Кіріспе
1979 жылы 2 сәуірде Совет Одағының Свердловск қаласындағы (қазіргі Екатеринбург, Ресей) кеңес әскери зерттеу орнында Bacillus anthracis (антракс ауруының қоздырғышы) споралары кездейсоқ шығарылды. Аурудың таралуы кем дегенде 68 адамның өліміне әкелді, бірақ құрбандардың нақты саны белгісіз. Ол танкілер, баллистикалық зымыран, ракеталар және басқа да қару-жарақтарды өндірді. Бұл қалада темір өндірісі мол болғандықтан, оны кейде Ресейдің Питсбургі деп те атайды. Суық соғыс кезінде Свердловск шетелдіктерге жол жүру шектелген кеңестік "жабық қалаға" айналды. Әлибек институттың құрылысына жапондық биологиялық соғыс бағдарламасына қатысқан тұтқынға алынған жапондық ғалымдардан алынған техникалық білімді енгізгенін айтады. Свердловск қаласында Bacillus anthracis-ті қоса алғанда бактериялық патогендер бойынша зерттеулер басталды. 1951 жылы ботулиновый токсинге бағытталған бағдарлама іске қосылды. 1974 жылы мекеме Бактериялық вакцина препараттарын ғылыми зерттеу институты деп қайта аталды. Свердловсктегі ВВ қондырғысы 19-комплекс деп аталатын әскери базаның ішінде орналасқан, ол 1947-1949 жылдар аралығында құрылған. 19-құрылыс ауданы қаланың оңтүстік индустрияланған ауданында, Чкаловский ауданында орналасқан. Ол Вторшермет тұрғын үй кешеніне жақын орналасқан. Жақын жерде бактериялық қоректік ортаның компоненттерін жеткізу мақсатында ет өңдеу зауыты орналасқан. Құпия базаға қатысты жоғары деңгейдегі дербестік болды. Әскери институттың өзінде 19-комплекс 75 төсектік әскери аурухананы, пошта қызметін, дүкендерді, балабақшаны, мектептерді, әлеуметтік клубты, спорт стадионын, саябақтар мен жаяу жүргіншілерді, азаматтық тіркеу кеңсесін және өзінің арнайы прокуратурасын қамтыды. Құрылыс орнындағы күзетшілер мен құрылысшылар арнайы қауіпсіздік рұқсатын алуы керек еді. Ресей телеарнасының ұжымы КСРО ыдырағаннан кейін көп ұзамай бұл жерге барды. Олардың байқағандарының көбі 1979 жылғы жағдайдан көп айырмашылығы жоқ болуы мүмкін. Олар 19-құрамның аумағы 200 гектарға жуық екенін және үш негізгі аймаққа бөлінгенін хабарлады. Бірінші тұрғын аймақта ғалымдар мен олардың отбасылары, шамамен 7000 адам, жоғарыда сипатталған қосымша қызметтермен бірге тұрды. Сыртқы аймақта орналасқан бақылау пункті индустриалды аймаққа кіруді шектеуде. 19-құрамның дәл ортасында соңғы бақылау пункті мен тікенді сыммен қорғалатын, құпия арнайы жұмыс аймағы болды, онда негізгі әкімшілік ғимарат, жер астындағы құпия зертханалар мен өндірістік бөлімшелер орналасқан. 1960 жылдары 19-комплекстің оңтүстік шетінде БВ-мен байланысы жоқ, броньды және артиллериялық бөлімшелерде қызмет ететін кеңес сарбаздары үшін казармалары мен пәтерлері бар 32-комплекс армия базасы қосылды.
On 2 April 1979, spores of Bacillus anthracis (the causative agent of anthrax) were accidentally released from a Soviet military research facility in the city of Sverdlovsk, Soviet Union (now Yekaterinburg, Russia). The ensuing outbreak of the disease resulted in the deaths of at least 68 people, although the exact number of victims remains unknown. It produced tanks, ballistic missiles, rockets and other armaments. The city has at times been referred to as Russia's Pittsburgh because of its large steelmaking industry. During the Cold War, Sverdlovsk became a Soviet "closed city" to which travel was restricted for foreigners. Alibek suggests that the construction of the institute incorporated technical knowledge which had been extracted from captured Japanese scientists who had participated in the Japanese biological warfare programme. Research was initiated at Sverdlovsk on bacterial pathogens including Bacillus anthracis. In 1951, a programme was launched which focussed on botulinum toxin. In 1974, the facility was re named as the Scientific Research Institute of Bacterial Vaccine Preparations. The BW facility at Sverdlovsk was located within a military base known as Compound 19 (19th gorodok, Russian:19 й городок) which itself was created between 1947 and 1949. Compound 19 abutted the southern industrialised sector of the city in the Chkalovskii district. It was located immediately adjacent to the Vtorchermet housing estate. A meat processing plant was located nearby with a view to supplying components of bacterial nutrient media. There was a high degree of autonomy with regard to the secret base. As well as the military institute, Compound 19 embraced its own 75 bed military hospital, a postal service, a range of shops, a kindergarten, schools, a social club, a sports stadium, parks and walkways, a civil registry office and its own special prosecutor's office. Sentries and construction workers at the site required special security clearance. A Russian television crew visited the site shortly after the collapse of the USSR. It is likely that much of what they observed may not have been greatly different from the situation in 1979. They reported that Compound 19 comprised around 200 hectares and was sub divided into three main zones. The first, residential zone, housed the scientists and their families, around 7,000 inhabitants, along with the ancillary services described above. Nestled within the outer zone there was a check point which provided restricted access to a so called industrial zone. At the very heart of Compound 19, guarded by a final check point and barbed wire, was the most secret special working zone which housed the main administration building together with secret laboratories and production units housed underground. During the 1960s, Compound 32, an army base with barracks and apartments for Soviet soldiers serving in armoured and artillery units, and with no connection to BW, was added to the southern edge of Compound 19.
Апат
Өздерінің беделді есебіне сәйкес, Лайтенберг пен Зилинскас Кунмен бірге 1979 жылдың 2-3 сәуірінде Б. антрацис спораларының көпшілігі 19-құрамның арнайы аймағында орналасқан төрт қабатты ғимараттан шығарылған деп хабарлайды. Ғимаратта қару-жарақ үшін құрғақ B. anthracis спораларын өндіретін өндіріс бөлімі орналасқан. Бірлікте 40 адам болды, оған подполковник Николай Чернышов басшылық етті. Споралар желдің Свердловсктің өзінде және бірқатар ауылдарда алып баратын көлеңкесін жасады. Ресейлік дереккөздер ауаның ағып кетуіне ауамен жұмыс істеу жүйесінің ақаулығы себеп болғанын, ол ауаны бүркіп кептіргіштен шығатын. Ресейлік бір дереккөздің айтуынша, бұл оқиға 2 - 3 сәуір күні кешке немесе түнде орын алған. Әскерилердің сиыр көкжәнінің спораларын ағызуына байланысты қайтыс болғандардың нақты саны белгісіз. Меселсон тобының хабарлауынша, оқиға Свердловск қаласында кем дегенде 68 адамның өліміне және жақын маңдағы ауылдарда (Рудний, Болшое Седельниково, Малое Седельниково, Первомайский, Кашино және Абрамово) жануарлар көкжауын жұқтыру жағдайларына тікелей әкелді. Оқиғаға жауап ретінде Кеңес өкіметі зардап шеккен ауданда медициналық топтарды жұмылдыруға әрекет етті. Ауру жұқтырған үй-жайларға тетрациклин берілді, аурухана бөлмелері дезинфекцияланды, зақымдалған маталар мен киімдер жиналды. Отбасы мүшелерінің ауру-сырқауын тексеру жүргізілді. Қызу болған адамдар емханаларға, ал қатты науқастар жергілікті ауруханаға ауыстырылды. Нәтижесінде, жауап беруді басқару үшін Мәскеудің бақылауындағы Төтенше комиссия құрылды және 22 сәуірде өрт сөндірушілер мен фабрика қызметкерлері ғимараттарды хлор ерітінділерімен құйғыза бастады. Сондай-ақ, билік тарапынан зардап шеккен Чкаловский ауданындағы халықты кең ауқымды вакцинациялау жұмыстары жүргізілді. Барлығы 59000 адамға 80 пайызға жуығы советтің жұқпалы ауруларға қарсы вакцинасын алған. Соңғысын Грузияның Тбилиси қаласында орналасқан Вакциналар мен сераның ғылыми-зерттеу институты өндірді. 1986 жылы Гарвард университетінің профессоры Мэтью Меселсонға Кеңес өкіметінің рұқсатымен төрт күндік сапармен Мәскеуге барып, бірнеше жоғары кеңес денсаулық сақтау қызметкерлерімен аурудың таралуы туралы сұхбат жүргізді. Кейіннен ол советтердің аурудың таралуына ластанған ет өңдеу зауыты себеп болды деген кеңестердің бағалауымен келісетін баяндама шығарды, сонда кеңестердің ресми түсіндірмесі "медициналық әдебиеттен белгілі және адам баласының сиыр көкжәнтімен болған тәжірибелеріне сәйкес келеді" деп қорытындылады. Алайда оқиғалардың кеңес нұсқасы 1991 жылдың қазан айында, Уолл-стрит журналының өзінің Мәскеу бюросының басшысы Питер Гумбелді аурудың таралуын тексеру үшін Свердловскке жіберген кезде, өлімге ұшырады. Көптеген отбасылар, аурухана қызметкерлері мен дәрігерлермен сұхбаттан кейін ол оқиғалардың кеңес нұсқасын "қайшылықтар, жартылай ақиқаттар мен қарапайым жалғандықтармен" тапқаны айтылады. 1992 жылы мамыр айында президент Борис Ельцин, ол апат кезінде Свердловск коммунистік партиясының басшысы болған, КГБ оған "әскери дамуымыздың себебі" екенін айтты. Осы есептердің негізінде 1992 жылдың маусым айында Месселсон бастаған батыс ғалымдары тобы осы аймаққа кіре алды. Олар келгенге дейін билік өкілдері Свердловсктегі 68 оқиға құрбандарының тізімін ұсынған. Өлгендердің туыстарын үйлеріне барып, сұхбат жүргізу арқылы зерттеушілер зардап шеккендердің қайда тұрғанын және ауруханаға түскендердің жазбалары атмосфераға сиыр шаңы шашы шашырағанын көрсеткен уақытта күндіз қайда болғанын анықтады. Картаға жер бедері түсіріліп, құрбандар тұратын жерлер нақты географиялық үлгіге ие болмады. Алайда, жұмыс уақытында олардың орналасқан жерінен алынған мәліметтерге сүйенсек, барлық құрбандар аэрозоль арқылы споралар таралған кезде желдің соғатын бағытында болған. Бұл аймақтағы мал шаруашылығына да әсер етті. Егер сол кезде жел қаланың бағытына қарай соққан болса, онда ауру жұқтырғыш заттың жүздеген мың адамға таралуына әкелуі мүмкін еді. Меселсонның көп жылдар бойы айтқан тұжырымдары бойынша, індет табиғи түрде пайда болды және Кеңес өкіметі биологиялық соғыс бағдарламасын қолданамыз деп өтірік айтпады, бірақ тергеу барысында ашылған ақпарат еш күмән тудырмады. Реформашы президент тұсында Қорғаныс министрлігінің әскери-техникалық институттарын әскери саладан азаматтық экономикаға ауыстыруға ниет білдірілді. Осыған байланысты 1992-1994 жылдар ар�...