Кіріспе

Балалардың құқықтары туралы халықаралық шарт

Осы конвенцияны ратификациялаған немесе оған қосылған мемлекеттер халықаралық құқықпен міндетті. Егер мемлекет шартқа қол қойған, бірақ оны ратификацияламаса, ол әлі де шарттың ережелерімен байланысты болмайды, бірақ оның мақсатына қайшы әрекет етпеуге міндетті. БҰҰ-ның Балалар құқықтары жөніндегі комитеті, 18 тәуелсіз сарапшыдан тұрады, конвенцияны ратификациялаған мемлекеттердің оны іске асыруын қадағалауға жауапты. Олардың үкіметтері БҰҰ-ның Балалар құқықтары жөніндегі комитетіне мерзімді түрде есеп беруі және өз еліндегі балалар құқықтарының жағдайы мен конвенцияны іске асырудағы прогресс туралы тексеруден өтуі қажет. Олардың есептері мен комитеттің жазбаша пікірлері мен алаңдаушылықтары комитеттің веб-сайтында қолжетімді. Егер адамдар конвенцияға сәйкес құқықтары бұзылған деп санайтын болса, олар Балалар құқықтары жөніндегі комитетке шағымдануға құқылы. Конвенцияның орындалуын бақылаудың үшінші мүмкіндігі – Балалар құқықтары жөніндегі комитет мүше мемлекет конвенцияның құқықтарын бұзған деген сенімді ақпарат алған жағдайда, өз бастамасымен жүргізе алатын тергеулер. Алайда, "мемлекеттер қол қою, ратификациялау немесе қосылу кезінде тергеу рәсімінен бас тартуға құқылы". Комитет жылына бір рет БҰҰ Бас Ассамблеясының Үшінші комитетіне есеп береді, ол сондай-ақ Балалар құқықтары комитетінің төрағасынан мәлімдеме тыңдайды және Ассамблея Балалар құқықтары туралы қаулы қабылдайды. Ол 1990 жылдың 2 қыркүйегінде күшіне енді.

2000 жылдың 25 мамырында екі қосымша хаттама қабылданды. Бірінші қосымша хаттама балалардың әскери қақтығыстарға қатысуын шектейді, ал екінші қосымша хаттама балаларды сатуға, балалардың жыныстық эксплуатациясына және балалар порнографиясына тыйым салады. 170-тен астам мемлекет екі хаттаманы да ратификациялады. Конвенцияның 19-бабында мемлекеттер-қатысушылар "балаларды барлық түрдегі физикалық немесе психикалық зорлық-зомбылықтан қорғау үшін барлық қажетті заңнамалық, әкімшілік, әлеуметтік және білім беру шараларын қабылдауы керек" делінген, бірақ ол дене жазасына сілтеме жасамайды. Комитеттің осы бөлімді дене жазасына тыйым салуды қамтитын етіп түсіндіруі Австралия, Канада және Ұлыбритания сияқты бірнеше мемлекет-қатысушылар тарапынан қабылданбады. Адам құқықтары жөніндегі Еуропалық сот Адам құқықтары жөніндегі Еуропалық конвенцияны түсіндіру кезінде осы конвенцияға сілтеме жасады.

Әлемдік стандарттар мен мәдени салыстырмалылық

Адам құқықтары жөніндегі жаһандық стандарттар 1993 жылы Венада өткен Адам құқықтары жөніндегі дүниежүзілік конференцияда күдік тудырды, онда бірқатар үкіметтер (әсіресе Қытай, Индонезия, Малайзия және Иран) жалпыға ортақ адам құқықтары идеясына қатысты маңызды қарсылықтар көтерді. Балалардың еңбекке қабілеттілігін жоюға немесе оның теріс пайдаланылуына қарсы стратегиялар мен стандарттарды құруда "универсалистік" және "релятивистік" көзқарастар арасындағы шиеленістер әлі де шешілмеген. Балалардың құлдыққа салынған некесі конвенцияда тікелей қарастырылмаған.

Қатысушы мемлекеттер мен қол қойған мемлекеттер

"Тарап" термині шартқа міндетті болуға өз келісімін нақты білдірген мемлекетті көрсетеді. Қазіргі таңда 196 мемлекет БҰҰ Балалар құқықтары конвенциясының (БҰҰ КҚК) тараптары болып табылады (кейбіреулері белгілі бір ескертулермен немесе түсіндірмелермен). Біріккен Ұлттар Ұйымының Америка Құрама Штаттарынан басқа барлық мүшелері он сегіз жасқа толмаған немесе сол мемлекетте кәмелетке толмаған балаларға арналған құқықтарды ратификациялады немесе қабылдады. Конвенцияны соңғы рет Кук аралдары, Ниуэ, Палестина мемлекеті және Ватикан ратификациялады. Сомалидегі ішкі ратификация 2015 жылдың қаңтарында аяқталды, ал құжат 2015 жылдың қазан айында Біріккен Ұлттар Ұйымына тапсырылды. Тайвань 2014 жылғы 20 қарашада конвенцияны ұлттық заңнамасына енгізді және 2016 жылғы 16 мамырда КҚК-ға қосылу туралы құжатқа қол қойды. Чехословакияның (Чехия және Словакия) және Югославияның (Босния және Герцеговина, Хорватия, Солтүстік Македония, Черногория, Сербия, Словения) барлық құқық мұрагерлері конвенцияға мұрагерлік туралы мәлімдеме жасады және қазіргі уақытта оны қолданады. Конвенция Токелау, Акротири және Декелия, сондай-ақ Гибралтар аумақтарында қолданылмайды. Гернси де 2020 жылға дейін қолданыстан шығарылды.

Әзірбайжан

Әзірбайжан конвенцияны 1992 жылдың 21 шілдесінде ратификациялады. Конвенцияны ратификациялау аясында, Әзірбайжанда Президент және Министрлер Кабинеті балалардың әл-ауқатын жақсарту жүйесін дамытуға бағытталған көптеген заңдар, жарлықтар мен қаулылар бекітілді. Канададағы жасөспірімдерге қатысты қылмыстық заңдар маңызды өзгерістерге ұшырады, нәтижесінде 2003 жылдың 1 сәуірінде қолданысқа енген Жасөспірімдердің қылмыстық әділеттілігі туралы заң (YCJA) қабылданды. Аталған заңда Канаданың конвенция бойынша қолданған міндеттемелері нақты айқындалған. Конвенция Бейкерге қарсы Канада (азаматтық және иммиграция министрі) ісіндегі әкімшілік құқық шешіміне әсер етті.

Үндістан

Үндістан 1992 жылғы 11 желтоқсанда БҰҰ-ның балалар құқықтары конвенциясын ратификациялады, барлық баптармен принцип бойынша келісіп, бірақ бала еңбегіне қатысты белгілі бір шарттар қосты. 2016 жылы Save the Children үкіметтік емес ұйымы жасаған мәлімдемесінде Бала еңбегіне қарсы науқанның зерттеуіне сілтеме жасап, Үндістандағы бала еңбегімен айналысатын балалардың саны 12,7 миллионға жетеді деп есептеледі. 2016 жылы Балалар және жасөспірімдер еңбегі (өзгерістер) заңы қабылданды, ол 14 жасқа дейінгі балаларды экономикалық қызметке тартуға және 14-17 жастағы жасөспірімдерді қауіпті жұмыстарға жұмысқа алуға тыйым салды. 14 жасқа дейінгі балалар үшін кейбір ерекшеліктер бар – олар отбасылық кәсіпке көмектесе алады және ойын-сауық саласында қатыса алады. Бұл олардың мектеп біліміне зиян келтірмеуі керек, сондай-ақ олар кешкі сағат 7-ден таңғы 8-ге дейін жұмыс істемеуі керек.

Иран

Иран 1991 жылдан бері конвенцияға мүше болды (балаларды құлдыққа салу туралы айыптамалардан басқа) және 1994 жылы парламентте ратификациялады. Ратификациядан кейін Иран мынадай резервация жасады: "Конвенцияның мәтіні кез келген уақытта немесе кез келген жағдайда ішкі заңдармен және исламдық нормалармен қайшы келсе, Ислам Республикасының Үкіметі оған бағынбайды." Иран қарулы қақтығыстарға қатысудан балаларды ерекше қорғау және балаларды сату мен сексуалдық эксплуатацияға қатысты екі қосымша хаттамаға да қол қойды. Иран конвенцияға қатысушы мемлекет болғанымен, халықаралық құқық қорғау ұйымдары мен шетелдік үкіметтер ирандық жас қылмыскерлерді өлім жазасына кесуді келісімшартты бұзу деп үнемі айыптап келеді. Бірақ 2012 жылдың 10 ақпанында Иран Парламенті кәмелетке толмағандарды өлім жазасына кесу туралы даулы заңды өзгертті. Жаңа заң бойынша 18 жас (күндік жыл) ересек болудың ең төменгі жасы болып саналады және осы жасқа толмағандар бөлек заңмен жазаланады. Бұрынғы, түзетілген заңға сәйкес, 9 жастағы қыздар мен 15 жастағы ұлдар (айлық жыл, күндік жылдан 11 күн қысқа) өз қылмыстары үшін толық жауапкершілікке тартылды.

Ирландия

Ирландия 1990 жылғы 30 қыркүйекте конвенцияға қол қойды және оны 1992 жылғы 28 қыркүйекте ешқандай шартсыз ратификациялады. Женевадағы БҰҰ Балалар құқықтары жөніндегі комитетінің 1998 жылғы қарауында білдірілген сынға жауап ретінде Ирландия үкіметі Балалар омбудсмені институтын құрды. Ол ұлттық балалар стратегиясын әзірледі. 2006 жылы комитет Ирландия Конституциясының тұжырымы мемлекетке тек өте ерекше жағдайларда ғана зорлық-зомбылыққа қатысты іс-шараларға араласуға мүмкіндік береді деген алаңдаулықты білдіргеннен кейін, Ирландия үкіметі балалар құқықтарына қатысты конституцияны өзгертуге міндеттенді.

Израиль

Израиль 1991 жылы конвенцияны ратификациялады. 2010 жылы ЮНИСЕФ елде балалар құқықтары жөніндегі үкімет тағайындаған комиссия құрмағаны және балалар құқықтарын қамтитын түрлі израильдік заңдарды іске асыру үшін ұлттық стратегия немесе бағдарлама қабылдамағаны үшін сынға алды. Баяндамада Израильдің конвенцияны Батыс жағалауда қолданылмайды деп есептейтіні және Израиль заңдарында 18 жасқа дейін бала саналатын болса да, оккупацияланған аумақтардағы 16 жасқа дейінгі палестиналықтарды балалар деп анықтағаны айтылды. Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымының сол кездегі баяндамасы Израильдің балаларға инвестициясы халықаралық орташа деңгейден төмен екенін көрсетті. Нақты инвестиция 1995 жылдан 2006 жылға дейін төмендеді. 2012 жылы Біріккен Ұлттар Ұйымының Балалар құқықтары жөніндегі комитеті Израильді Газа секторындағы палестиналықтарға жасаған бомбалық шабуылдары үшін сынады, "Тұрғын үйлердің қирауы және мектептерге, көшелерге және басқа да қоғамдық инфрақұрылымға келтірілген зиян балаларға ауыр әсер етеді" деп мәлімдеді және мұны "Балалар құқықтары жөніндегі конвенцияның, оның қарулы қақтығыстарға қатысушы балалар туралы Факультативтік протоколының және халықаралық гуманитарлық құқықтың өрескел бұзуы" деп атады. Сонымен қатар, Газадан Израильдің оңтүстігіне жасалған палестиналықтардың ракеталық шабуылдары израильдік балаларға психикалық жарақаттар келтірді, барлық тараптарды балаларды қорғауға шақырды.

Жаңа Зеландия

Жаңа Зеландия 1993 жылғы 6 сәуірде Конвенцияны ратификациялады, бірақ Жаңа Зеландияда болу құқығына қарай адамдарды ажырату құқығы, экономикалық пайдалануға қатысты заңнамалық шаралардың қажеттігі (ол қолданыстағы заңмен жеткілікті қорғалған деп санды), және кәмелетке толмаған қылмыскерлерді ересектерден бөлу ережелеріне қатысты шарттар қойды. 1994 жылы Жаңа Зеландияның апелляциялық соты Иммиграция министрі мен оның ведомствосы Конвенцияны елемеуге құқылы деген пікірді қабылдамады, мұндай әрекет елдің Конвенцияға қосылуын "кем дегенде ішінара формалдық" деп бағалануы мүмкін екенін айтты. 2003 жылғы Балалар жөніндегі комиссар туралы заң Балалар жөніндегі комиссардың кеңсесін (OCC) нығайтып, оған күшті тергеу өкілеттіктерін берді. OCC БҰҰ Балалар құқықтары комитетінің ұсыныстарын, Балалар құқықтары туралы конвенцияны және оның Факультативтік протоколдарын Жаңа Зеландия үкіметінің іске асыруын бақылайтын Бақылау тобын шақырады. Бақылау тобына Адам құқықтары жөніндегі комиссия (Жаңа Зеландия), ЮНИСЕФ Жаңа Зеландия, Aotearoa балалар мен жастар үшін әрекет және Жаңа Зеландияны құтқару балалар қорының өкілдері кіреді. 2007 жылдың мамыр айында Жаңа Зеландия 2007 жылғы Қылмыстар (59-баптың орнына қосылған) түзету заңын қабылдады, ол тәртіп үшін "нақты күш" қолданудан қорғанысты жойды. Парламент үшінші және соңғы дауыс беруде заңға 113-8 дауыспен қолдау көрсетті.

Швеция

Бала құқықтары туралы конвенция 2020 жылдың 1 қаңтарынан бастап Швеция заңы мәртебесіне ие. Соған дейін де Швеция заңнамасы конвенциямен толық үйлесімді болған, ал кейбір жағдайларда одан да жоғары деңгейде болды. Бұл мәртебе балалар құқықтарына басымдық берілмейтінін швед билігі мен үкіметі анықтағандықтан, шведтік әлеуметтік қызмет көрсету саласындағы шешімдерде және құқық қорғау саласында берілді.

Ұлыбритания

Ұлыбритания 1991 жылғы 16 желтоқсанда бірнеше мәлімдемелер мен шарттар қосып Конвенцияны ратификациялады және 1995 жылғы қаңтарда Балалар құқықтары жөніндегі комитетке алғашқы есебін ұсынды. Комитет көтерген мәселелер қатарында балалардың арасындағы кедейлік пен теңсіздіктің өсуі, балаларға жасалатын зорлық-зомбылықтың деңгейі, жас қылмыскерлерге қатысты күтім, қылмыстық жауапкершілік жасының төмендігі және балалар мен жастардың өз пікірлерін білдіру мүмкіндігінің болмауы бар еді. 2002 жылғы комитет есебінде де ұқсас алаңдаушылықтар білдірілді, оның ішінде қамаудағы балалардың әл-ауқаты, пана іздеушілерге қатысты теңсіздік және кедейліктің балалар құқықтарына тигізетін кері әсері де бар. 2008 жылдың қыркүйегінде Ұлыбритания үкіметі өз шарттарын алып тастап, осы мәселелер бойынша Конвенцияға келісуге шешім қабылдады. 2002 жылғы есепте ата-аналардың балаларын "ақылға қонымды жазалау" құқығына қатысты сын айтылды, комитет мұны "баланың қадір-қасиетін ауыр бұзу" деп сипаттады, бірақ Ұлыбритания үкіметі бұл сынды қабылдамады. Балалар, жастар және отбасылар министрі ата-аналардың азайып бара жатқанын, бірақ көпшілігі мұндай тыйымды қолдамайтынын мәлімдеді. Шотландия мен Уэльстің заң шығару органдары 2020 жылдың қарашасында және 2022 жылдың наурызында соққы салуға тыйым салатын заңдарды қабылдады. Парламенттік адам құқықтары жөніндегі бірлескен комитетке ұсынылған дәлелдерде, комиссия "Отбасылық білім беру қоры" тарапынан "БҰҰ Балалар құқықтары конвенциясын радикалды түрде түсіндіргені үшін" сынға ілікті. Бірлескен комитеттің есебінде "Үкімет БҰҰ Балалар құқықтары жөніндегі комитетінің балаларды дене жазалау және ақылға қонымды жазалауды қорғау Конвенциясының міндеттемелерімен үйлеспейтіні туралы ұсынымдарын іске асыру уақыты келді" деп ұсынылды. Ұлыбритания үкіметі "дене жазасын қолдану – бұл әрбір ата-ананың жеке шешімі" деп жауап берді. Ұлыбританияда бала құлдығын анықтау қиын болғанымен, бала құлдар елге әкелініп сатылады. 19 қаңтарда Парламент депутаттары заң жобасының негізгі қағидаларын бірінші кезеңде 118-0 дауыспен қабылдады. Заң жобасына, соның ішінде Шотландия жастар парламентінен де, көптеген қолдаулар түсті. Заң жобасы Шотландия Парламентінде үшінші кезеңде бірауыздан қабылдады. Алайда, 2021 жылдың қазан айында Ұлыбритания Жоғарғы соты заң жобасының негізгі ережелері Шотландия Парламентінің құзыретінен тыс екенін және заң жобасы күшіне енбегенін мәлімдеді.

Америка Құрама Штаттары

АҚШ үкіметі конвенцияны әзірлеуде белсенді рөл атқарды және оған 1995 жылғы 16 ақпанда қол қойды, бірақ оны ратификацияламады. Американың конвенцияға қарсылық білдіруі негізінен саяси және діни консервативтерден туындайды деп мәлімделеді. Мысалы, The Heritage Foundation "әдеп-ахлақты діни қауымдар, отбасы және басқа жеке бірлестіктер жүзеге асыратын азаматтық қоғам американдық тәртіптің негізі болып табылады" деп санайды, ал Үйдегі мектептерді құқықтық қорғау қауымдастығы (HSLDA) CRC үйдегі білім беруді қауіпке ұшыратады деп айтады. Ең бастысы, сол кезде бірнеше штат кәмелетке толмаған қылмыскерлерді өлім жазасына кесуге және өмір бойына бас бостандығынан айыруға рұқсат берді, бұл конвенцияның 37-бабына тікелей қайшы келеді. 2005 жылы Жоғарғы Соттың Роперге қарсы Симмонс ісі бойынша шешімінде кәмелетке толмағандарды өлтіру "қатыгез және ерекше жаза" ретінде конституцияға қайшы деп жарияланды; 2012 жылы Миллерге қарсы Алабама ісі бойынша сот кәмелетке толмаған қылмыскерлерге шартты түрде босату мүмкіндігісіз өмір бойына міндетті жазалау конституцияға қайшы деп тапты. Сонымен қатар, Конвенцияның балалардың туғаннан бастап өздерін тануға құқығы бар деген тұжырымдамасы негізінде, жабық асырап алу практикасына қатысты штат заңдарын да қайта қарау қажет болуы мүмкін. 2008 жылы президент сайлауына қатысқан кезде сенатор Барак Обама конвенцияны ратификацияламауды "ұятты" деп сипаттады және мәселені қайта қарауға уәде берді, бірақ президент болғаннан кейін ол ешқашан бұған қол жеткізбеді. 1995 жылы АҚШ-тың келісімге қол қоюынан бері АҚШ-тың бірде-бір президенті келісімді ратификациялау үшін оның ақыл-кеңесін және келісімін сұрап, келісімді АҚШ Сенатына ұсынған жоқ. АҚШ Конвенцияның екі қосымша хаттамасын ратификациялады: Бұл хаттама 2002 жылдың 12 шілдесінде күшіне енді. 2002 жылға дейін 172 мемлекет осы хаттамаға қатысушы, ал тағы 8 мемлекет оған қол қойды, бірақ оны ратификацияламады. 2007 жылға дейін 178 мемлекет осы хаттамаға қатысушы, ал тағы 7 мемлекет оған қол қойды, бірақ оны ратификацияламады. және 2012 жылғы 28 ақпанда қол қоюға ашылды. Қазіргі уақытта хаттамаға 52 қол қойылып, 50 ратификацияланды: ол үш ай бұрын он рет ратификацияланғаннан кейін 2014 жылғы 14 сәуірде күшіне енді. Сонымен қатар қосымша хаттамалар туралы ұсыныстар да жасалды. 2020 жылы тәуелсіз "Lancet WHO UNICEF комиссиясы" балаларды темекі, алкоголь, сүт формуласы, қантталған сусындар, құмар ойындар, әлеуетті зиянды әлеуметтік желілер және олардың жеке деректерін орынсыз пайдаланудан қорғау үшін қосымша хаттама әзірлеуді ұсынды. (ДДҰ-ның келісімшарттар жасау үшін өздерінің жеке жүйесі бар.) 2022 жылы халықаралық бала құқықтары мен білім беру сарапшыларының тобы балалардың тегін бастауыш және тегін орта білім алу құқығын нақты кепілдендіру үшін халықаралық құқық бойынша білім алу құқығын жаңарту туралы шақыруға қосылды. Human Rights Watch бұл мәселені Конвенцияның төртінші қосымша хаттамасы арқылы шешуге ұсыныс жасады.

Ата-ана құқықтары

2020 жылғы 7 қазанда Германия (Еуропалық одақ атынан) және Уругвай (GRULAC атынан) ұсынған «Балалар құқықтары: салауатты орта арқылы балалар құқықтарын іске асыру» тақырыбындағы БҰҰ қарары жобасы A/HRC/45/L.48/Rev.1 қабылданды. Ресей Федерациясының ата-аналық құқықтарды қосуға бағытталған L.57 және L.64 түзетулері қабылданбады. Ресей делегаты Кристина Сукачева ата-аналарға қарсы дауыс берген үкіметтер балалар құқықтарын қамтамасыз ету жөніндегі халықаралық жауапкершіліктерінен қасақана бас тартатынын айтты. Қабылдау кезінде Уругвай Ресей Федерациясы ұсынған ата-аналық құқықтар туралы мәтінді қосу «қарарға теңгерімсіздік әкеледі және сонымен қатар қарардың мағынасына қайшы келеді» деп мәлімдеді.