Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Халықаралық режим – халықаралық қатысушылардың жиналысып келісетін қағидалар, нормалар, ережелер және процедуралар жиынтығы. Кейде, ресми түрде ұйымдастырылған жағдайда, ол үкіметаралық ұйымға трансформациялануы мүмкін.
An international regime is the set of principles, norms, rules and procedures that international actors converge around. Sometimes, when formally organized, it can transform into an intergovernmental organization.
Анықтама және түрлері
Стивен Д. Краснер халықаралық режимдерді "халықаралық қатынастардың белгілі бір саласындағы актерлердің күтулері жинақталатын айқын немесе жасырын принциптер, нормалар, ережелер және шешім қабылдау процедуралары" деп анықтайды. Оран Р. Янгтың сөзіне сәйкес, режимдер "нақты анықталған қызметтерге, ресурстарға немесе географиялық аймақтарға қатысты, және көбінесе халықаралық қоғам мүшелерінің бір бөлігін ғана қамтитын мамандандырылған келісімдер" болып табылады. Режимдердің түрлеріне Базель конвенциясы, Жерорта теңізі әрекет жоспары және ақшалай басқарудың Бретон-Вудс жүйесі сияқты халықаралық конвенциялар кіреді. Халықаралық режимдерге кең мағынада халықаралық ұйымдар да кіруі мүмкін.
Stephen D. Krasner defines international regimes as "sets of implicit or explicit principles, norms, rules, and decision making procedures around which actors' expectations converge in a given area of international relations". Regimes "are more specialized arrangements that pertain to well defined activities, resources, or geographical areas and often involve only some subset of the members of international society", according to Oran R. Young. Types of regimes include International Conventions such as the Basel Convention, the Mediterranean Action Plan and well known regimes like the Bretton Woods System of monetary management. International Regimes might also include international organizations in a broader sense.
Құрылу
Халықаралық режимдер көбінесе елдердің белгілі бір мәселе бойынша мінез-құлықтарын үйлестіру қажеттілігіне жауап ретінде құрылады. Егер жалпыға ортақ режим болмаса, мысалы, елдер арасындағы телекоммуникацияны көптеген екіжақты келісімдермен реттеуге тура келер еді, оны бүкіл әлемде басқару мүмкін емес болып шығар еді. ITU сияқты режим бір мезгілде форум, көпжақты шарт және елдерде телекоммуникацияны тиімді стандарттау үшін басқару органы қызметін атқарады. Халықаралық валюта қоры, Биологиялық қарулар конвенциясы және Киото протоколы – халықаралық режимдердің басқа мысалдары. Екінші дүниежүзілік соғыстан бері халықаралық режимдердің саны күрт өсті және бүгінде режимдер елдер арасындағы қатынастардың қауіпсіздік (мысалы, қаруды таратпау немесе ұжымдық қорғаныс), сауда, қаржы және инвестициялар, ақпарат пен коммуникация, адам құқықтары, қоршаған орта және ғарыш кеңістігін басқару сияқты барлық салаларын қамтиды. Кейбір ғалымдар режимді құруда және оған серпін беруде гегемонның маңыздылығын атап көрсетеді. Бұл гегемониялық тұрақтылық теориясы деп аталады. Мысалы, АҚШ Бреттон Вудс жүйесін құруға зор үлес қосты, оның құрамында Дүниежүзілік банк және Халықаралық валюта қоры сияқты ұйымдар бар. Бұл жүйенің негізгі мақсаты – халықаралық саясат пен экономикада үстемдік құратын гегемонның жаһандық стандарттарды құрудан ең көп пайда көруі. Мысалы, басқа елдер де одан пайда көрер болса, Microsoft, Universal Studios және Pfizer сияқты АҚШ компаниялары қатаң жаһандық зия кескен құқық режимінен ең көп үлес алатын болар еді. Гегемондар өздерінің билігін режимдерді құру үшін пайдаланғандықтан, олардың қанағаттанбауы да режимдердің тиімділігіне қауіп тудыруы мүмкін.
International regimes often form in response to a need to coordinate behavior among countries around an issue. In the absence of an overarching regime, for instance, telecommunications between countries would have to be governed by numerous bilateral agreements, which would become impossibly complex to administer worldwide. A regime such as ITU serves simultaneously as a forum, a multilateral treaty, and a governing body to standardize telecommunications across countries efficiently. The International Monetary Fund, Biological Weapons Convention, and Kyoto Protocol are other examples of international regimes. The number of international regimes has increased dramatically since the Second World War, and today regimes cover almost all aspects of international relations that might require coordination among countries, from security issues (such as weapons non proliferation or collective defense), to trade, finance, and investment, information and communication, human rights, the environment, and management of outer space—to name a few. Some scholars emphasize the importance of a hegemon in creating a regime and giving it momentum. This is called the hegemonic stability theory. The United States, for example, has been instrumental in creating the Bretton Woods system, with organizations such as the World Bank and the International Monetary Fund. The rationale is that a hegemon, being the dominant actor in international politics and economics, often stands to gain the most from the creation of global standards. For instance, while other countries might benefit from it, U. S. companies like Microsoft, Universal Studios, and Pfizer would be among the greatest beneficiaries of a strict global intellectual property regime. As the hegemons use their power to create regimes, their withdrawal similarly can also threaten the effectiveness of regimes.
Ұстаздар мен сыншылар
Режимдер халықаралық қатынастардағы маңызды функционалдық қажеттіліктерге қызмет етеді. Кейбір ғалымдар күшті режимдерді халықаралық саясаттағы тәуелсіз ойыншылар ретінде қарастырады. Мемлекеттер режимдерді құрып, қолдайтын болғанымен, институционалдасқаннан кейін режимдер мемлекеттік егемендікке дерлік тәуелсіз әсер ете алады. Мысалы, Халықаралық атом энергиясы агенттігі мемлекеттердің өздері берген құқықтарға ие, олар елдердегі ядролық энергия қызметін бақылауға мүмкіндік береді. Режимдер елдер арасындағы шарттар арқылы ұйымдастырылғандықтан, ресми халықаралық құқықтың маңызды көзі болып табылады. Режимдердің өздері де халықаралық құқықтың субъектілері бола алады. Мемлекеттердің мінез-құлқын қалыптастыратындықтан, ең ықпалды режимдер халықаралық әдеттегі құқықтың да көзі болуы мүмкін. Осы тұрғысынан, кейбір либералды ғалымдар режимдерді философ Иммануил Канттың әлем мемлекеттерінің федерациясы арқылы мәңгілік бейбітшілік туралы идеясына сәйкес, бейбіт әлемдік басқарудың алғашқы тұқымдары деп санайды. Режимдерді сынға тартқандар олардың әлемдік саясаттағы қосымша жанжалдың немесе тиімсіздіктің көзі ретіндегі ықпалын айыптайды. БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесі төңірегінде құрылған қауіпсіздік режимі осыған мысал ретінде жиі келтіріледі. Кейбір ғалымдар режимдер демократиялық бақылауды әлсіретеді деп алаңдайды. Олар өмірдің маңызды салаларын басқарып, ықпал етсе де, ішкі демократиялық саясаттан, заң шығарушы органға бағынышты ұйымдастырылғандықтан, бірнеше қадам алшақтатылған. Шын мәнінде, кейбір сыншылар көптеген режимдер ашықтық пен демократиялық халықтық өкілдікке бағынудың орнына, жабық есіктердің артында жасалған келісімдермен халықаралық мемлекеттік қызметкерлердің технократиялық көзқарастарын көрсетеді деп санайды. Дүниежүзілік сауда ұйымы (ДСҰ) сияқты кейбір режимдер халықтың еркін қамтамасыз ету үшін азаматтық істер департаменттерін құру арқылы осы "демократиялық кемшілікті" жоюға тырысты. Көптеген режимдер әлі де мемлекеттер ішіндегі тікелей демократиялық саясаттан оқшауланған. Дегенмен, кейбіреулер мұндай оқшаулану қажет деп есептейді, себебі халықаралық үйлестірудің көп бөлігі технократтар ұсынатын арнайы білімді талап етеді.
Regimes serve crucial functional needs in international relations. Powerful regimes are considered by some scholars as independent actors in international politics. Although ultimately states create and sustain regimes, once institutionalized, regimes can exert influence in world politics that is practically independent of state sovereignty. The International Atomic Energy Agency, for instance, has certain rights, given to it by states themselves, to monitor nuclear energy activity in countries. Insofar as they are organized by means of treaties among countries, regimes provide an important source of formal international law. Regimes themselves can also be subjects of international law. Insofar as they shape the behavior of states, the most influential regimes can also be a source of customary international law. In this light, some liberal scholars see in regimes the early seeds of peaceful world governance, in the vein of philosopher Immanuel Kant's idea of perpetual peace through a federation of world's states. Critics of regimes deplore their influence as a source of additional conflict or inefficiency in world politics. The security regime organized around the United Nations Security Council is sometimes cited as a case in point. Some other scholars are also alarmed that regimes represent a dilution of democratic control. Although they govern and influence important aspects of life, they operate steps removed from domestic democratic politics, organized around a legislature. In effect, some critics argue, most regimes come to represent the technocratic views of international civil servants, with agreements made behind closed doors, rather than being subject to openness and democratic popular representation. Some regimes, such as the World Trade Organization (WTO) have tried to address this "democratic deficit" by establishing civilian affairs departments, which are supposed to act as a liaison to the popular will. Most regimes are still insulated from the direct democratic politics that happen within states. Some, however, consider such insulation necessary, since much of international coordination require specialized expertise provided best by technocrats.