Ливан соғысындағы «Тұлпарлар» жасағы — Мақалалармен ағылшынша

Кіріспе

Ливан соғысы кезінде белсенді болған, христиандар басымды ливандық әскерлік құралым.

Тайғырлар әскерлік құралымы (نمور الأحرار, транслитерацияланған: Numur al Ahrar), сондай-ақ NLP Тайғырлары, Либерал Тайғырлары (نمور الليبراليين, транслитерацияланған: Numur al Liybiraliyyn) немесе француз тілінде PNL "Lionceaux" деп белгілі, 1975 және 1990 жылдар аралығындағы Ливан азамат соғысы кезінде Ұлттық Либералдық партияның (НЛП) әскери қанаты болды.

Шығу тегі

NLP жасағы алғаш рет 1968 жылдың қазан айында Ливанның бұрынғы президенті Камил Шамун өзінің туған қаласы Эс Саадиятта құрылды. Бастапқыда Ливан жолбарыстары бригадасы – BLT (link=no Katibat al Numur al Lubnaniyya) деген атаумен белгілі болды, бұл атау оның орта аты Нимрден (араб тілінде "Жолбарыс" деген мағынаны білдіреді) алынған деген болжам бар. Бастапқыда 500 адамнан тұратын BLT-ні ҰКП-ның "қорғаныс хатшысы" Наим Бердкан ұйымдастырып, оқытып, басқарды. 1976 жылдың қаңтарында қаза тапқаннан кейін оның орнын Камил Шамунның кіші ұлы Дани Шамун басты. Бастапқыда Бейрут қаласының Ахрафие ауданындағы Насра (Назарет) маңындағы Содеко алаңындағы ҰКП партиялық кеңселерiнде орналасқан Тайгерлердiң әскери штабы 1978 жылы Ливан астанасынан солтүстікке қарай 25 км жерде орналасқан Кесерван ауданындағы Сафраға көшiрiлдi және жасақ таратылғанға дейін сол жерде қалды.

Құрылымы мен ұйымдастырылуы

Дени Шамунның басшылығымен 1978 жылға қарай «Тайгерлер» христиандық Ливан майданындағы екінші ірі күшке айналды. Шамундар өздерінің жасақтарымен бәсекелес «Фаланга» партиясының «Катаб реттеуші күштері» жасақтары көрсеткен ұйымдастыру тиімділігі деңгейіне толыққанды жете алмаса да, олар 3500 ер және әйелден тұратын күшті біріктіре алды. Дегенмен, басқа дереккөздер Ливан армиясынан дезертирлеген және азаматтық жауынгерлерді қоса алғанда, жалпы саны 4000 адамды құрады деп көрсетеді. Ал кейбір расталмаған мәліметтер одан да көп, шамамен 15000 адамды атап көрсетеді. Олардың 500 толық уақытты жауынгері мен 3000 жартылай штатты резервисі броньдық, «коммандос», жаяу әскер, артиллерия, байланыс, медициналық, логистика және әскери полиция бөлімдеріне ұйымдастырылды. «Тайгерлердің» өздерінің басқару тізбегі негізінен марониттерден құралған, бірақ қатардағы жауынгерлер 150 000 маронит, грек православтық, друз және шиит жақтастарынан алынды және ел ішіндегі құпия оқу орталықтарында оқытылды. Бұл оқу орталықтары алғаш рет 1966 жылы NLP (Ливан ұлттық партиясы) тарапынан құрылған, олар Матан округінің Наас қаласында, Бейруттің оңтүстігіндегі Иклим әл-Харруб жағалау анклавындағы Эс Саадиятта және солтүстік таулы Кесерван округінің Адма қаласында орналасқан. NLP жасақтары негізінен Шығыс Бейрут, Библос, Матн және Кесерван округтерінде, сондай-ақ Триполиде жұмыс істеді, сонымен қатар Бекаа алқабындағы Захледе, оңтүстікте Иклим әл-Харрубта, Алей округінде және Джабал Амельде де болды. Олардың жергілікті жақтастары басқа христиандық, шиит мұсылман және друз жасақтарымен біріккеннен кейін 1976 жылдың 21 қазанында Израильдің қолдауымен бейресми «Оңтүстік Ливанды қорғау армиясы» немесе ADSL (француз тілінде: Armée de Défense du Liban Sud немесе ADLS) құрылымына маңызды үлес қосты, кейін ол «Бос Ливан армиясы» (FLA) деп аталды, ал одан кейін Оңтүстік Ливан армиясының (SLA) алдағы іргесіне айналды.

Қару-жарақ пен жабдық

"Тайгерлер" соғысқа дейінгі жылдары Ливан армиясынан ғана емес, сонымен қатар 1973 жылдан бастап АҚШ, Иран, Иордания және Мысырдан, ал 1976-77 жылдары Израиль мен Сириядан жасырын қолдау алды, олар қару-жарақ пен ауыр техникамен көмектесті. Бұған қоса, 1976 жылдың қаңтарында Ливан қарулы күштерінің (LAF) және Ішкі қауіпсіздік күштерінің (ISF) күші жойылғандығы, және Израильдің үлкен әскери көмегінің келуі NLP жасақтарына заманауи шағын қарулармен, жетілдірілген мобильді байланыс құралдарымен және LAF казармалары мен ISF полиция бөлімшелерінен тартып алынған немесе израильдіктерден берілген әскери көліктермен қайта жарақтандыруға мүмкіндік берді. Тағы да қару-жарақ және басқа да әскери жабдықтар халықаралық қара нарықтан сатып алынды.

Қарулы және көлік құралдары

Тайгерлердің жеке бронетанк корпусы 1976 жылдың басында құрылды, ол бұрынғы Ливан армиясының M41A3 Walker Bulldog және AMX 13 жеңіл танктерінің, Charioteer танктерінің, M42A1 Duster SPAAGs, M113 және Panhard M3 VTT бронетранспортерлерінің, Bravia V 200 Chaimite бронеавтомобильдерінің, Staghound бронеавтомобильдерінің және Panhard AML 90 бронеавтомобильдерінің жиынтығымен жабдықталды. Бұларға Израильден жеткізілген 20 М50 Super Sherman танкісі, М3/М9 Zahlam жартылай тізбекті машиналар және БТР-152 бронетранспортерлері қосылды, кейіннен 1976 жылдың шілдесінде Ливан араб армиясынан алынған екі М41А3 жеңіл танкі қосылды. NLP жасақтары сондай-ақ M151A1 көліктері мен "техникалықтардан" тұратын механикаландырылған күшін құрды, оларға M151A1 көліктері, VIASA MB CJ6 және Willys M38A1 MD джиптер (немесе оның азаматтық нұсқасы, Jeep CJ 5), UAZ 469, Land Rover II және III сериялары, Santana III сериясы (Land Rover ұзын дөңгелекті III сериясының испандық нұсқасы), Morattab IV сериясы (Land Rover ұзын дөңгелекті III сериясының ирандық нұсқасы), Toyota Land Cruiser (J40), Toyota Land Cruiser (J45), Peugeot 404, Dodge Power Wagon W200, Dodge D сериясы (3-ші буын), GMC Sierra Custom K25/K30, Chevrolet C 10/C 15 Cheyenne және Chevrolet C 20 Scottsdale жеңіл пикаптары, сондай-ақ ауыр пулеметтермен, зеңбіректермен және автоматты зениттік артиллериямен қаруланған Toyota Dyna U10 сериялы жүк көліктері кірді. Логистикалық қолдау үшін Тайгерлер Range Rover 1-ші буыны мен Toyota Land Cruiser (J42) қатты төбелі жеңіл пикаптарына, Toyota U10 сериялы маршруттық фургондарына (минибус), Chevrolet C 50 орта тоннажды, Dodge F600 орта тоннажды, GMC C4500 орта тоннажды жүк машиналарына және GMC C7500 ауыр тоннажды жүк машиналарына сүйенді; бірқатар Volkswagen Type 2 Transporter микроавтобустары әскери жедел жәрдем машиналары ретінде пайдаланылды.

Артиллерия

Олар сондай-ақ британдық QF Mk III 25 Pounder далалық зеңбіректермен, француздық Mle 1950 BF 50 155 мм гаубицалармен, советтік М1954 (M 46) 130 мм сүйретілетін далалық зеңбіректермен, советтік AZP S 60 57 мм зениттік қарулармен, британдық Bofors 40 мм L/60 зениттік қарулармен және зениттік автопушкалармен жабдықталған қуатты артиллерия корпусын қолданысқа енгізді. Соңғылары югославиялық Zastava M55 20 мм үш стволды, советтік ZPU (ZPU 1, ZPU 2, ZPU 4) 14.5 мм және ZU 23-2 23 мм зениттік автопушкалардан (көбінесе техникалық және жүк машиналарына орнатылған) тұрды, олар әуе қорғанысы және тікелей отты қолдау мақсатында пайдаланылды. Далалық артиллерия мен зениттік автопушкалардан өзге, "Тайгерлер" сонымен қатар жергілікті түрде құрастырылған сегіз түтікшелі реактивтік граната ату қондырғыларынан SNEB 68 мм (2,7 дюйм) басқарылмайтын реактивтік снарядтарды қолданды.

Заңсыз іс-әрекеттер және даулар

NLP жолбарыстарының қаржысы бастапқыда Шамунның жеке капиталынан және олар бақылаған аймақтардан алынған қорғау ақысынан түсті, бірақ олар сыртқы қолдау да алды. Иордания сияқты консервативті араб елдері құпия түрде қаржы, қару-жарақ, оқ-дәрі, оқыту және басқа да зиянсыз көмек көрсетті. Мұның көп бөлігі Бейруттен солтүстікке қарай, Кесерван ауданында орналасқан Табаржа және Дбайе заңсыз порттары арқылы келді. Бұл порттар 1976 жылдың басында құрылып, Камиль Шамунның бұрынғы жеке жүргізушісі және аңшылық серігі Джозеф Аббоуд басқарды. Ол ҰЛП атынан есірткі саудасы мен қару контрабандасымен айналысты, 1980 жылдың қазанына дейін, Ливандық күштер бұл порттарды өз бақылауына алғанша. ҰЛП және оның әскери қанаты "The Battles" (арабша: Ma'arik) атты ресми газетін шығарды, бірақ радио немесе телеарна ашпады. Агрессивтілік танытып, жиі қарсыластармен қақтығыстарды бастаған, тәртіпсіздік пен ұстамдылықтың жетіспеуінен туындаған қатал жауынгерлер бірнеше діни зорлық-зомбылық оқиғаларына қатысты. 1975 жылдың 16 желтоқсанында, күні бұрын келісімге қол жеткізілгеніне қарамастан, НЛП жолбарыстары Бейруттен оңтүстік-шығысқа қарай орналасқан Себнай мұсылман ауылының 450 тұрғынын, Баабда ауданындағы Хадаттағы марониттер көпшілік тұратын аймаққа күштеп көшірді. 1976 жылдың шілде-тамыз айларында олар Шығыс Бейрут пен Дбайедегі палестиналық босқындардың Карантина, Аль Маскла және Тель-эль-Заатар қырғындарына қатысты, "Еркін Ливан армиясы", "Аль Танзим", Катаеб реттеуші күштері, Ливан жастар қозғалысы және "Кедрлер сақшылары" бірлестігінде болды. Алайда, 1970-ші жылдардың соңында Ливан майданы коалициясы ішіндегі бәсекелестік НЛП жолбарыстары мен олардың бұрынғы христиандық одақтастары арасындағы қарым-қатынасты шиеленістірді, бұл оларды фалангистермен және Кедрлер сақшыларымен қақтығысқа әкелді. Тайгерлер тіпті 1979 жылдың мамырында Бейруттегі Фурн-эш-Шеббак және Айн-Эль-Ремманех аудандарын, сондай-ақ Библос ауданындағы Акура қаласын бақылау үшін осы екі топпен шайқасты.

Financing for the NLP Tigers' came at first from both Chamoun's personal fortune and from protection rackets collected in the areas under their control, though they also received outside support. Conservative Arab countries such as Jordan provided covert funding, weapons, ammunition, training and other non lethal assistance. Most of it entered towards the illegal ports of Tabarja and Dbayeh, both located north of Beirut in the Keserwan District, set up in early 1976 and administered by Joseph Abboud, former personal chauffeur and hunting partner of Camille Chamoun, who run drug smuggling and arms contraband activities on the behalf of the NLP until October 1980, when the Lebanese Forces brought the ports under their control. The NLP and its military wing did edit their own official newspaper, "The Battles" (Arabic: Ma'arik), but they never set up a radio or television service. Ruthless fighters with a reputation of aggressiveness, often initiating hostilities with the opposition side, aggravated by lack of discipline and restraint, they were involved in several acts of sectarian violence. On December 16, 1975 despite a ceasefire established the previous day, the NLP Tigers forcibly displaced all the 450 residents of Sebnay, a Muslim village southeast of Beirut, in the predominantly Maronite neighborhood of Hadath, Baabda District. In July–August 1976 they participated in the Karantina, Al Masklah and Tel al Zaatar Massacres of Palestinian refugees in East Beirut and Dbayeh, allied with the Army of Free Lebanon, Al Tanzim, Kataeb Regulatory Forces, Lebanese Youth Movement and the Guardians of the Cedars. Towards the end of the 1970s, however, rivalries within the Lebanese Front coalition strained the relationship between the NLP Tigers' and their erstwhile Christian allies, leading them to violent confrontation with the Phalangists and the Guardians of the Cedars. The Tigers' even battled these two factions in May 1979 for control of the Furn esh Shebbak and Ain El Remmaneh districts in Beirut, and for the town of Akoura in the Byblos District.

Жедел кеңейту кезеңінің алғашқы кезеңдері 1975-1977

1975 жылдың сәуірінде азаматтық соғыс басталғаннан кейін, НЛП жолбарыстары солтүстік Ливан ұлттық қозғалысы (ЛНМ) және олардың палестиналық БҰҰ одақтастарымен бірден қақтығысқа түсті. Олар Бейрут аймағында және одан тыс жерлерде бірнеше шайқастарға белсенді қатысты. 1975 жылдың қазан айында олар Катаэб реттеуші күштерінің (KRF) флагистер одақтастарын Аль Мурабитун және Насериттік түзетуші қозғалысына (NCM) қарсы Бейрут орталығындағы қонақүйлер ауданын бақылау үшін қолдады. 1976 жылдың қаңтар айында Ливан қарулы күштерінің (ЛАФ) күші әлсірегеніне байланысты жолбарыстар Шығыс Бейрут аймағындағы Ахрафие, Айн-эль-Реммане, Хадат, Баабда және Хазмие аудандарындағы әскер казармалары мен қоймаларын басып алды, ауыр қару-жарақтарды тартып алып, өздерінің қатарына дезертирлерді қабылдады. Кейіннен, сол жылдың наурыз айында "жолбарыстар" Ливан тауы аймағы мен Алей ауданын "Ливан араб армиясының көктемгі шабуылына" қарсы қорғауға одақтас христиандық Ливан майданының әскери құрамына қосылды. 1978 жылғы жүз күндік соғыс кезінде Тиус командасының командасы (ТТК) қолдауымен, жолбарыстар Ахрафие және Файдаие аудандарын Сирия армиясына қарсы Еркін Ливан армиясын (АФЛ) қолдап, батыл қорғады.

Қайталану және құлдырау 1978-1980

Тайгерлердің осы науқандарға қатысуы оларға 20-22 қаңтарда Палестинаны азат ету армиясының бөлімшелері қолдаған ЛНМ ПО одағына Иклим әл-Харрубты жоғалтуды әкелді, олар ИСФ бөлімшелері мен Ливан армиясының әскерлері қолдауына қарамастан қорғауға үлгермеді. Бұл маңызды бекіністің құлауы НЛП мен Тайгерлерге (олардың қолбасшысы Наим Бердканның қаза болуымен бірге) ауыр соққы болды, олардың негізгі жұмылдыру аймағынан, сондай-ақ жергілікті оқу инфрақұрылымынан, ең бастысы – Эс Саадия лагерінен, және Дамур мен Жийе портынан айырылды. Ұлт-азаттық партиясының саяси кеңесі мен Тайгерлердің әскери басшылығы арасындағы қарым-қатынас Камил Шамун басқаратын кеңес сол жылдың маусымында Сирияның әскери араласуын қолдағаннан кейін, ал Камилдің ұлы Дани Шамун басқаратын әскери басшылық оған қарсы болғаннан кейін нашарлады. Өз партиясының жасақтары бақылаудан шығып барады деп қорқып, Камил өзінің Катаб қарсыластарына Башир Джемайел басшылығымен Тайгерлерді Ливан күштеріне (ЛФ) қосуға жалтақарлық танытты. Данидің Тайгерлерді қосуға рұқсат бермеуі 1980 жылдың 7 шілдесінде Сафрадағы оның жасақтарының штаб-пәтеріне фалангистердің шабуыл жасауына әкелді, нәтижесінде 500-ге жуық адам, оның ішінде бейбіт тұрғындар және Данидің 80 адамы қаза тапты (басқа деректерде 150 Тайгер жауынгері қаза тапқан делінеді). Олардың басшысы Дани Сирияға, содан кейін Еуропаға қуылды, Тайгерлердің басшылығын үлкен ағасы Дори Шамунга тапсырғаннан кейін, жасақтар тамыздың соңында Камилдің бұйрығымен ресми түрде таратылды. Одан кейін фалангистер Шығыс Бейрут пен оның айналасындағы Тайгерлердің барлық дерлік позицияларын, соның ішінде маңызды Наас және Адма оқу лагерьлерін басып алды. Қалған 3000-ға жуық әлсіреген жасақтар қаруларын Ливан армиясына немесе Ливан күштеріне тапсырып, үйлеріне қайтты немесе сол жылдың қазан айының соңында ЛФ құрамындағы Дамури бригадасына біріктірілді.

Қайта жаңғыру және таратылу 19831990

1982 жылы маусымда Ливанға Израильдің басып кіруі және сол жылдың қыркүйек айында LF басшысы Башир Джемайелдің қазасы Ұлттық либералдардың саяси аренаға оралуына себеп болды. Алайда, Камиль Шамунның 1983-1984 жылдары «Тигрлер» жасағын қайта жандандыруға жасаған тырашалары үлкен жетістікке жетпеді. Олардың жинаған 100-ге жуық, жақсы жабдықталмаған жауынгерлері Ливан күштерінің әскери күшімен бәсекелесе алмады, соғыстың соңына дейін НЛП саяси лидерлеріне қарауылшы ретінде ғана қызмет етті. 1990 жылдың қазан айында азаматтық соғыс аяқталғаннан кейін және 1987 жылдың қазан айында қайтыс болған әкесінен кейін НЛП төрағасы болған Дани Шамунның қазасынан соң, Ливанның жаңа үкіметінің бұйрығымен соңғы қалған Ұлттық либералдардың жартылай әскери ұйымы қарудан айырылды. NLP «Тигрлері» енді активті емес.

Еркін жолбарыстар

"Азат жолбарыстар" (арабша: نومور الحر | Noumour Al Horr) немесе француз тілінде Lionceaux Libres, сондай-ақ "Ханнаше тобы", "Ханнаше жолбарыстары" немесе "Лионсекс д'Ханнаше" деп белгілі болды. Бұл топ 1980 жылдың шілдесінде Ливан күштеріне күштеп қосылғаннан кейін NLP жолбарыстарының арасынан шыққан қарсыластар тобы еді. Ресми тарапқа қарсы келіп, Элиас Эль Ханнуше (әскери лақабы "Ханнаше") басқаратын шамамен 200 жолбарыс жауынгері 1980 жылдың тамызынан қазан айының соңына дейін Шығыс Бейруттегі Хадат және Айн Эль Ремманех аудандарында LF-ке қарсы партизандық соғыс жүргізу үшін жасырын күшке көшті. "Азат жолбарыстардың" Шығыс Бейрутте болған бірнеше бомбалық шабуылдар мен партизандық әрекеттерге қатысқандығы айтылады, соның ішінде сол жылдың тамызында АҚШ елшісінің кортежіне зымыран мен жеңіл қарудан жасалған шабуыл (LF-тің беделін түсіру мақсатында), ал 10 қарашада Ахрафие ауданындағы екі автокөлік бомбасының жарылуынан 10 адам қаза тауып, 62 адам жарақат алды. Төрт күндік көше шайқасынан кейін жеңіліске ұшыраған, бірақ NLP президенті Камиль Шамунның өтініші бойынша жіберілген Ливан армиясының күштерімен қолдау көрсетілген "Азат жолбарыстар", қарашаның ортасында Айн Эль Ремманедегі соңғы бекіністерінен LF-тің шабуылынан кейін Ханнаше және оның бірнеше қарсыластары Жасыл желі арқылы Ливан астанасының мұсылман бақылауындағы батыс бөлігіне қашты. Олар Сирияға көшу алдында Палестинаның ФАТХ барлау қызметінің қорғауына өтті. Сирия режимінің адамы болған деп саналатын Ханнаше грек-католик қаласы Захлені қорғап тұрған LF жасақтарын Сирия әскерлерінің араласуы үшін атысқа түсуге итермелеу арқылы Захле шайқасын бастады. 1980 жылдың 14 желтоқсанында Ханнаше және 50 "Азат жолбарыстар" жасағы Захленің Хох-эль-Умара маңындағы ауданын басып алды, бірақ келесі күні жергілікті LF жасақтары оларды ығыстырып шықты. "Азат жолбарыстар" 20 желтоқсанда Захлеге қайта оралып, бұрынғы NLP кеңсесін күшпен басып алды, бірақ LF қарсылық көрсетті және Сирия армиясының күзетуімен 22 желтоқсанда қаладан шығуға мәжбүр болды. "Азат жолбарыстар" 1981 жылға дейін белсенді болған сияқты, бірақ одан кейін олар туралы көп мәлімет болған жоқ.

The Free Tigers (Arabic: نومور الحر | Noumour Al Horr) or Lionceaux Libres in French, also known variously as the "Hannache Group", "Hannache's Tigers" or "Lionceaux d'Hannache", were a dissident splinter group of the NLP Tigers formed soon after the forcible merger of the latter into the Lebanese Forces in July 1980. Defying the official orders to disband, about 200 Tigers' militiamen commanded by Elias El Hannouche (nom de guerre 'Hannache') went underground to wage a guerrilla war against the LF, operating in the Hadath and Ain El Remmaneh districts of East Beirut from August to late October 1980. The Free Tigers are believed to have been responsible for some bomb and guerrilla attacks in East Beirut, including an ambush with combined rocket and small arms' fire on the U. S. ambassador's motorcade in August that year (intended to discredit the LF), followed on 10 November by two car bomb explosions on the Achrafieh quarter that left 10 dead and 62 wounded. Defeated after a four day street battle despite being backed by Lebanese Army troops sent upon request of the NLP president Camille Chamoun and forced out in mid November of their last remaining strongholds at Ain El Rammaneh by the LF, Hannache and a number of its dissident Tigers fled across the Green Line into the Muslim controlled western sector of the Lebanese Capital. There they placed themselves under the protection of the Palestinian Fatah intelligence service before moving to the Syrian controlled Beqaa Valley. Believed to have become an agent of the Syrian regime, Hannache instigated the Battle of Zahleh by deliberately provoking the LF militia forces defending the Greek Catholic town of Zahlé to engage in a gunfight, so that the Syrian troops would become involved. On 14 December 1980, Hannache and 50 Free Tigers' militiamen stormed and seized the Hoch el Oumara suburb of Zahlé, before being driven out by local LF units the following day; the Free Tigers returned to Zahlé on December 20 and managed to seize by force the former NLP party offices' but they were resisted by the LF and subsequently forced to withdraw from the town on December 22 under Syrian Army protection. The Free Tigers seemed to have remained operational until 1981, though very little was heard from them afterwards.

Мұра

2002 жылдан бері, оңшыл және ұлтшыл көзқарастарымен белгілі болған бірнеше бұрынғы NLP "Жолбарыстарының" командирлері генерал Мишель Аунды қолдауға бірікті және Аундық еркін патриоттық қозғалысының (FPM) ішінде саяси (Др. Наджи Хайек және Жорж Арадж) және қауіпсіздік (Жан Эйд) салаларындағы маңызды лауазымдарға тағайындалды. 2015 жылы Жан Эйд, Жорж Арадж, Набиль Нассиф және басқалар "Аль Нумур" атты жаңа ұйым құрды, ол "Жолбарыстардың" қалған мұрасын біріктіруге тырысады. Олар бұрынғы президент Мишель Аунның адал қолдаушылары болып қала береді.

Жалпы сілтемелер

Афаф Сабех МакГован, Джон Робертс, Асад Абу Халил және Роберт Скотт Мейсон, Ливан: елдік зерттеу, аймақтық нұсқаулар сериясы, Штаб-пәтер, Армия департаменті (DA Pam 550–24), Вашингтон, 1989 ж. Ален Менаргес, Ливан соғысының құпиялары: Бешир Гемайелдің төңкерісінен палестиналық лагерьлердің қырғынына дейін, Albin Michel, Париж 2004. Беате Хамизрачи, Оңтүстік Ливанның қауіпсіздік белдеуінің пайда болуы, Praeger Publishers Inc., Нью-Йорк 1984. Бутрос Лабаки және Халил Абу Ржеили, Ливан соғыстарының есебі (1975–1990), "Орталық Шығысты түсіну" жинағы, Éditions L'Harmattan, Париж 1993. Клэр Хой және Виктор Островский, Алдау жолымен: Мосад офицерін жасау және жою, St. Martin's Press, Нью-Йорк 1990. Дан Бавли және Элиаху Салпетер, Бейруттағы өрт: Ливандағы Израильдің ҰАҰ-мен соғысы, Stein & Day, Нью-Йорк 1984. Денис Аммун, қазіргі Ливан тарихы: 2-том, 1943–1990, Éditions Fayard, Париж 2005. Эдгар О'Балланс, Ливандағы азаматтық соғыс, 1975–92, Palgrave Macmillan, Лондон 1998. Фарид Эль Казен, Ливандағы мемлекеттің ыдырауы, 1967–1976, I. B. Tauris, Лондон 2000. Фавваз Трабульси, Identités et solidarités croisées dans les conflits du Liban contemporain; "12-тарау: Милициялардың саяси экономикасы: мафиялық құбылыс", Тарих бойынша докторлық диссертациясы, 1993, Париж VIII университеті, 2007. Фавваз Трабульси, Қазіргі Ливан тарихы: Екінші басылым, Pluto Press, Лондон 2012. Итамар Рабинович, Ливан үшін соғыс, 1970–1985, Cornell University Press, Итака және Лондон 1989 (қайта қаралып жаңартылған басылым). Дженифер Филиппа Эггерт, Ливан азаматтық соғысы кезіндегі әйелдер-жауынгерлер және әскерилер: жекелеген бейнелер, жолдар және мотивациялар, қақтығыс және терроризмді зерттеу, Taylor & Francis Group, 2018. Джонатан Рэндалл, Ливан трагедиясы: христиандық соғыс лордтары, израильдік авантюристтер және американдық амалсыздықтар, Just World Books, Шарлоттсвилл, Вирджиния 2012. Джозеф А. Кечичиан, Ливан армиясы: 1980-жылдардағы мүмкіндіктер мен қиындықтар, Conflict Quarterly, 1985 жылдың қысы. Жозеф Хокайем, Ливан армиясы соғыс кезінде: Республика президентінің билігінің құралы (1975–1985), Lulu.com, Бейрут 2012. Камал Сулейман Салиби, Азамат соғысына жол қиылысы: Ливан, 1958–1976, Caravan Books Inc., Нью-Йорк 2005 (3-ші басылым). Макрам Рабах, Ливан тауындағы жанжал: друздар, марониттер және ұжымдық естелік, Alternative Histories, Эдинбург университетінің баспасы, 2020 (1-ші басылым). Мариус Диб, Ливан азаматтық соғысы, Praeger Publishers Inc., Нью-Йорк 1980. Мэтью С. Гордон, The Gemayels (өткен және қазіргі әлем көшбасшылары), Chelsea House Publishers, 1988. Пол Джуредини, Р. Д. Маклорин және Джеймс Прайс, Ливанның таңдалған құрылыс аймақтарындағы әскери операциялар, 1975–1978, Абердин, МД: АҚШ армиясының адам инженерлік зертханасы, Абердин сынақ полигоны, Техникалық меморандум 11–79, 1979 жылғы маусым. Р. Д. Маклорин, Захле шайқасы, Абердин, МД: АҚШ армиясының адам инженерлік зертханасы, Абердин сынақ полигоны, Техникалық меморандум 8–86, 1986. Роберт Фиск, Ұлтқа аяныш: Ливан соғыста, Лондон: Oxford University Press, (3-ші басылым, 2001). Самир Кассир, Ливан соғысы: ұлттық алауыздықтан аймақтық қақтығысқа дейін, Éditions Karthala/CERMOC, Париж 1994. Сэмюэл М. Кац, Ли Э. Рассел және Рон Волстад, Ливандағы әскерлер, 1982–84, Men at arms series 165, Osprey Publishing Ltd, Лондон, 1985. Сэмюэл М. Кац және Рон Волстад, Таяу Шығыстағы араб әскерлерінің соғыстары 2, Men at arms series 194, Osprey Publishing Ltd, Лондон, 1988. Самир Макдиси және Ричард Садака, Ливан азаматтық соғысы, 1975–1990, Бейрут американдық университеті, Қаржылық экономика институты, Лекция және жұмыс қағаздары сериясы (2003 No.3), 1–53 б. Томас Коллело (ред.), Ливан: елдік зерттеу, Конгресс кітапханасы, Федералды зерттеулер бөлімі, Штаб-пәтер, Армия департаменті (DA Pam 550–24), Вашингтон, 1987 жылғы желтоқсан (3-ші басылым, 1989).

Afaf Sabeh McGowan, John Roberts, As'ad Abu Khalil, and Robert Scott Mason, Lebanon: a country study, area handbook series, Headquarters, Department of the Army (DA Pam 550–24), Washington D. C. 1989. Alain Menargues, Les Secrets de la guerre du Liban: Du coup d'état de Béchir Gémayel aux massacres des camps palestiniens , Albin Michel, Paris 2004. Beate Hamizrachi, The Emergence of South Lebanon Security Belt, Praeger Publishers Inc., New York 1984. Boutros Labaki & Khalil Abou Rjeily, Bilan des guerres du Liban (1975–1990) , Collection "Comprendre le Moyen Orient", Éditions L'Harmattan, Paris 1993. Claire Hoy and Victor Ostrovsky, By Way of Deception: The Making and Unmaking of a Mossad Officer, St. Martin's Press, New York 1990. Dan Bavly & Eliahu Salpeter, Fire in Beirut: Israel's War in Lebanon with the PLO, Stein & Day, New York 1984. Denise Ammoun, Histoire du Liban contemporain: Tome 2 1943–1990 , Éditions Fayard, Paris 2005. Edgar O'Ballance, Civil War in Lebanon, 1975–92, Palgrave Macmillan, London 1998. Farid El Kazen, The Breakdown of the State in Lebanon 1967–1976, I. B. Tauris, London 2000. Fawwaz Traboulsi, Identités et solidarités croisées dans les conflits du Liban contemporain; "Chapitre 12: L'économie politique des milices: le phénomène mafieux" , Thèse de Doctorat d'Histoire – 1993, Université de Paris VIII, 2007. Fawwaz Traboulsi, A History of Modern Lebanon: Second Edition, Pluto Press, London 2012. Itamar Rabinovich, The War for Lebanon, 1970–1985, Cornell University Press, Ithaca and London 1989 (revised edition). Jennifer Philippa Eggert, Female Fighters and Militants During the Lebanese Civil War: Individual Profiles, Pathways, and Motivations, Studies in Conflict & Terrorism, Taylor & Francis Group, LLC, 2018. Jonathan Randall, The Tragedy of Lebanon: Christian Warlords, Israeli Adventurers, and American Bunglers, Just World Books, Charlottesville, Virginia 2012. Joseph A. Kechichian, The Lebanese Army: Capabilities and Challenges in the 1980s, Conflict Quarterly, Winter 1985. Joseph Hokayem, L'armée libanaise pendant la guerre: un instrument du pouvoir du président de la République (1975 1985) , Lulu. com, Beyrouth 2012. Kamal Suleiman Salibi, Crossroads to Civil War: Lebanon 1958–1976, Caravan Books Inc., New York 2005 (3rd edition). Makram Rabah, Conflict on Mount Lebanon: The Druze, the Maronites and Collective Memory, Alternative Histories, Edinburgh University Press, 2020 (1st edition). Marius Deeb, The Lebanese Civil War, Praeger Publishers Inc., New York 1980. Matthew S. Gordon, The Gemayels (World Leaders Past & Present), Chelsea House Publishers, 1988. Paul Jureidini, R. D. McLaurin, and James Price, Military operations in selected Lebanese built up areas, 1975–1978, Aberdeen, MD: U. S. Army Human Engineering Laboratory, Aberdeen Proving Ground, Technical Memorandum 11–79, June 1979. R. D. Mclaurin, The battle of Zahle, Aberdeen, MD: U. S. Army Human Engineering Laboratory, Aberdeen Proving Ground, Technical memorandum 8 86, 1986. Robert Fisk, Pity the Nation: Lebanon at War, London: Oxford University Press, (3rd ed. 2001). Samir Kassir, La Guerre du Liban: De la dissension nationale au conflit régional , Éditions Karthala/CERMOC, Paris, 1994. Samuel M. Katz, Lee E. Russel, and Ron Volstad, Armies in Lebanon 1982–84, Men at arms series 165, Osprey Publishing Ltd, London ,1985. Samuel M. Katz and Ron Volstad, Arab Armies of the Middle East Wars 2, Men at arms series 194, Osprey Publishing Ltd, London, 1988. Samir Makdisi and Richard Sadaka, The Lebanese Civil War, 1975–1990, American University of Beirut, Institute of Financial Economics, Lecture and Working Paper Series (2003 No.3), pp. 1–53. Thomas Collelo (ed. ), Lebanon: a country study, Library of Congress, Federal Research Division, Headquarters, Department of the Army (DA Pam 550–24), Washington D. C., December 1987 (Third edition 1989).

Негізгі дереккөздер

Людовик Фортин, T17E1 Staghound бронеавтомобилі – Le char sur roues, Trucks & Tracks журналы No. 5, 2007 жылғы желтоқсан – 2008 жылғы қаңтар, Caraktère, Марсель, 48–67 беттер. (француз тілінде)
Том Купер және Эфим Сандлер, Ливан азамат соғысы 2-том: Дауыл алдындағы тыныштық, 1978–1981, Middle East@War No. 41, Helion & Company Limited, Солихалл, Ұлыбритания, 2021.