэффициенті сияқты әр түрлі әдістермен өлшеуге болады. Көптеген экономистердің пікірінше, теңсіздіктің белгілі бір деңгейі қажетті және пайдалы, бірақ артық теңсіздік тиімсіздік мәселелеріне және әлеуметтік теңсіздікке алып келеді.

Ұлттық табыс

Ұлттық табыс, ұлттық таза табыс (ҰТТ) сияқты статистикалық көрсеткіштер арқылы өлшенетін ұлттық табыс, экономикадағы жеке тұлғалардың, корпорациялардың және үкіметтің жалпы табысын көрсетеді. Қосымша ақпарат алу үшін ұлттық табыс пен өнімнің өлшемдеріне жүгініңіз. Экономиканың жалпы өнімі оның жалпы табысына тең. Осы көзқарас бойынша, ЖІӨ ұлттық табыстың индикаторы және өлшемі болып табылады, себебі ол бір елдің шекарасы ішінде өндірілген тауарлар мен қызметтердің жалпы өндірісін және оның жалпы табысын бірдей өлшейді. ЖІӨ өндіріс факторлары (түсімдер) және өндіріс функциясы (түсімдерді өнімге айналдыру қабілеті) арқылы есептеледі. Мұндағы маңызды мәселе – факторлық нарық арқылы табыс таралуы және ұлттық табыстың осы факторлар арасында қалай бөлінетіні. Осы талдау үшін, үлестіру және факторлық бағалардың неоклассикалық теориясы – зерттелетін заманауи теория болып табылады.

Негізгі табыс

Негізгі табыс модельдері мемлекеттік мекемеден тұрақты және көбінесе шартсыз түрде ақша алуды жақтады. Негізгі табыс модельдерінің көптеген түрлері бар, ең танымал - Универсалды негізгі табыс.

Жалпыға бірдей негізгі табыс

Жалпыға бірдей негізгі табыс – бұл жеке тұлғаларға универсалды және шартсыз негізде берілетін мерзімдік ақшалай төлем. Азық-түлік купондары бағдарламасы сияқты басқа бағдарламалардан өзгеше, ЖНТ (UBI) алушыларға купондардың орнына ақшалай қаражат ұсынады. Бұл төлемдер үй шаруашылықтарына емес, барлық жеке тұлғаларға, табысының деңгейіне және жұмыс істеу жағдайына қарамастан, қаражатты тексерусіз төленеді. ЖНТ-ні қолдайтындар, негізгі табыстың әлеуметтік қорғауды қамтамасыз етуге, автоматтандырудың және еңбек нарығындағы өзгерістердің салдарына баса кететінін айтады. Ал қарсыластары ЖНТ-нің үлкен шығындарға алып келетінін және адамдардың жұмыс істеуге деген ынтасын төмендететінін мәлімдейді. Олар ЖНТ-ні қолдайтындар көтерген мәселелерді шешу үшін басқа, тиімдірек саясаттар бар екенін де айтуы мүмкін. Мұндай саясаттардың бірі – теріс табыс салығы.

Философия мен этикадағы табыстар

Тарих бойы көптеген адамдар табыс пен мораль, сондай-ақ қоғамға тигізетін әсері туралы жазды. Әулие Пауыл: "Ақшаға құмарлықтың өзі – барлық жамандықтардың түбі" деп жазған (1 Тімотеге 6:10 (ASV)). Кейбір ғалымдар материалдық прогресс пен гүлдену, жеке және ұлттық деңгейдегі табыстың үздіріліссіз өсуі сияқты, кез келген моральдық принципті сақтау үшін қажетті негізді құрайды деген қорытындыға келді. Бұл пікір Адам Смит өзінің "Моральдық сезімдер туралы теориясында" нақты айтылған, ал соңғы кезде Гарвард университетінің экономисі Бенджамин Фридман өзінің "Экономикалық өсудің моральдық салдары" атты кітабында осы ойды одан әрі дамытты.

Табыс пен денсаулық

Гарвард университетінің Кокрейн ынтымақтастығының зерттеушілері жүргізген маңызды жүйелі шолу нәтижесінде, шартсыз ақшалай төлемдер түрінде берілген табыс, аурулардың азаюына, азық-түлік қауіпсіздігінің және тамақтанудың әртүрлілігінің жақсаруына, балалардың мектепке қатылуының артуына, ең нашар кедейліктің төмендеуіне және денсаулық сақтауға жұмсалатын қаражаттың көбеюіне алып келеді. Денсаулық сақтау қоры, кірісі төмен адамдардың өз денсаулығын жағымсыз сипаттауға бейім екенін көрсететін талдау жариялады. Жоғары кіріс, жақсы денсаулықпен байланысты. Тағы бір зерттеуде, үй шаруашылығының кірісі 1000 фунт стерлингке артқанда, ерлер мен әйелдердің өмір сүру ұзақтығы 3,6 айға артатыны анықталды. Эпидемиология профессоры Майкл Г. Мармоттың зерттеуі, кіріс пен денсаулық арасындағы оң корреляцияны екі фактормен түсіндіруге болатынын көрсетеді: биологиялық тіршілік үшін қажетті тауарлар мен қызметтерді алу мүмкіндігі және өмірлік жағдайларға ықпал ету мүмкіндігі. Рассел Экоб пен Джордж Дейви Смит кіріс пен денсаулықты бағалаудың бірнеше көрсеткіштері арасында байланыс бар екенін анықтады. Үй шаруашылығының эквивалентті кірісінің жоғары деңгейі, бойдың биіктігі, бел-жамбас арақатынасы, тыныс алу функциясы, денсаулықтың нашарлауы және созылмалы ауруларды шектеу сияқты денсаулық көрсеткіштерінің жақсаруымен байланысты.

Тарих

Экономикада кіріс әдетте "Y" әрпімен белгіленеді. Джон Хикс кіріс үшін "I" әрпін қолданған, бірақ Кейнс 1937 жылы оған "екіншісін де сынап көргеннен кейін, кіріс үшін "Y", ал инвестиция үшін "I" пайдалану оңайырақ деп санаймын" деп жазды. Кейбіреулер Y әрпін испан тіліндегі "I" дыбысының баламасы деп есептейді, бірақ "грек әрпі "I"" Y әрпі бұрын қазіргі неміс тіліндегі "ü" немесе фонетикалық /y/ сияқты айтылған.