Кіріспе

Ұлы Тимор (Grande Timor, ) - қазіргі уақытта Тәуелсіз Шығыс Тимор мемлекеті мен Индонезияның Батыс Тимор аумағы арасында бөлінген Тимор аралының біріккен және тәуелсіз аралдың ирредентистік тұжырымдамасына сілтеме жасайды. Аралды біріктіру (немесе қайта біріктіру) туралы идея ХХ ғасырдың ортасынан бері айтылып келеді.

Тарих

Тарихи тұрғыдан алғанда, Тимор аралын біріктіру идеясын бірнеше тиморлық топтар білдірген. Ең ертедегі анықтамалық нүкте - колониялық империяға дейінгі Вехали империясы, оның орталығы қазіргі Батыс Тиморда болды, бірақ билік етуші топ - Шығыс Тимор тұрғындарымен байланысты тетун тілінде сөйлейтін белунестер. Жапонияның аралды басып алуы кезінде (1942-1945) Жапония мен Тимордың кейбір күш-жігері Батыс және Шығыс Тиморды голландиялық және португалдық Тимордың дәстүрлі биліктері арасында кездесу арқылы біріктіруге тырысты. Әсіресе, Тору Маэда (жапондық барлау агенті, кейін ақын, Викеке мен Атамубада қызмет еткен) Донның отбасы арасындағы үйлесімділікте маңызды рөл атқарды. Осудан Хоаким да Коста және Атамбуда Най Бути кланы. 1974-1975 жылдары Шығыс Тимордың бір партиясы APODETI Шығыс Тимор мен Батыс Тиморды Индонезия Республикасына біріктіру арқылы біріктіру ниетімен таныстырды. Бұл идея Балибо декларациясының португал тіліндегі түпнұсқа нұсқасында көрініс тапты, онда қол қоюшылар отаршылдық шекараларды белгілеу арқылы "Индонезияның Тимор халқынан" бөлінуіне өкініш білдірді. Шығыс Тимор 1975 жылы Индонезияға басып кірді және оны басып алды, ол 1976 жылы аумақты "27-ші провинция" ретінде қосып алды, бірақ 1999 жылы өткен референдумда Шығыс Тимор халқы Индонезияның басып алуын тоқтатып, тәуелсіз мемлекет болу үшін дауыс берді. Бұл көптеген индонезиялық ұлтшылдардың, әсіресе әскерилердің ашуын туғызды. 2001 және 2002 жылдары Шығыс Тимор тәуелсіздік алғанға дейін Индонезияның әскерилері мен кейбір сарапшылар бұл Батыс Тимордың Индонезиядан бөлінуіне ықпал ететінін мәлімдеген. ФРЕТИЛИН-нің тәуелсіздік қозғалысы Индонезияның басып алуына дейін де, одан кейін де Батыс Тиморға ешқандай дәулет білдірген жоқ. 2001 жылы тәуелсіздік алғаннан кейін Шығыс Тимор үкіметі Индонезияның қазіргі шекараларын Нидерланд Шығыс Үндісінен мұра еткенін толық мойындайды.