Кіріспе
Индонезиялық кәсіпкер және саясаткер Хутомо Мандала Путра (15 шілде 1962 жылы туған), көбінесе Томми Сухарто деп танылады, индонезиялық кәсіпкер және саясаткер. Индонезияның екінші президенті Сухартоның кіші ұлы ретінде, ол ұзақ уақыттан бері туыстық жемқорлық, сыбайлас жемқорлық және босқұмарлықпен байланыстырылып келді. Ол өзін сыбайлас жемқорлық үшін айыптаған судьяны өлтіруді ұйымдастырғаны үшін әйгілі болды. 2002 жылы ол кісі өлтіргені үшін сотталып, 15 жылға бас бостандығынан айырылды, бірақ төрт жылдың ішінде мерзімінен бұрын босатылды. 2020 жылдан бері ол Беркария партиясын бақылау мәселесі бойынша Мучди Пурвопранжономен басшылыққа таласып келеді.
Hutomo Mandala Putra (born 15 July 1962), commonly known as Tommy Suharto, is an Indonesian businessman and politician. The youngest son of Suharto, the second President of Indonesia, he has long had a reputation of nepotism, corruption, and being a playboy. He gained notoriety for orchestrating the assassination of a judge who convicted him of corruption. He was convicted of murder in 2002 and sentenced to 15 years imprisonment, but was paroled in under four years. Since 2020, he has been involved in a leadership dispute with Muchdi Purwopranjono over control of the Berkarya Party.
Ерте өмір
Томми 1962 жылғы 15 шілдеде Джакартада дүниеге келді. Ол генерал-майор Сухарто мен Сити Хартинаның бесінші баласы. Оның аға-інілері – Сити Хардиянти Астути «Тутут» Рукмана, Сигит Харджоюданто, Бамбанг Трихатмоджо, Сити «Титек» Хедиати және Сити Хутами «Мамиек» Энанг Адинсих. Оның есімнің ортаңғы бөлігі Индонезия әскерінің Батыс Ирианды азат ету жөніндегі «Мандала» командалығынан (Komando Mandala Pembebasan Irian Barat) алынған. Бұл команда 1962 жылғы қаңтарда құрылып, генерал-майор Сухарто басшылығымен Голландияның Жаңа Гвинея (Батыс Папуа) аумағынан голландтарды ығыстыру мақсатында жұмыс істеді. Сухарто өзінің өмірбаяндық еңбегінде Томмидің ортаңғы есімі «Мандала» міндеттемесін еске түсіретінін жазды. 1965 жылғы 27 қыркүйекте, үш жасында Томми денесі мен бетіне қайнаған су тиіп жарақат алды. Ол Джакартаның орталық бөлігіндегі Джалан Хаджи Агус Салимдегі отбасылық үйде кіші әпкесі Мамиекпен ойнап жүргенде, анасы ас бөлмесіне ыстық бұқа етінің сорпасын алып бара жатқанда соқтығысты, нәтижесінде сорпа Томмидің үстіне төгілді. Анасы дереу жанындағы балық майын күйген терісіне жақты. Ол дереу Сенен ауданындағы Гатот Соеброто әскери госпиталіне жеткізілді. Келесі үш түнде Сухарто Томмиді ауруханада бақылап тұрды. Бұл жарақаттың уақыты Индонезия тарихында маңызды, себебі 1965 жылғы 30 қыркүйек күні әскери топтардың төңкеріс талпынысы жасалып, 1 қазан күні таңғы сағат 4 шамасында алты генерал атып өлтірді. Оқиғадан бұрын Сухарто әлі ауруханада болды. Түн ортасында Тиен Сухартоны үйге қайтып, Мамиекке қарауға шақырды, ол қызметшімен қалған еді. Ол сағат 12:15-те үйге қайтып, ұйықтап, сағат 4:30-да оқ атылғаны туралы хабардан оянды. Томми мен анасы 1 қазан күні түстен кейін Сухартоның аралас баласы Пробосутеджо мен жеке күзетшісі (ADC) Вахюдимен бірге ауруханадан шықты. Томми мен оның бауырларынан кейін Кебайоран Барудағы ADC резиденциясына көшірілді, себебі ол жер қауіпсіз деп есептелді. Джакартада орта мектепті бітіргеннен кейін Томми Азаматтық авиация академиясында оқыды. Содан кейін ол АҚШ-қа ауыл шаруашылығын оқуға барып, бірақ оқуын аяқтамады. Ол Индонезияға бизнеспен айналысу үшін оралды. Көптеген адамдар Томми отбасының сүйікті баласы екенін айтады. 1992 жылы жарық көрген Тиеннің ресми өмірбаяндық еңбегінде: «Томмиді ағалары Сигит пен Бамбангтан ерекшелендіретін нәрсе – оның ептілігі. Томми, мұрты бар, RayBan көзілдірігін тағудан ешқашан жалықпайды. 28 жасында ол әкесінің тікелей көшірмесі. Ол жүрегінің түкпірінде анасына деген терең құрмет сезімін сақтайды» делінген. Жастық шағында Томми актрисаларға, түнгі клубтар мен казиноларға құмарлығымен белгілі болды. 1999 жылы Time журналы Томминің құмар ойынға бейім екенін және бір отырыста 1 миллион доллар ұтырудан тайынбағанын хабарлады.
Бизнес және туыстық қатынас
1984 жылы 22 жасында ол "Humpuss Group" тобын құрды. 100 000 долларлық бастапқы капиталмен және құрылғаннан кейін 10 апта ішінде оның тобы 20 еншілес компанияны қамтыды, кейіннен олардың саны 60-қа жетті.
Мұнай
1985 жылы Томми мемлекеттік мұнай және газ компаниясы Pertamina-ның еншілес компаниясы Perta Oil Marketing-тің 65% үлесін иеленді. Ол және оның үлкен ағасы Бамбанг Трихатмоджо барреліне 0,30-дан 0,35 долларға дейін комиссия алды. Perta ай сайын 1 миллион доллар пайда тапты. 1990 жылдары Sempati Air (кейін осылай аталды) бай индонезиялықтарды Австралияның Рождество аралындағы танымал құмар ойындары курортына тасыды. Курорттың негізгі инвесторы Робби Суманпоу Томмидің қарағай монополиясының маркетинг директоры болды. Sempati Air 1998 жылы қаржы дағдарысы кезінде тоқтатылды. 2000 жылы Сухарто қайырымдылық қорларынан қаражатты заңсыз пайдаланғаны үшін сыбайлас жемқорлыққа қатысты айыпталып, айыптау актісінде Sempati Air Dakab қорынан 17,91 миллиард, Supersemar қорынан 13,17 миллиард және Dharmais қорынан 11,168 миллиард теңге алғаны көрсетілді.
Мерак ақылы жолы
1989 жылы Томи Марга Мандала Сакти (MMS) консорциумын құрды, бірақ ол Жакартаның солтүстік портындағы ақы төленетін жол – Солтүстік-Оңтүстік байланысын салу тендерін өзінің әпкесі Тутуттың компаниясына ұтырып қалды. Дегенмен, ММС-ке Жакарта-Тангеранг тас жолын тағы 73 шақырымға дейін, көлемі зор Мерак теңіз портына дейін ұзарту құқығы берілді. Humpuss компаниясы 1992-1996 жылдар аралығында ақы төленетін жолды салды. Томидің 1996 жылғы концессиясы 2011 жылға дейін 10 жылға ұзартылды. 1996 жылдың соңында немесе 1997 жылдың басында шетелдік инвесторлардың консорциумы ММС акцияларының көп бөлігі үшін шамамен 425 миллиард рупий (181 миллион доллар) төледі.
Кәріп монополиясы
1990 жылдың желтоқсанында Томми, қыша темекі өндірушілердің қарсылығына қарамастан, қыша саудасының монополиясын – Қышаны қолдау және сауда кеңесін (BPPC) құрды. Сауда министрлігінің қаулысы бойынша, барлық жергілікті темекі өндірушілер BPPC-ден міндетті түрде сатып алуға көшті, ал кеңес басқа елдерден қыша импортын да бақылады. Кейінірек жүргізілген тергеу көрсеткендей, Томми қыша фермерлерін төмен бағаға сатуға мәжбүр етіп, содан кейін қышаны темекі өнеркәсібіне қымбат бағамен сатқан. Томми пайда тапқанмен, көптеген қыша фермерлері банкротқа ұшырады. 1998 жылы монополия Индонезия экономикасын құтқару мақсатындағы Халықаралық валюта қорының бағдарламасы аясында таратылды. 2007 жылдың шілдесінде Томми BPPC-ге қатысты 175 миллиард рупия көлеміндегі жемқорлық ісі бойынша күдікті деп танылды. Сол кездегі бас прокурор Гендарман Супанджи Томмидің фермерлерден қыша сатып алу үшін агенттікке берілген кредит ақшасын теріс пайдаланғанын мәлімдеді. Томми кінәсін жоққа шығарды. 2008 жылы Бас прокуратура Томми ақшаны қайтарғандықтан істі жапты.
Алтын кілт туралы даулы оқиға
1990 жылдардың басында Томми Эдди Тансил басқаратын Джакартадағы Golden Key компаниясы ұсынған үш мұнай-химия зауытының бірінің акцияларын сатып алды. Мемлекеттік Банк Пембунана Индонезия (Бапиндо) мұнай-химия саласында тәжірибесі жоқ және кепілдік беруге жарамсыз болған Тансилге зауыттарды салу үшін 430 миллион долларлық 16 несие беруге қысым көрсетті. Бапиндо оның несиелік қабілетін тексермеді. Зауыттар ешқашан салынбады, нәтижесінде Бапиндо жаман несиелермен қалды. 1994 жылғы маусымдағы "Far Eastern Economic Review" журналында Томми Бапиндо шенеуніктеріне Тансилді таныстырған делдал болды деп хабарланды. 1994 жылы жанжалға дейін Томми өткен жылы акцияларын компанияның басқа иелеріне қайта сатқан. Томми Тансилдің 1994 жылғы тамызда 17 жылға сотталған және 1996 жылы "қашып" Индонезиядан кеткен ісінде куәгер ретінде шақырылмады. Томми компанияның несие алған кездегі серіктес болғаны және несиенің бір бөлігі қолма-қол алынғаннан кейін үлесін сатқаны туралы мәлімет Тансил мен Бапиндо шенеуніктерінің сот процесінде еске алынбады.
Ламборгини
1994 жылы Томмидің Бермудада тіркелген Megatech компаниясы, малайзиялық Mycom Setdco фирмасымен бірлесіп иеленген, Chrysler Corp компаниясынан Lamborghini итальяндық спорттық автомобиль өндірушісін 40 миллион долларға сатып алды. Megatech, 1998 жылғы Индонезияның қаржылық дағдарысы кезінде Lamborghini компаниясын Audi AG компаниясына 110 миллион долларға сатты.
Тимордың ұлттық көлігі
1996 жылдың ақпан айында президент Сухарто Индонезияның «Ұлттық автомобиль» саясатын жариялады, онда ұлттық автомобиль өндіретін компания кедендік баж салығынан және салықтан босатылып, импортталған қосалқы бөлшектерге тарифтер қойылмайтын еді. Аталған саясаттан пайда көруге рұқсат етілген жалғыз компания Томминің жаңадан құрылған PT Timor Putra Nasional компаниясы болды. Жапония, АҚШ және Еуропалық Одақ Дүниежүзілік сауда ұйымына Индонезияның ДСҰ-ның теңдік принципін бұзғаны туралы шағымданып, наразылық білдірді. Томмиге Оңтүстік Кореядан 45 мың дайын Kia автокөлігін импорттауға рұқсат берілді және олар Timor деп қайта брендтелді. 1997 жылдың шілдесінде мемлекеттік және жеке банктер үкіметтің ынталандыруымен Томмиге ұлттық автомобиль зауытын салу үшін 650 миллион долларлық несие берді. 1997 жылдың 23 қыркүйегінде Азия қаржы дағдарысына жауап ретінде қаржы министрі Мар’и Мухаммад он бес «мега» жобаны тоқтатты, бірақ Timor ұлттық автокөлігі тізімге енбеді, бұл «қол сұғылмауға» деген пікірлерге орын берді. 1998 жылдың қаңтарында Сухарто Халықаралық валюта қорының талаптарына сәйкес Timor үшін салық жеңілдіктерін жойды. Индонезияның банктерді қайта құру агенттігі ұстап тұрған PT Timor Putra Nasional (TPN) компаниясының борышы 4,2 триллион рупийді құрады. Томмидің Humpuss тобы 2003 жылдың 30 сәуірінде PT Vista Bella компаниясына TPN-нің борышын 512 миллиард рупийге сатып алуға демеушілік жасады, бірақ сатып алу шарты бойынша сатып алушы бастапқы иемен байланысты болмауы керек еді. 2005 жылдың қаңтарында Қаржы министрлігі мен мемлекеттік Банк Мандири Timor-дың Банк Мандириге 4,2 триллион рупий борышына кепіл ретінде шамамен 1,3 триллион рупийді құрайтын TPN шотын тоңазытты. Томми Мандири мен Қаржы министрлігіне сотқа шағымданып, талап қойды. 2006 жылдың қарашасында Оңтүстік Джакарта аудандық соты Timor-дың Банк Мандиридегі 1,3 триллион рупийге құқылы екенін анықтады. 2007 жылдың қарашасында Жакарта жоғары соты төменгі соттың шешімін жоққа шығарды. 2008 жылдың 28 тамызында Индонезияның қаржы министрі Шри Муляни Индравати Банк Мандириге TPN-ге тиесілі 1,23 триллион рупийді (134 миллион АҚШ доллары) мемлекеттік шотқа аударуды бұйырғанын мәлімдеді. Томми Жоғарғы сотқа екі рет шағымданды, ол 2017 жылдың 13 желтоқсанында екінші шағымын қабылдамады. Сот шешімі 2018 жылдың 4 шілдесіне дейін сотқа жіберілмеді және Индонезия БАҚ-тары 2020 жылдың қаңтарына дейін, үкімет мұздатылған қаражатқа құқылы екенін жариялағанға дейін хабарламады. Бұрын Қаржы министрлігі Томмидің Timor активтерін бес компаниясына заңсыз сатқаны туралы жемқорлық ісін қозғаған болатын. Томми министрлікке қарсы 21,8 миллион АҚШ долларын талап етіп, қарсы сотқа шағымданып, талап қойды. 2008 жылдың ақпанында 61 миллион АҚШ долларын құрайтын азаматтық сыбайлас жемқорлық ісін жеңіп, қарсы іс-қимыл кезінде 550 000 АҚШ долларын алды.
Бали жері туралы жанжал
1996 жылы Томмидің компаниясы PT Pecatu Graha Балидегі ауыл тұрғындарын жерлерінен күшпен шығарып, 650 гектарлық курорт салуға мәжбүр етті. Көшіруге әскерилер мен полиция қызметкерлері көзден жас шығаратын газ қолданып көмектесті. Жер иелеріне 100 шаршы метр үшін 2,5 миллион рупия өтемақы ұсынылды, ал нарықтық бағасы 100 шаршы метрге 20 миллионнан 30 миллионға дейін жететін еді. Time журналы жерлерін сатудан бас тартқан тұрғындарды қорқытып, ұрып-соғып, кейде мойнына дейін суға батырып, екеуі алты айға түрмеге қамалды деп хабарлады.
Жарылғыш заттар компаниялары
Томи көпшілік үлесіне ие болған PT Bina Reksa Perdana компаниясы 1990-шы жылдары мемлекеттік жарылғыш заттар өндіретін PT Dahana компаниясы жасаған жарылғыш заттарды экспорттау монополиясын алды. Сингапурдың Chartered Oiltech Services компаниясымен серіктестік құрып, компания Батыс Явадағы Тасикмалая қаласында Мьянма, Ирак, Үндістан және Австралия сияқты елдерге экспорттау үшін коммерциялық жарылғыш заттарды өндіретін зауыт салды. Президенттің № 86/1994 және № 14/1997 Жарлықтарына сәйкес, тек екі компания – PT Multi Nitroma Kimia және PT Tridaya Esta ғана Dahana компаниясының жарылғыш заттарын коммерциялық мақсатта сатуға құқылы болды. Бұл екі компанияның Томи мен оның бауыры Бамбанг Трихатмоджомен байланысы бар еді.
1997-1998 жылдардағы қаржы дағдарысы мен қарыз
1997–1998 жылдардағы Азия қаржы дағдарысынан кейін Индонезияның Банктік қайта құрылымдау агенттігі (IBRA) Humpuss тобының ішкі банктерден, көбінесе мемлекеттік банктерден алуға болмайтын қарыздары бойынша үшінші ірі қарызкор екенін мәлімдеді. 2001 жылы олардың жалпы қарызы 5,7 трлн рупияны құрады. Бұл 1996 жылы Humpuss тобының жылдық сатылымынан 2,5 есе артық. Алуға болмайтын жалпы қарыздың жартысынан астамы PT Timor Putra Nasional компаниясының үлесіне тиді. Қарыздың бір бөлігі IBRA-ға активтер түрінде өтелді, ал кейінірек қарызды қайта құру жоспарлары және қарызды акцияға айырбастау арқылы өтелді.
Мангкулухур қаласы
2014 жылы Томми бизнесмен Гарри Гунаванмен бірлесіп салудағы Мангкулухур қаласының құрылысы басталды. Жоба Индонезияның Джакарта қаласындағы Jalan Jenderal Gatot Subroto көшесінде төрт көкжиек және бір биік ғимаратты қамтиды. Ең биік мұнара 80 қабаттан тұрады. Екі мұнара кеңсе кеңістіктері үшін, ал қалған екеуі тұрғын үйлер мен сервистік пәтерлер үшін арналған. Қазіргі Crowne Plaza қонақ үйі осы жобаның бір бөлігі болып табылады. Бұл жерде Regent қонақ үйі де салынуда және 2020 жылдың соңында ашылуы жоспарланған, түнгі тұру бағасы 3,5 миллион рупийден басталады.
Байлық
1999 жылы Time журналы Томмидің байлығын 800 миллион долларға бағалады. 2016 жылы Томми GlobeAsia журналының ең бай 150 индонезиялықтың тізімінде 655 миллион долларлық байлығымен 56-шы орынды иеленді. 2016 жылдың қыркүйегінде Томми үкіметтің салық амнистия бағдарламасына қатысты, онда бұрын биліктен жасырылған активтерге байланысты салық төлеушілерге активтерінің құнына қарай 2-4% ғана салық ставкасы қолданылды. Томми төлеген салық сомасы мен жариялаған активтерінің көлемін ашпады, бірақ олардың көп бөлігі шетелде екенін мәлімдеді.
Қылмыстық жазалар
Томми 1998 жылы Сухарто құлағаннан кейін қылмыстық және азаматтық сотқа тартылды. 1999 жылдың сәуір айында Томми мен оның серіктесі Рикардо Гелаел 11 миллион долларлық жер алаяғы үшін сотқа тартылды. 1999 жылдың қазан айында Оңтүстік Джакарта аудандық соты оларды кінәсіз деп тапты. 2000 жылдың қыркүйегінде Жоғары соттың үш судьясы, Сяфиуддин Картасасмита басшылығымен, үкімді жоққа шығарып, Томми мен Гелаелді жемқорлық үшін 18 айға түрмеге кесті. Томми түрмеге барудан бас тартып, жасырынды. Кейіннен Картасасмитаның әйелі күйеуінің Томмиден 20 000 доллар пара алудан бас тартқанын мәлімдеді. Жоғарғы Сот 2001 жылдың қазан айында Томмидің сыбайлас жемқорлық бойынша сот үкімін жоққа шығарды, бұл оны жасырынған жерінен шығуға мәжбүрлеу мақсатындағы келісімнің бір бөлігі ретінде қарастырылды. "Джакарта пост" газеті бұл шешім елдегі әділеттің соңғы бекінісі саналатын органға деген сенімнің қалдықтарын да жойды деп жазды. 2002 жылы Томми 2001 жылдың шілдесінде Картасасмитаны өлтіруді ұйымдастырғаны үшін сотталды. Ол кісі өлтіру, қару-жарақ ұстауы және заңнан қашу баптары бойынша 15 жылға сотталды. Сотта Томми Картасасмитаны автокөлікпен атып өлтірген екі қылмыскерге 100 миллион рупия төлегені анықталды. Томми 2000 жылдың қарашасынан бастап жемқорлық бойынша сот үкімін жоюға немесе кешірім сұрауға тырысқаннан кейін заңнан қашуға тырысқаны үшін де сотталды. Сотта өмір бойы немесе өлім жазасы қарастырылғанмен, прокурорлар 15 жыл жаза сұрады. Ол жазасын алғашқы үш аптасын Шығыс Джакартадағы Джатинегарадағы Чипинанг түрмесінің H блогындағы сәнді бөлмесінде өтеді, содан кейін Орталық Яваның оңтүстік жағалауындағы Нуса Камбанган аралындағы түрмеге ауыстырылды. Оның 8x3 метрлік қымбат бөлмесі кілеммен жабылған, диван, ас үстелі, телевизор, тоңазытқыш, ас дайындау құралдары, кондиционер, су тазартқыш, ноутбук және екі ұялы телефон бар еді. Ол медициналық себептермен жиі Жакартаға барып-қайтуға рұқсат алды және эксклюзивті гольф алаңында көрінетін. 2006 жылдың сәуір айында ол Чипинангқа қайта жіберілді. Апелляциялық сот оның жазасын 10 жылға қысқартты және 2006 жылдың 30 қазанында шартты түрде босатылды. Ол барлығы төрт жыл тұтқында болды. Сынаушылар Томмидің байлығы мен оның отбасының ықпалының арқасында ғана босатылғанын айтты. 2000 жылдың 4 шілдесінде Томми Бас прокуратурада әкесінің жемқорлық ісі бойынша куә ретінде тексерілді. Ол кеткеннен кейін бір сағаттан соң Арнайы қылмыстар ғимаратының артқы жағында бомба жарылды. Ғимараттың екінші қабатындағы жеке жуынатын бөлмеден әскери кодталған тағы бір бомба табылып, залалсыздандырылды. Полиция Томмидің жеке күзетшілерін бомбамен байланысты сұраққа тартып алды. 2000 жылдың 14 қыркүйегінде, Сухартоның жемқорлық ісінің жалғасуына бір күн қалғанда, Джакарта қор биржасының жер асты тұрағында бомба жарылып, 15 адам қаза тапты. Қолданылған жарылғыш заттардың түрі әскерилердің қатысуын көрсетеді. Президент Абдурахман Вахид бомбалау Сухарто отбасының мүшелерін соттауға жасаған тырысымен байланысты екенін және Томми мен Ислам қорғаушылар фронтының (ИҚФ) мүшесі Хабиб Али Багилдің қатысы болуы мүмкін екенін айтты. Ол Ұлттық полиция бастығы Русдихарджоға Томми мен Хабибті тергеу үшін тұтқындауға бұйрық берді. Русдихарджо бас тартты, бұл Вахидті полиция мен әскерден тұтқындауға жеткілікті дәлелдер алу үшін жеткілікті ынтымақтастық ала алмағанына шағымдануға мәжбүр етті. Полиция кейіннен Армияның арнайы күштерінен (Копасс) екі әскери адам бомба орнатқанын мәлімдеді. Қорғаныс министрі Махфуд МД Сухартоның жемқорлық ісін тоқтату қажеттігін айтты, әйтпесе одан әрі зорлық-зомбылыққа ұшырауы мүмкін. "Біз осы мәселеге араласа берсек, бізді одан әрі қорқытулар жалғасады, одан әрі террорлық әрекеттер болады", - деді ол.
2001 жылғы бомба жасау жоспары
2001 жылғы 14 қаңтарда Томи өзінің досы Элизе Мария Тувахатуға Орталық Джакартадағы Ментеңдегі Джалан Чилакаптағы кездесуде үш бомба берді. Бұл туралы Ұлттық полицияның бас өкілі бригадир генерал Салех Сааф 2001 жылғы 23 қаңтарда мәлімдеді. Бомбаларды алғаннан кейін бір күн өткен соң, Элизе атақты паранормальді Ки Джоко Бодоға (нағыз аты: Агунг Юлианто) барып, Бас прокуратураны, Сауда және өнеркәсіп министрлігін және Салық бас басқармасын бомбалау жоспары туралы айтты. Элизе Жокодан бомбаларды орнатып, жарылтуға көмектесуін сұрады, егер бомбалар бас прокурор Марзуки Дарусман мен сауда және өнеркәсіп министрі Лухут Панджаитанды өлтірсе, бастапқы 10 миллион рупий төлейтінін және 1 миллиард рупий бонус беретінін уәде етті. Салық бас басқармасын бомбалау тек шок терапиясы мақсатында болды. Жоко Бодо жоспарға келіскендей болып көрінді, бірақ полицияға хабарласты. 19 қаңтарда Таман Мини Индонезия Индахадағы (Томмидің анасы құрған ойын-сауық паркі) солдаттар мұражайының жанында бомбалармен ұсталған Элизе тұтқындалды. Ол Томмидің оған бомбаларды беріп, оларды қалай жарыту керектігін көрсеткенін мойындады. Салех Саафтың айтуынша, 1997 жылдан бері Элизе Томмиден жылына 150 миллион рупий алған. Ол сондай-ақ Томмидің оған көк түсті Timor көлігін сыйға бергенін айтты. Оның Ментеңдегі Jalan Suwiryo көшесіндегі үйі де Томмидің сыйы екені хабарланды. 2001 жылғы 30 шілдеде Элизе 10 жылға бас бостандығынан айырылды, ал Томми қашқа бой көрсетіп жүрді. 2001 жылғы 6 тамызда полиция Томми жалға алған Джакартадағы екі тұрғын үйден – Цемара тұзғын үйіндегі пәтерден және Пондок Индадағы үйден – қару, граната, жарылғыш заттар мен оқ-дәрілерді тәркіледі.
Гаруданың ісі
2011 жылдың мамыр айында Томми Garuda Indonesia компаниясына қарсы сот ісінде 12,51 миллиард Rp ($1,46 миллион) көлемінде моральдық зиян өтеуіне ие болды. Аталған іс, 2009 жылдың желтоқсан айында жарық көрген Garuda's in flight журналындағы «Балидегі жаңа демалыс орны» деген тақырыптағы мақалаға қатысты. Мақала Томмидің Пекату курортын жарнамалауға бағытталған еді, бірақ мақала соңында аудармашы қосымша жазған түсіндірмеде Томмидің кісі өлтіру қылмысы үшін сотталғаны айтылған. Төреші Тахсин бұл мақала Томмидің «ұлттық және халықаралық бизнесмен» ретіндегі беделін түгелдей жойғанын мәлімдеді. Ол Томмидің өткеніне қатысты ақпарат жариялануға тиіс емес еді, өйткені ол өзінің жазасын толық өтеген.
Роллс-Ройс пара алу ісі
2012 жылы Rolls-Royce компаниясының бұрынғы қызметкері Дик Тейлор компанияның 1990 жылдардың басында Томиге 20 миллион доллар көлемінде пара және көк түсті Rolls-Royce көлігін Garuda Indonesia компаниясын Airbus A330 ұшақтары үшін Rolls-Royce Trent 700 қозғалтқышын сатып алуға итермелеуге көмектескені үшін бергенін мәлімдеді. 2013 жылы Томмидің адвокаттары клиентінің ешқашан ақша немесе көлік қабылдамағанын, сондай-ақ ол Garuda компаниясына Rolls Royce қозғалтқыштарын ұсынбағанын мәлімдеді. 2017 жылы Ұлыбританияның Ауыр қылмыстар кеңсесі (SFO) Rolls Royce компаниясымен пара беру және сыбайлас жемқорлыққа қатысты кешіктірілген қудалау келісіміне (Deferred Prosecution Agreement - DPA) қол қойды. Rolls Royce Индонезия, Таиланд, Үндістан, Ресей, Нигерия, Қытай және Малайзиядағы келісімдердегі қылмыстық әрекеттері үшін барлығы 671 миллион фунт стерлинг төлеуге міндетті болды. SFO-ның қорытындысында Rolls Royce компаниясының Индонезиядағы екі делдалға пара бергені көрсетілген. 2017 жылдың қазан айында Томмидің адвокаты Эрвин Калло Томмидің осы іске қатысы жоқ екенін қайтадан мәлімдеді. Ол бұқаралық ақпарат құралдарының дереккөздерін тексермей, жалған ақпараттарға сеніп алғанына алаңдаушылық білдірді. Ол әсіресе, Википедия Индонезияның Томмиді Rolls Royce ісімен байланыстыруын, оның бұрынғы жоққа шығаруларына қарамастан, айыптап көрсетті.
Төлемақы төлейтін жолдарды өтеу туралы сот ісі
2021 жылдың ақпан айында Оңтүстік Джакарта аудандық соты Томидің мемлекеттен, жол ақысы төлейтін компаниядан және құрылыс компаниясынан 90 миллиард рупий өтемақы талап еткен істі қарады. Оның адвокаттары 2017 жылы Депок-Антасари жол салу үшін сатып алынған, шамамен 1000 шаршы метрлік кеңсе ғимараты үшін төленген өтемақының жеткіліксіз болғанын айтты.
Саяси мансап
Томи, Тутут және Бамбанг Сухартоның саяси партиясы – Голкарға қосылды және 1992 жылы Халық кеңесінің (МПР) мүшелері болып тағайындалды. 1998 жылдың мамырында Сухарто отставкаға кеткеннен кейін, Голкар шілдеде Томми, Тутут және Бамбангты МПР-дан шақырғанын жариялады. 2008 жылы Голкар партиясының өкілдері, егер олардың істері заңмен реттелмеген болса, Сухартоның балаларының партия басқармасына қайта оралуына қарсы емес екендерін мәлімдеді. 2009 жылы Томи Риау провинциясында өткен партия съезінде Голкар төрағасы болуға тырысты. Оның сайлауалды науқанының өкілі Саурип Кади, Томи сайланса, Голкардың әрбір өңірлік бөлімшесіне 50 миллиард рупий (сол кезде шамамен 5 миллион долларға тең) беретінін айтты. Бірақ, кәсіпкер Абуризал Бакри 1 триллион рупийлік қорды ұсынып, төраға болып сайланды. 2016 жылдың мамырында Томи Голкар төрағалығына қайта қатысатынын жариялады, бірақ тіркелмеді. Сол айда Томи Голкардың Бақылау кеңесінің мүшесі болып тағайындалды. 2016 жылы Томи Беркария партиясын құрды, ол Беркин Карья партиясы мен Насионал Республика партиясының бірігуінен пайда болды. 2017 жылдың наурыз айында Беркария және тағы бір шағын партия – Индонезия халық дауысы (Парсиндо) Томидің 2019 жылғы президенттік сайлауға түсуін қолдайтынын мәлімдеді. 2017 жылдың мамырында Томи Индонезияның қазіргі ахуалына өкініш білдірді, себебі парламентте жемқорлық гүлденуде. 2017 жылдың қазанында оның адвокаты Томидің 2019 жылғы сайлауға түсуді жоспарлап отырғанын жоққа шығарды, әлеуметтік желілердегі жалған шоттар оның жаппай ұйымдардан қолдау алғанын қате көрсетіп отырғанын айтты. 2018 жылдың 11 наурызында Томи Беркария партиясының төрағасы болып тағайындалды. Томи, 11 наурыз күні бұрынғы президент Сукарноның 1966 жылы Сухартоға саяси өкілеттік берген Суперсемар құжатына қол қойған күнімен сәйкес келуінің бұл жай ғана оқиға екенін айтты.
Индонезиядағы 2019 жылғы жалпы сайлау
2018 жылдың шілдесінде «Беркария» партиясы Томмидің 2019 жылдың сәуірінде өтетін жалпы сайлауда Папуа провинциясынан ұлттық заң шығарушы органға кандидат ретінде түсетінін жариялады. «Беркария» партиясының бас хатшысы Прио Буди Сантосо Томмидің Папуаны «қарапайым халық пен маргиналды аймақтарды» жақсы көретіндіктен таңдағанын айтты. Рейтер агенттігіне жазған Эд Дэвис пен Агустин Бео Костаның пікірінше, ол әкесінің үкіметінің бірлігі мен қауіпсіздігіне деген сағынышқа сәукелдеуге тырысқан. Томми президент Джоко Видодоның инфрақұрылымды дамыту саясатын сынап, оның салдарынан Индонезияның сыртқы қарызы Сухарто президент болған кездегі 54 миллиард долларға қарағанда 340 миллиард долларға жеткенін айтты. Индонезия заңдарына сәйкес, бес жыл немесе одан көп мерзімге сотталған бұрынғы сотталғандар президенттікке үміткер бола алмайды. Алайда, 2018 жылы Томми: «Менің ісімде маған қарсы куәлік берген бірде-бір куә болған жоқ. Үкім шынымен де қатал болды. Мен мерзімімді өтедім. Заң бойынша, енді мен басқалармен бірдей құқықтарға иемін» деді. 2,09% нәтиже алғаннан кейін
Әлеуметтік желідегі тіркелгілер туралы шағым
2020 жылдың қыркүйегінде Томмидің адвокаты Азим Марехан Джакарта полициясына клиентінің атынан жасалған жалған әлеуметтік желідегі аккаунттар туралы шағым түсірді. Ол Томмидің Facebook, Twitter немесе Instagram аккаунты жоқ екенін мәлімдеді және бұл жалған аккаунттарды жоюды талап етті. Сондай-ақ, Томмидің «Cendana отбасы» президент Джоко Видодоға қарсы қойылған YouTube арнасының Томмиге қатысы жоқ екенін айтты.
Автоспорт
Томи түрлі мотор спорты түрлерінде өнер көрсетті. 1989 жылдың соңында ол бұрынғы Том Уолкиншоу Racing құрастырған Holden Commodore VL көлігін сатып алды. 1997 жылы ол Индонезия раллиіне қатысып, Әлемдік ралли чемпионатының жетекші жүргізушілерімен жарысты. Ол сонымен қатар Sentul International Circuit трассасының дамуына қаржы жұмсады. Томи 1991–1995 жылдары Индонезия Моторлық Қауымдастығының (Ikatan Motor Indonesia, IMI) төрағасы болды. 2006 жылы түрмеден босатылғаннан кейін, Томи Балидің Пекату қаласында өткен SS 12 Ұлттық Чемпионаты раллиіне қатысып, мотор спортына қайта оралды. Томи Subaru Impreza WRX көлігін жүргізіп, бұрылыста аударылып, жарыстан шығып қалды. 2016–2020 жылдар аралығында ол IMI кеңесшілер кеңесінің мүшесі болды. Оның ұлы Дарма Мангкулухур Хутомо да жарыс жүргізушісі және 2021–2024 жылдар аралығында IMI-нің әлеуметтік және экологиялық директоры қызметін атқарады.
Жеке өмір
1990 жылдардың басында Томми әнші Мая Румантирмен қарым-қатынаста болды және олардың үйленетіні жөнінде әңгімелер тарады. Томмидің анасы бұл қарым-қатынасқа қарсы болды, себебі Мая – қытайлық Манадодан шыққан христиан, ал Томми – явандық мұсылман. Сондықтан ата-анасы оның явандық патшалық әулетінен шыққан қызға үйленуін қалаған. 2001 жылы полиция Томмиді іздеу кезінде Майядан жауап алды. Ол оны жасырғанын жоққа шығарды. Томми актриса Ния Зулкарнаенмен де романтикалық қарым-қатынаста болды, бірақ Томмидің ата-анасы бұл одақты мақұлдамады. 1996 жылдың 28 сәуірінде Томмидің анасы отбасылық кештен кейін жүрек талмасынан қайтыс болды. Жакартадағы қаңқу шаруалары Томми мен оның інісі Бамбангтың ұлттық автомобиль саясаты мәселесінде дауласып, бірінің оқ атып анасына тигенін айтты. Бұл қаңқуға қатысты мәліметтерді 2011 жылы жарық көрген «Пак Хартоның айтылмаған тарихы» кітабында сол кездегі Ұлттық полиция басшысы Сутанто (1996 жылы президент кеңесшісі) жоққа шығарды. Бамбанг та бұл ақпаратты «коммунистік жала» деп мәлімдеді. 34 жасында Томми 1997 жылдың 30 сәуірінде Таман Мини демалыс паркіндегі Ат-Тин мешітінде 22 жасар Ардия Прамести Регита Кахианиге үйленді, ол көбінесе «Тата» деп танымал. Тата – Суракартаның Мангкунегаран княздығының патшалық әулетінен шыққан. Олардың екі баласы бар: Дхарма Мангкулухур және Радхьяна Гайанти Хутами. 2006 жылдың 15 мамырында Тата ажырасуға өтініш беріп, Сингапурға көшіп кетті. Олар 2006 жылдың қыркүйегінде ажырасып кетті. 2017 жылы Томмидің адвокаты Салим Мұхаммед Томми түрмеге түсу алдында Татаға екі баласын бағып-күту үшін 100 миллиард рупия бергенін айтты. Ол ақшаның Татамен бірге ізсіз жоғалып кеткенін, Томмидің бұл туралы хабары жоқ екенін мәлімдеді. 2001 жылы заңнан қашып жүрген Томми бұрынғы модель Лани Банжаррантимен бірге тұрды. 2003 жылы Лани Томмидің ұлы Сайлиф Путруанның әкесі Томми екенін жариялады. Томми кісі өлтіргені үшін Нуса Камбанган түрмесіне қамалғанда, оның сүйіктісі Сэнди Харун түнде оны аралап тұрды. Кейін ол Томмидің қызы Маримби Джоди Путриді дүниеге әкелді. 2009 жылы Томми модель Кэтрин Уилсонмен романтикалық қарым-қатынаста болды, оны Балидегі курорттарының біріне шақырғаннан кейін.