Кіріспе

Камбоджалық монах, жазушы, композитор және ақын Чуон Натх (; 11 наурыз 1883 – 25 қыркүйек 1969) – Камбоджа монахы және Камбоджаның соңғы Гана Маханикая Жоғарғы Патриархы. Оның еңбегінің бірі – кхмер тілін, оның ішінде кхмер тілінің сөздігін сақтауға жасаған тыраны. Ол кхмер ұлттық ерекшелігі мен тарихын "Нокор Рич" және "Понгсавотар кхмер" ұлттық әнұрандары арқылы қорғап, елге үлкен үлес қосты. Оның күлі Пномпендегі Ват Уналомда сақталды. Оның толық құрметті атағы – Самдех Сангха Раджа Жотанано Чуон Натх.

Ерте өмір және білім

Нат Кампонг-Спеу провинциясында шаруа отбасында дүниеге келді. 12 жасында Натты, сол кездегі кхмер ұлдары үшін қалыпты жағдай бойынша, ғибадатханаға оқуға әкелді. 1897 жылы жаңа монахқа айналып, 1904 жылы 21 жасында толыққанды дін қызметкері болып тағайындалды. 1913 жылы Нат монахтарға арналған пали емтиханын тапсырып, сол жылы емтихан тапсырғандардың арасында ең жоғары ұпал жинады. Екі жылдан кейін ол екінші емтиханды сәтті тапсырып, Пномпеньдегі Жоғары Пали мектебінің (қазіргі Преа Сорамрит буддалық жоғары мектебі) профессоры болып тағайындалды. 1922 жылы Луи Фино оны және тағы бір монах Хуот Татты Француз Индоқыстайының Ханой қаласындағы Француз Шығыстану мектебінде санскрит тілін оқуға шақырды.

Кхмер тілін сақтау

Натх кхмер буддистік Сангасындағы реформаторлық қозғалыстың басшысы болды, ол буддизмнің рационалистік схоластикалық моделін дамытты. Бұл жаңа қозғалыс, Дхаммаюттика Никая деп белгілі, 20 ғасырдың басында жас кхмер монахтарына ықпал етті. Жаңа қозғалыс кхмер тілінің ерекшелігі мен мәдениетін дамытып, Камбоджа ұлтшылдығының қалыптасуына себепкер болды. Натх 20 ғасырдың басында кхмер сангхасында бірқатар жаңалықтар енгізді: қасиетті мәтіндерді басу (пальма жапырақтарына қолмен жазудың дәстүрлі әдісінен гөрі); монахтардың пали және санскрит тілдеріндегі білімінің деңгейін арттыру; монахтар мен үй иелері үшін Виная мәтіндеріне негізделген ортодоксияны қалыптастыру; буддалық білім беру әдістемесін жаңарту. Ол сондай-ақ буддалық пали канонының кхмер тіліне толық аударылуын және алғашқы заманауи кхмер тілінің сөздігін жасауды қадағалады. Француздар Камбоджадағы протекторатын орнатып, «француз зиялылары» арқылы кхмер тілін өз тілімен алмастыруды көздеді. Бұл ниет көптеген камбоджалық ғалымдарды кхмер тілін сақтауға біріктірді, солардың бірі – Натх. Натх өмірін буддизмді қорғауға және француз колониялдығының күшті ықпалына тап болған елде кхмер тілін сақтауға арнады. Ол кхмер тілін жақсы білді. Ол, әдетте, Камбоджаның ең танымал және білімді монахы болды. Буддалық ортада кең танылған, ол сонымен қатар тілдерде шебер болды. Өмірі бойы ол мемлекеттік білім беруде де, дінде де «кхмеризациялауды» қолдауға шақырды. Натхтың «кхмеризациялау» дегені – пали және санскрит тілдерінен, ата-бабаларымыздың тамырынан жаңа кхмер сөздерін шығару. Мысалы, Камбоджаға алғаш поезд келгенде, кхмер тілінде «поезд» деген сөз болған жоқ. Натх поезд сөзін санскрит және пали тілдеріндегі «Айомойо» сөзінен тудырды, ол «металдан жасалған нәрсе» деген мағынаны білдіреді. «Яна» («көлік») сөзімен бірге, бүгінгі таңда қолданылатын «Аяк Смей Яна» (អយស្ម័យយាន) – поезд сөзі пайда болды. Алайда, Натхтың кхмеризациялауы барлық кхмерлер тарапынан толығымен қабылданбады. Француздық көзқарасты қолдаған Кенг Вансак сияқты ғалымдар пали және санскриттен алынған кхмер сөздерін ыңғайлы деп санамады. Олар француз сөздерін кхмер тіліне енгізуді ұсынды, тек кхмер әліпбиін қолданып, француздың рим әліпбиін пайдаланбауды қалады. Бірақ қарсылықтарға қарамастан, Натхтың кхмеризациялауы сәтті аяқталды. Ол 1915 жылы кхмер тілінің сөздігін жасау үшін құрылған комиссияның алғашқы мүшесі болды және 1938 жылы қазіргі кхмер тілінің сөздігінің бірінші басылымын басып шығаруға ықпал еткені үшін сөздіктің негізін қалаушы деп есептелді. 1967 жылы доктор дәрежесіне ие болды. Натхтың Камбоджаға қосқан үлесіне қазіргі ұлттық әнұран «Нокор Рич» (Nokor Reach) кіреді, оның музыкасы мен сөзі оның туындысы. «Нокор Рич» ұлттың ұранына – «Ұлт, Дің, Патша» сәйкес жазылды, сонымен қатар кхмер ұлтының ұлы және күшті өткенін көрсетеді.