Кіріспе
1948 жылғы Біріккен Ұлттар Ұйымының геноцидті заңды түрде анықтаған резолюциясы. Геноцид қылмысын алдын алу және жазалау туралы конвенция (CPPCG) немесе Геноцид конвенциясы – геноцидті қылмыстық деп санайтын және оған қатысушы мемлекеттерді оның тыйым салуын қамтамасыз етуге міндеттейтін халықаралық шарт. Бұл геноцидті қылмыс ретінде заңдастыруға бағытталған алғашқы құқықтық құжат және Біріккен Ұлттар Ұйымы Бас Ассамблеясының үшінші сессиясы барысында 1948 жылдың 9 желтоқсанында Біріккен Ұлттар Ұйымы Бас Ассамблеясы бірауыздан қабылдаған алғашқы адам құқықтары туралы шарт болды. Конвенция 1951 жылдың 12 қаңтарында күшіне енді және қазіргі таңда 152 мемлекет мүше болып табылады. Геноцид туралы конвенцияның жасалуына негізгі түрткіс Екінші дүниежүзілік соғыс болды, онда Холокост сияқты зұлматтар болды, олардың тиісті сипаттамасы мен заңды анықтамасы болған жоқ. 1944 жылы нацистік Еуропадағы саясатын және армян геноцидін сипаттау үшін «геноцид» терминін енгізген польшалық еврей заңгері Рафаэль Лемкин, оны халықаралық құқық бойынша қылмыс ретінде мойындау үшін күшпен жұмыс істеді. Бұл 1946 жылы Бас Ассамблеяның геноцидті халықаралық қылмыс ретінде таныған және оны болдырмау және жазалау үшін міндетті келісім жасауды талап еткен маңызды резолюциясында жемісті нәтиже берді. БҰҰ мүше мемлекеттері арасындағы келеліс талқылаулар мен келіссөздер CPPCG құрылуына әкелді. Конвенция геноцидті «ұлттық, этникалық, нәсілдік немесе діни топты толығымен немесе ішінара жою ниетімен жасалған кез келген әрекет» деп анықтайды. Бұл бес әрекетке топ мүшелерін өлтіру, оларға ауыр денелік немесе психикалық зиян келтіру, топты жою мақсатында өмір сүру жағдайларын жасау, тууды шектеу және балаларды топтан күштеп көшіру кіреді. Жәбірленушілер олардың нақты немесе болжамды топқа жататындығына байланысты нысанаға алынады, кездейсоқ емес. Конвенция сондай-ақ «оның жасалуына қатысуды, оны жасауға талпынуды немесе оны қоздыруды» қылмыстық қылмыс деп қарастырады. Мүше мемлекеттерге геноцид жасауға тыйым салынған және осы тыйымды қамтамасыз етуге міндетті. Барлық қылмыскерлер, олар жеке тұлғалар, мемлекеттік қызметкерлер немесе мемлекеттік иммунитеті бар саяси басшылар болсын, сотталуға тиіс. CPPCG ұлттық және халықаралық құқыққа ықпал етті. Оның геноцидтің анықтамасы Халықаралық қылмыстық сот сияқты халықаралық және гибридтік трибуналдармен қабылданып, бірнеше елдің ішкі заңдарына енгізілді. Оның ережелері әдеттегі құқықтың бөлігі деп есептеледі және осылайша барлық мемлекеттерге, олар конвенцияға қатысушылар болсын болмасын, міндетті болып табылады. Халықаралық сот (ICJ) да Конвенцияның негізгі принциптері геноцидке қарсы ешбір үкімет бұза алмайтын қатаң норманы білдіреді деп шешті. Геноцид туралы конвенция ICJ-ның дауларды шешуге міндетті юрисдикциясын бекітеді, бұл рохинджа геноцидінің ісі және 2022 жылы Ресейдің Украинаға басып кіруіне байланысты дау сияқты халықаралық сот процесіне әкелді.
The Convention on the Prevention and Punishment of the Crime of Genocide (CPPCG), or the Genocide Convention, is an international treaty that criminalizes genocide and obligates state parties to pursue the enforcement of its prohibition. It was the first legal instrument to codify genocide as a crime, and the first human rights treaty unanimously adopted by the United Nations General Assembly, on 9 December 1948, during the third session of the United Nations General Assembly. The Convention entered into force on 12 January 1951 and has 152 state parties as of lc=yes. The Genocide Convention was conceived largely in response to World War II, which saw atrocities such as the Holocaust that lacked an adequate description or legal definition. Polish Jewish lawyer Raphael Lemkin, who had coined the term genocide in 1944 to describe Nazi policies in occupied Europe and the Armenian genocide, campaigned for its recognition as a crime under international law. This culminated in 1946 in a landmark resolution by the General Assembly that recognized genocide as an international crime and called for the creation of a binding treaty to prevent and punish its perpetration. Subsequent discussions and negotiations among UN member states resulted in the CPPCG. The Convention defines genocide as any of five "acts committed with intent to destroy, in whole or in part, a national, ethnical, racial or religious group." These five acts include killing members of the group, causing them serious bodily or mental harm, imposing living conditions intended to destroy the group, preventing births, and forcibly transferring children out of the group. Victims are targeted because of their real or perceived membership of a group, not randomly. The convention further criminalizes "complicity, attempt, or incitement of its commission." Member states are prohibited from engaging in genocide and obligated to pursue the enforcement of this prohibition. All perpetrators are to be tried regardless of whether they are private individuals, public officials, or political leaders with sovereign immunity. The CPPCG has influenced law at both the national and international level. Its definition of genocide has been adopted by international and hybrid tribunals, such as the International Criminal Court, and incorporated into the domestic law of several countries. Its provisions are widely considered to be reflective of customary law and therefore binding on all nations whether or not they are parties. The International Court of Justice (ICJ) has likewise ruled that the principles underlying the Convention represent a peremptory norm against genocide that no government can derogate. The Genocide Convention authorizes the mandatory jurisdiction of the ICJ to adjudicate disputes, leading to international litigation such as the Rohingya genocide case and dispute over the 2022 Russian invasion of Ukraine.
Тараптар
2021 жылға қарай Геноцид туралы конвенцияға 152 мемлекет-тарап бар – бұл егеменді елдердің көп бөлігін құрайды, соңғысы 2019 жылдың 8 шілдесінде Маврикий болды. Бір мемлекет, Доминикан Республикасы, конвенцияға қол қойған, бірақ оны ратификацияламаған. Қырық төрт мемлекет конвенцияға қол қоймаған да, ратификацияламаған да. Конвенцияны жобалауда делегаттары маңызды рөл атқарғанына қарамастан, АҚШ 1988 жылға дейін – қол қоюға ашық болғаннан кейін толық қырық жыл өткен соң ғана – тарап болған жоқ. Бұл АҚШ заңдарынан жоғары тұратын кез келген халықаралық билікке қатысты американдық күдікке байланысты болды. АҚШ-тың конвенцияны ратификациялауына сенатор Уильям Проксмайрдың үгіт-насихатының үлкен үлесі болды, ол 1967 жылдан 1986 жылға дейінгі Сенат сессияларының әрқайсысында конвенцияны қолдап сөз сөйледі.
Өзін-өзі басқаруға құқығы жоқ аумақтарға қолданылуы
blockquote saka Кез келген шарты жасасқан мемлекет, Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас хатшысына жазбаша хабарлама жолдау арқылы, осы Конвенцияны өзінің сыртқы саясатын жүргізуге жауапты барлық немесе кез келген аумағына қолдануға болады. Геноцидтің алдын алу және жазалау туралы конвенцияның 12-бабы. "Біз геноцид жасады" деген айыптамалар нәтижесінде 10,000-нан астам афроамерикалықтар линчеленді, орташа есеппен жылына 100-ден астам адам, ал толық саны хабарланбаған қылмыстардың көп болуына байланысты сол кезде расталмады.
Бұрынғы Югославия
Геноцид туралы конвенцияны бұзған алғашқы мемлекеттер және тараптар Сербия мен Черногория, сондай-ақ көптеген босниялық серб басшылары болды. Босния және Герцеговина Сербия мен Черногорияға қарсы істе Халықаралық сот 2007 жылғы 26 ақпанда өз шешімін жариялады. Сот Сербияны босниялық соғыста геноцидке тікелей қатысқан деп танымады. Халықаралық трибунал екі геноцидтік оқиғаға қатысты айыптауларды қарады, оның ішінде 1992 жылғы Босниядағы муниципалитеттердегі этникалық тазалау науқаны және 1995 жылғы Сребреницадағы қырғын. Трибунал бұл қырғынға қатысты: «Босниялық серб күштері геноцид жасады, олар Сребреницаның 40 000 босниялық мұсылманині жоюға бағытталды. Сот палатасы осы қылмыстарды олардың толық атымен – геноцид деп атады» деген шешім шығарды. Дегенмен, 1992 жылғы этникалық тазалауға қатысты жеке айыптаулар әлі де қамтамасыз етілмеген. Көптеген ұлттық соттар мен заң шығарушы органдар осы оқиғалар геноцид критерийлеріне сай келеді деп тапты, ал ХТТ әрекеттер мен жою ниетінің бар екенін растады, бірақ «dolus specialis» мәселесі әлі де қаралып жатыр және БҰҰ соғыс қылмыстары соты – МКТ алдындағы мәселе болып қала береді. Бірақ Белград 1995 жылғы Сребреница геноцидін болдырмау және геноцидке айыпталған адамдарды ХТТ-ға соттау немесе тапсыру арқылы Геноцид туралы конвенцияның I және VI баптары бойынша міндеттемелерін орындамағандығы үшін халықаралық құқықты бұзды, әсіресе генерал Ратко Младичке қатысты.
Мьянма
Мьянма 2016 және 2017 жылдары шамамен 800 мың рохинджа қару қолданып көрші Бангладеш еліне қашқаннан кейін, олардың туған жерлеріндегі ауылдар жүйелі түрде өртеліп, Рахине штатындағы рохинджа қауымына қарсы геноцид жасады деген айып тағылды. Халықаралық сот 2018 жылы Мьянмадан рохинджаларды геноцидтен қорғауды талап ете отырып, алғашқы бұйрығын берді. Мьянманың азаматтық үкіметі 2021 жылдың 1 ақпанында әскерилер тарапынан құлатылды. Әскерилер геноцидтің басты кінәлісі деп есептелетіндіктен, төңкеріс Халықаралық сот үшін одан әрі қиындық тудырады.
Украина Ресейді геноцидке айыптайды
2022 жылдың ақпан айында Ресей Украинаға басып кірді, орыс тілді украиндықтарды геноцидтен қорғау мақсатында әрекет еткенін, басқа да себептермен қатар, мәлімдеді. Ресейдің осы негізсіз және жалған айыбы кеңінен айыпталып, геноцид сарапшылары оны «айнадағы айыптау» деп атады – геноцидке итермелеудің күшті, тарихи тұрғыдан қайталанып тұратын түрі. 2022 жылғы мамырдағы 35 заңгер және геноцид сарапшысының баяндамасында Ресей геноцидке тікелей және ашық түрде итермелеу арқылы Геноцид конвенциясын бұзғаны, ал ресейлік қатыгездіктер украиндық ұлттық тобын жою ниетін көрсететіні және геноцид қаупі конвенцияға қол қойған мемлекеттерді оны болдырмауға міндеттейтіні қорытындыланды.
Израиль
2023 жылдың желтоқсанында Оңтүстік Африка Израиль-ХАМАС соғысы барысында Израильдің әрекеттеріне байланысты Израильді Геноцид конвенциясын бұзғаны үшін ресми түрде айыптады және «Оңтүстік Африка Израильге қарсы» (Геноцид конвенциясы) ісін қозғады. Сот процесін бастаумен бірге, Оңтүстік Африка Халықаралық соттан Израильдің Газа жолағындағы әскери операцияларын тоқтатуды уақытша шара ретінде бұйру етуін сұрады.