Кіріспе

Тәуелсіз Ирак монархиясы (1932–1958)

Ирактың Хашимит патшалығы (المملكة العراقية الهاشمية) 1932 жылдан 1958 жылға дейін Таяу Шығыста орналасқан мемлекет болды. Ол 1921 жылғы 23 тамызда Бірінші дүниежүзілік соғыстың Месопотамиялық науқанында Осман империясының жеңілісінен кейін Ирак Корольдігі ретінде құрылды. 1920 жылы Ұлттар Лигасының мандаты Ұлыбританияға берілсе де, 1920 жылғы ирактық көтеріліс бастапқы мандат жоспарын ресми түрде егемендікке ие Ирак патшалығының пайдасына жоюға әкелді, бірақ ол тиімді британдық әкімшілікте болды. Бұл жоспар ресми түрде Англо-Ирак келісімшартымен бекітілді. Ұлыбританияның Ирак Корольдігінің ресми әкімшілігіндегі рөлі 1932 жылы Англо-Ирак келісімінен (1930 ж.) кейін аяқталды. Қазір ресми түрде толық тәуелсіз патшалық, ресми түрде Ирактың Хашимит Корольдігі деп аталады, ол өзінің бүкіл өмір бойы Хашимит билеушілерінің тұсында дүрбелең кезеңін бастан кешірді. Иракта сүннилердің діни үстемдігі орнағаннан кейін ассириялықтардың, езидтердің және шииттердің наразылықтары болды, олардың барлығы қатыгездікпен басылды. 1936 жылы Ирактың Хашимит Корольдігінде бірінші әскери төңкеріс болды, өйткені Бакр Сидқи премьер-министрдің орнын өзінің серігімен алмастырды. Саяси тұрақсыздық кезеңінде бірнеше төңкеріс болды, 1941 жылы ең жоғары деңгейге жетті. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде 1941 жылы Рашид Әли бастаған «Алтын алаң» офицерлері Ирактың регенті, принц Абд әл-Иланың үкіметін құлатты. Ұзаққа соқпаған Ирактың про-нацистік үкіметі 1941 жылдың мамыр айында Англо-Ирак соғысында одақтас күштермен жеңілді. Кейін Ирак Виши Франциясының Сирия мандатын және Иранға жасалған англо-советтік шабуылға қолдау көрсету үшін одақтастардың шабуылына база ретінде пайдаланылды. Сонымен қатар, күрд көшбасшысы Мұстафа Барзани Бағдадтағы орталық үкіметке қарсы көтеріліс ұйымдастырды. Көтеріліс сәтсіз аяқталғаннан кейін Барзани және оның ізбасарлары Кеңес Одағына қашып кетті. 1945 жылы, Екінші дүниежүзілік соғыстың соңғы кезеңінде Ирак Біріккен Ұлттар Ұйымына қосылды және Араб Лигасының негізін қалаушы мүшесі болды. 1948 жылы Бағдадта коммунистердің қолдауымен және британдықтармен үкіметтік келісімге қарсы халықтық наразылық ретінде «Әл-Ватбах» көтерілісі басталды. Көктемде наразылық акциялары жалғасты, бірақ мамыр айында, Ирактың 1948 жылғы Араб-Израиль соғысына Араб Лигасының басқа мүшелерімен бірге кіргенінен кейін әскери жағдай енгізілген кезде тоқтатылды. 1958 жылдың ақпан айында Иорданияның Хусейн патшасы мен принц Абд әл-Илах жақында құрылған Мысыр-Сирия одағына қарсы тұру үшін Хашимит монархияларының одағын ұсынды. 1958 жылдың 14 ақпанында құрылған Араб Федерациясы ұзаққа соқпады және сол жылы Әбд әл-Кәрім Қасым бастаған әскери төңкеріспен монархия құлатылды.

Фактикалық британдық әкімшіліктегі Ирак Корольдігі

Ирак аумағы Бірінші дүниежүзілік соғыс аяқталғанға дейін Осман империясының үстемдігінде болды, ал 1918 жылдан бастап британ әскерінің оккупациясы астына көшті. Аймақты азаматтық басқаруға көшіру мақсатымен, 22-бап бойынша Ұлттар Лигасының А класындағы Месопотамия мандаты ұсынылып, Ұлыбритания мен Ирландия Біріккен Корольдігіне тапсырылды. Бұл 1920 жылдың тамызында Севр шарты арқылы Осман империясының бұрынғы аумақтары бөлінген кезде орын алды. Дегенмен, 1920 жылғы ирактық көтеріліс бастапқы мандат жоспарына толыққанды өзгеріс енгізді. Оның орнына, Ирак Корольдігі Ирак патшасы Фейсал I басшылығымен тәуелсіз мемлекет ретінде мойындалды. Ирак патшасының формалды тәуелсіздігіне қарамастан, 1922 жылы Ирак Корольдігі мен Ұлыбритания арасында англо-ирактық шарт деп аталатын одақтас келісімге қол қойылды. Бұл келісім Ұлыбританияға Ирактың басқару және үкімет ісіндегі рөлін бекітті. Фейсал патша 1920 жылдың наурыз айында Дамаскіде өткен Сирия Ұлттық Конгресінің шешімімен Сирияның королі деп жарияланған болатын, бірақ сол жылдың шілдесінде француздықтар оны елден қуды. Британдық Корольдік Әуе Күштері (RAF) белгілі бір деңгейде әскери бақылауды сақтап қалды. Осылайша, Ирак 1932 жылға дейін де-факто британдық басқаруда қалды. Ирак патшасы Фейсалдың тұсында соғыстан кейінгі Ирактың азаматтық үкіметіне Жоғары комиссар сэр Перси Кокс және оның орынбасары полковник Арнольд Уилсон жетекшілік етті. Наджафта британдық офицердің қазасына жауап ретінде британдықтардың шаралары тәртіпті қалпына келтіре алмады. Солтүстік Ирактың таулы аймақтарында британдық басқару әлі орнатылмаған еді. Британдықтардың ең маңызды мәселесі – Ирак Корольдігіндегі ұлтшылдардың наразылығының күшеюі болды.

Тәуелсіздік

1930 жылы 30 маусымда Бағдадта Англия-Ирак келісіміне қол қойылып, Мосул мәселесі шешілгеннен кейін Ирак саясаты жаңа динамикаға ие болды. Келісім 1932 жылы 3 қазанда күшіне енді, сол кезде Ирак Корольдігі ресми түрде Ирак Хашимит Корольдігі ретінде толық тәуелсіздік алды. Сунни және шиит жер иелері тайпалық шейхтердің жаңадан пайда болған тобы билік үшін бай және беделді қалалық сунни отбасыларымен, сондай-ақ Османдықтарда оқыған әскери шенеуніктермен және бюрократтармен күресті. Ирактың жаңа құрылған саяси институттары шетелдік державаның туындысы болғандықтан және демократиялық үкімет концепциясы Ирак тарихында бұрын болмағандықтан, Бағдадтағы саясаткерлердің заңдылығы жетіспеді және олар терең тамырланған сайлау округтерін құра алмады. Осылайша, конституция мен сайланған ассамблея болғанына қарамастан, Ирак саясаты батыстық демократия емес, маңызды тұлғалар мен топтардың өзара одағынан тұрды. Кең негістес саяси институттардың болмауы ертедегі ұлтшыл қозғалыстың Ирактың әртүрлі әлеуметтік құрылымына терең енуіне кедергі келтірді. Жаңа Англия-Ирак келісімі 1930 жылы маусымда қол қойылды. Ол "жақын одаққа", "екі елдің барлық сыртқы саясат мәселелері бойынша толық және ашық консультацияларға" және соғыс жағдайында өзара көмекке мүмкіндік берді. Ирак британдықтарға Басра және Әл-Хаббания маңындағы әуе базаларын пайдалануға, сондай-ақ ел аумағында әскерлерді жылжытуға рұқсат берді. Жиырма бес жылға жасалған келісім Ирактың Ұлттар Лигасына қабылдануымен күшіне енеді. Бұл 1932 жылдың 3 қазанында орын алды. 1932 жылы Ирак Хашимит Корольдігі король Фейсал I басшылығымен толық тәуелсіздік алды. Дегенмен, британдықтар елде әскери базаларын сақтап қалды. Ирак 1930 жылғы маусымда Ұлыбританиямен қол қойылған келісімге сәйкес 1932 жылдың 3 қазанында ресми тәуелсіздік алды. Осы келісімде Ұлыбритания Ирак үкіметі британдық кеңесшілерді үкіметтік істерге қатысуға рұқсат берсе, британдық әскери базалар сақталса және Ирак соғыс кезінде Ұлыбританияға көмек көрсетсе ғана мандатын тоқтатуға келісті. Ирак пен Ұлыбритания арасында тәуелсіздік алғаннан кейін де саяси шиеленіс сақталды. 1932 жылы тәуелсіздік алғаннан кейін Ирак үкіметі Кувейттің Ирак территориясы екенін жариялады. Кувейт ғасырлар бойы Османлы Басра вилайетінің билігінде болған, бірақ Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін британдықтар оны Османлы ықпалынан бөліп алды. Осы негізде Ирак үкіметі Кувейтті британдық империалистік өнім деп мәлімдеді.

Саяси тұрақсыздық пен әскери төңкерістер, 1933-1941

Фейсал 1933 жылдың қыркүйегінде қайтыс болғаннан кейін, Гази патша 1933 жылдан 1939 жылға дейін, автокөлік апатында қаза тапқанға дейін номиналды билік жүргізді. Араб және ирак ұлтшылдарының қысымымен британдықтардың Ирактан кетуі талап етілді, бірақ Ұлыбритания олардың талаптарын елемеді. 1932 жылдың қазан айында ресми тәуелсіздікке қол жеткізгеннен кейін, жаңа Хашимит Корольдігінде британдықтардың қалуына байланысты саяси шиеленіс туды. Ирак үкіметі мен саясаткерлері екіге бөлінді: Нури әс-Саид сияқты британдықтарға жақын саясаткерлер британдықтардың қалуына қарсы болмады, ал Рашид Әли әл-Гайлани сияқтылар елдегі британдық ықпалды тоқтатуды талап етті. Осы кезеңде түрлі этникалық және діни топтар саяси жетістіктерге қол жеткізуге тырысты, бұл көбінесе зорлық-зомбылыққа ұшыраған көтерілістерге және Бакир Сидқи басқаратын ирак әскерінің қатыгездікпен басып тастауына әкелді. 1933 жылы Симеледе мыңдаған ассириялықтар қаза тапты, 1935-1936 жылдары Ирактың орталық Евфрат аймағында шииттердің көтерілістері қатыгездікпен басылды, ал сол жылы солтүстікте әскери міндетке қарсы күрд көтерілісі мен Джабал Синджардағы езидтердің көтерілісі де жаншылды. Саяси тұрақсыздық осы кезеңде көптеген үкіметтердің ауысуына әкелді. Бакр Сидқи 1936 жылы премьер-министр Ясин әл-Хашимиге қарсы жасалған сәтті төңкерістен кейін билікке келді, бірақ 1937 жылы Мосулға сапары кезінде өлтірілді, ал 1939 жылы король Газидің автокөлік апатында қаза табуы британдықтардың ұйымдастырғандығы күдікті деп саналды. Бұл 4 жасар патша Фейсал II үшін принц Абд әл-Иланың 1953 жылға дейін регенттікке тағайындалуына әкелді. 1917 жылдан 1946 жылға дейін ирак армиясының жоғары шенді офицерлері бастаған үкіметке қысым көрсету мақсатында армияның талаптарын қанағаттандыру үшін бес төңкеріс жасалды. Рашид Әли монархияны жоймады, бірақ оның орнына Шариф Шараф бин Ражехті мойынсұнатын регент етіп тағайындады және 1930 жылғы келісім бойынша британдықтардың құқықтарын шектеуге тырысты. Рашид Әли Иракты бақылауға тырысып, нацистік Германиядан, фашистік Италиядан және Жапон империясынан көмек сұрады. 20 сәуірде Ирактың Корольдік армиясы Хаббания әуе базасының оңтүстігіндегі биік жерге орналасты. Ирактың өкілі базадан қандай да бір қозғалыс жасалмауын талап етіп жіберілді. Британдықтар бұл талапты қабылдамады және дереу ирак армиясын осы аймақтан кетуге талап етті. 2 мамырдың таңертеңгісінде берілген соңғы ультиматумның мерзімі өткеннен кейін, сағат 05:00-де британдықтар базаға қауіп төндірген ирак әскерлерін бомбалауды бастады, бұл ағылшын-ирак соғысының басталуын білдірді. 1941 жылдың 2 мамырынан 31 мамырына дейін ирактықтар мен британдықтар және олардың жергілікті ассириялық жасақтары арасында соғыс жүрді. Британдықтар Иракты көп жылдар бойы оккупациялап отырды. Ирактың жеңілісінен кейін 2 маусымда Бағдадта Футува жастары мен Рашид Әлидің жақтастары бастаған қанды Фархуд қырғыны болды, нәтижесінде шамамен 180 яһуди қаза тауып, яһуди қауымына ауыр зиян келтірілді.

1941 жылғы төңкеріс аяқталғаннан кейін

Англо-ирак соғысы аяқталғаннан кейін, Абд әл-Илах Джамиль әл-Мадфаиді премьер-министр етіп тағайындап, регент ретінде қайта келді және 1958 жылы монархия құлатылғанға дейін, сондай-ақ патшалық отбасының қаза тауып, өлтірілгеніне дейін Ирак саясатына басымдық танытты. Осы кезеңде үкімет көбінесе батысқа бейім саясат ұстанды. Әл-Мидфаи үкіметі Бағдад және оның айналасындағы аймақтарда әскери жағдай режимін жариялады, Гейлани жақтастарынан үкіметті тазартуды бастады, оське жақын радио тыңдауға тыйым салды және елде қауіпсіздік пен тәртіпті сақтауға бағытталған түрлі шаралар қабылдады. Мұның бәріне қарамастан, британдықтар қанағаттанбады, олар 1941 жылғы төңкерілгендерді қолдаған, оған қосылған немесе оларға көңіл білдіргендердің барлығын тұтқындап, ирак армиясын таратуды талап етті. Мидфаи үкіметі Гейлани жақтастарынан елді тазарту үшін күш қолдану мәселесінде жарылып, кейбір министрлер Ұлыбританиямен одақтасуға ынтақ болмады, тіпті премьер-министрдің өзі де осыншама көп тұтқын жасау туралы ойға келген жоқ. Бұл саясат британдықтар мен регенттің наразылығын тудырды, олар оның мейірімділігін оппозиция мен радикалдық қозғалыстарды жасырын түрде қолдау деп қарады. Қаржы министрі Ибрагим Камал әл-Гутунфири [ar] әл-Мидфаи саясатын өзгертуді қалаған және елде қауіпсіздікті сақтау үшін қатаң шаралар қолдануға сенген саясаткерлердің алдында тұрды. Ол 1941 жылдың 2 қыркүйегінде отставкаға кетті. Ибрагим Камалдың отставкасы Мидфаи үкіметін әлсіретті, ал отставкадағы министр жаңа үкімет құруға дайындық жасау үшін саясаткерлерді шақыра бастады, соның нәтижесінде Нұри әл-Саид жаңа үкіметтің басшысы болды. Джамиль әл-Мидфаи үкіметі отставкаға шықты және Абд әл-Илах 9 қазан күні Нұриге жаңа үкімет құруды бұйырды. 1943 жылы күрд көшбасшысы Мұстафа Барзани Бағдадтағы орталық үкіметке қарсы көтеріліс ұйымдастырды. Көтеріліс сәтсіз аяқталғаннан кейін Барзани және оның жақтастары Кеңес Одағына қашып кетті.

Британдық оккупацияның аяқталуынан монархияның аяқталуына дейін

1945 жылы Екінші дүниежүзілік соғыстың соңғы кезеңінде Ирак Біріккен Ұлттар Ұйымына қосылды және Араб Лигасының негізін қалаушы мүшесі атанды. Оккупация аяқталғаннан кейінгі кезеңде үкіметті қолдайтын немесе оған қарсы шығатын түрлі саяси партиялар құрылды, олардың ішінде Камил Чадыржи басқарған Ұлттық демократиялық партия, Нури әл-Саид басқарған Конституциялық одақ партиясы және Мұхаммед Махди Кубба басқарған Ирак Тәуелсіздік партиясы болды. 1948 жылы Бағдадта кең ауқымды наразылықтар, «Әл-Уатыба» көтерілісі ретінде белгілі болды, британдықтармен жасалған үкіметтік келісімге қарсы халықтың наразылығы ретінде және коммунистік партияның қолдауымен басталды. Көктемде наразылықтар жалғасты, бірақ мамыр айында, Ирак Араб Лигасының басқа мүшелерімен бірге 1948 жылғы Араб-Израиль соғысына қатысқанда, олар тоқтатылды. Үкіметке қарсы тағы да бірнеше наразылықтар болды, соның ішінде 1952 жылғы Ирак интифадасы, ол 1953 жылғы Ирак парламенттік сайлауларынан аз уақыт бұрын аяқталды. Король Фейсал II 1953 жылдың 2 мамырында көп жасқа толды, бұл Абд әл-Илахтың регенттігін аяқтады, бірақ ол жас патшаға ықпал ету арқылы саясаттағы беделін сақтап қалды. 1955 жылы Таяу Шығыста Кеңес Одағының ықпалына қарсы тұру мақсатымен Иран, Ирак, Пәкістан, Түркия және Ұлыбритания Бағдад келісіміне қол қойды, ал АҚШ оның жасалуына байланысты келіссөздерге белсенді қатысты. Келісімге көптеген адамдар батыс жетекшілігіндегі одақты мақұлдамағандықтан, үлкен қарсылықтар мен наразылықтар туды. 1956 жылдың қыркүйегінде, «еркін офицерлер» (Мысырдың еркін офицерлер қозғалысынан шабыттанған) әскери тобының көктемгі оқулары кезінде Бағдадтағы стратегиялық нысандарды бақылауға алып, регент пен корольді тұтқындау арқылы төңкеріс жасау жоспары талқыланды. Алайда, оқулар күрт тоқтатылғандықтан төңкеріс сәтсіз аяқталды. 1958 жылдың ақпанында Иорданияның королі Хусейн мен Абд әл-Илах жақында құрылған Мысыр-Сирия одағына қарсы тұру үшін Хашимит монархияларының одағын ұсынды. Нәтижесінде 1958 жылдың 14 ақпанында Араб Федерациясы құрылды.

14 шілдедегі революция және монархияның аяқталуы

Хашимит монархиясы 1958 жылға дейін сақталды, сол жылы Ирак армиясы жасаған мемлекеттік төңкеріспен құлатылды, бұл төңкеріс 14 шілде революциясы деп танылды. Король Фейсал II және Корольдық отбасының мүшелері Бағдадтың орталық бөлігіндегі Рихаб сарайының ауласында атылып өлтірілді (жас король жаңа аяқталған Патша сарайына көшуге үлкермеген еді). Төңкеріс Абд әл-Кәрим Қасымды билікке жеткізді. Ол Бағдад келісімінен шығып, Кеңес Одағымен достық қарым-қатынас орнатты. Келесі үкіметтердің міндеті – тұрақты, бірақ саяси тұрғыдан біріккен заманауи мемлекет құру мақсатында, үшінші баламаны табу болды.

Демография

1920 жылы халық саны 3 миллионға бағаланды, ең ірі этникалық топтар арабтар, күрдтер, ассириялықтар және түрікмендер болды, ал парсылар, езидтер, яһудилер, мандаилер, шабақтар, армяндар және кавлиялар азшылықты құрады. Ирак Хашимидтерінің билігі тұсында араб халқының саны жоғары туылу деңгейі мен үкімет саясатының нәтижесінде, басқа этникалық топтар есебінен кеңейе бастады, бұл саясат араб сүнни азшылығын басқа этникалық және діни топтардан жоғары қойды. 1955 жылы Ирак халқы 6,5 миллион адамға жетті. Бұл 1951-1952 жылдары «Езра» және «Нехемия» операцияларынан кейін Ирак патшалығы еврей халқының көп бөлігін (шамамен 130 мың адам) жоғалтқаннан кейін болды.