Кіріспе
Әлеуметтанудағы ұғым
Әлеуметтануда, басты мәртебе – жеке тұлғаның ең маңызды айқындамалық ерекшелігі болып табылатын әлеуметтік жағдай. Басты мәртебе "әлеуметтік жекелігі үшін ерекше маңызға ие, көбінесе адамның өмірін толығымен қалыптастыратын" мәртебе ретінде анықталады. Басты мәртебе туа біткен немесе өмір бойында қол жеткізілген болуы мүмкін. Туа біткен мәртебелер – нәсіл, жыныс сияқты адамның туған кезден бастап ие болатын мәртебелері. Ал қол жеткізілген мәртебелер – ана, спортшы, жұбайы сияқты өмір бойында қалыптасатын мәртебелер. Егер осы мәртебелердің бірі қалғандарынан басым болса, ол адамның басты мәртебесі деп есептелуі мүмкін.
Шығу тегі
Эверетт Хьюз 1940 жылдары «басты мәртебе» ұғымын алғаш рет енгізді, және ол Америкалық социологиялық қауымдастықтың 53-ші президенті ретінде сөйлеген сөзінің негізгі тақырыбы болды. Бұл сөйлесуінде ол "байқаушылардың бір белгі немесе демографиялық санаты байқалатын адамның өмірі, мінез-құлқы немесе жетістіктерінің кез келген басқа аспектісінен маңыздырақ деп санауына бейімділігін" талқылады, әсіресе нәсілге тоқталып өтті. Эверетт Хьюз «Мастерлік мәртебе» ұғымын «Американдық социология журналында» жарияланған «Мәртебенің қиындықтары мен қайшылықтары» атты мақаласында ұсынды. Оның бұл тұжырымдамасы әсерлі болғанымен, «басты мәртебе» термині 1970 жылдарға дейін жиі қолданылмады. Көбінесе басты мәртебе теріс нәрсе ретінде қарастырылады, мысалы, нәсілдік немесе гендерлік дискриминация, бірақ бұл әрқашан солай бола бермейді (мысалы, кәсіби мәртебе).
Сипаттама
Басты мәртебе көбінесе жеке тұлғаның ең маңызды құрылымы болып табылады. Ортақ белгілері – нәсіл немесе ұлттық ерекшелік, жыныс, сексуалдық бағдары, дене мүмкіндіктері, жас, экономикалық жағдайы, діні немесе рухани сенімдері, білімі. Сонымен қатар, бала тәрбиесі, жұмыс істеу жағдайы, мүгедектік немесе психикалық аурулар да осы санатқа жатады. Қабылдау бойынша, жеке тұлғаның басты мәртебесі басқа анықтамалық белгілерге басымдық береді; мысалы, егер әйел өзінің ана рөлінің әйел, қыз және т.б. рөлінен маңыздырақ деп есептесе, ол өзін ана деп тануға және өзін ана деп атайтын басқа әйелдермен солға сәйкестендіруге бейім. Адамның басты мәртебесі басқалардың оны қалай қабылдайтынына және олармен қарым-қатынасына үлкен әсер етеді. Мәртебе жиынтығының басқа аспектілеріне қарағанда, басты мәртебе жеке адамның өзін қалай ұстауына және басқалардың оған қатысты қалай әрекет етуіне ықпал етеді.
Қоғамдағы қожайынның мәртебесі
Күнделікті өмірде үстемдік мәртебесін көруге болады (мысалы, жынысқа бөлінген дәретханалар, мүгедектерге арналған белгілер, даңқ, мамандық және т.б.). Бұл үстемдік мәртебелер көбінесе жеке адамдардың өзара әрекеттесуін анықтайды. Адамдар сіздің үстемдік мәртебеңізге байланысты сізге әртүрлі қарайды. Бұл мысалдар көбінесе адамдар қоршаған әлемді түсіну үшін жасайтын әлеуметтік құрылымдар болып табылады.
Қылмыстық соттардың шеберлік мәртебесіне негізделген шешім қабылдауы
370-ке жуық түрлі қылмыстық сот шешімдері бойынша алынған деректер негізінде жасалған зерттеулер, банда мүшелігіне байланысты қалыптасқан басты мәртебені құру және оның айыптау мен жаза тағайындау шешімдеріне тигізетін әсерін қарастырды. "Есірткіге тәуелді", "ақыл-есі дұрыс емес", "балаларды зорлаған", "алкоголик", "бұрын сотталған" сияқты әртүрлі мәртебелер шешім қабылдауға зор ықпал етеді. Мұндай мәртебелер жеке тұлғаның өзін-өзі тануын өзгертеді және жаза тағайындаумен айналысатын адамдардың көзінде мүмкіндіктерді шектейді. Стереотиптер мен басты мәртебелерді шатастыруға болмайды, себебі стереотип осы жағдайда бақылаушының қолдағы іс туралы кез келген қосымша ақпаратты сүзуші екенін көрсетеді, ал басты мәртебе басқа да маңызды ақпараттар болған жағдайда да, соңғы шешімге күшті әсер етеді. Осы себепті, жылдар бойы бандалық және бандалық емес қылмыстар мұқият зерттелді.
Плесси мен Фергюсон
Бұл сот ісінде нәсіл үстемдік мәртебесі ретінде айқын көрінді, себебі Жоғарғы Сот ақ нәсілді адамдарға артықшылықтар беріп, нәсілдік сегрегацияны қолдады. Бұл оқиға афроамерикалық Гомер Плесси қара нәсілділерге арналған вагонда отырудан бас тартқаннан кейін болды. Сот "тек түс бойынша заңдық айырмашылықты білдіретін" заң "конституцияға қайшы емес" деп шешті. Бұл айырмашылық – үстемдік мәртебесінің мысалы, және осы жағдайда кемсітушілік адамның үстемдік мәртебесіне байланысты туындайды.
Дауыс беру құқығы
1920 жылға дейін әйелдерге сайлауда дауыс беруге тыйым салынған. Бұл гендердің үстемдік мәртебесін көрсетеді, ол әйелдің өзге де қасиеттерін басып озды. Әйелдерге дауыс беруге мүмкіндік беру осы үстемдік мәртебесінің ықпалын азайтты.