Кіріспе

Испандық доминикандық миссионер Гаспар де Карвахаль (шамамен 1500-1584) - испандық доминикандық миссионер Жаңа әлемге Амазонканың кейбір зерттеулерін жазғаны үшін белгілі.

Жаңа дүниеге келу және Амазонка экспедициясы

Де Карвахал Трухильо қаласында дүниеге келген. Испанияда доминикандықтар орденіне кіргеннен кейін, ол 1533 жылы Перуге жолға шығып, өзін Американың түпкүлгі тұрғындарын дінге айналдыруға арнады. 1540 жылы Карвахал Китоның шығысында орналасқан Ла Канеланы, яғни "Карамел елі" іздеген Гонсало Писарроның экспедициясына капеллан ретінде қосылды. Бұл экспедиция қиын жағдайда Анд тауларын кесіп өтіп, Амазонканың орманды аймағына кірді. Гонсало Писарро өзінің қосалқы командирі Франсиско де Орельянаға елу адаммен Napo өзенінің сағасын табу үшін онымен бірге жүруді бұйырды. Олар сол жерден азық-түлік тауып алып, өздері бара жатқан кішкентай қайыққа салып, қайтып әкеледі деп үміттенді. Ореллана Напо мен Тринидад өзендерінің қосылған жеріне жеткенімен, азық-түлік таба алмады. Ағыстың әсерінен қайтып келе алмай, ол өзенді жалғастыруды шешті, ол 1542 жылы Амазонка сағасына жеткенше.

Реласьон мен Карвахальдың тарихқа қалдырған іздері

Экспедициядан аман қалғандардың бірі болған Карвахал өзінің "Реласьон дель новое descubrimiento дель famoso río Grande que descubrió por muy gran ventura el capitán Francisco de Orellana" атты еңбегінде оқиғаларды баяндады. Онда монах экспедицияның күндерін, сондай-ақ этнологиялық қызығушылықтың көптеген жазбаларын, мысалы, өзен жағалауын басқарған жергілікті халықтардың мөлшері мен бейнесін, олардың соғыс тактикасын, рәсімдерін, әдет-ғұрыптарын, ыдыстарын және т.б. Бұл еңбек ұзақ уақыт бойы белгісіз болып қалды, тек 1894 жылы чилилік Хосе Торибио Медина жариялады. Орельяна мен оның кейбір адамдарының сұхбаттарымен қатар, Relación-ның кейбір бөліктерін Гонсало Фернандес де Овьедо өзінің Historia general y natural de las Indias ("Индияның жалпы және табиғи тарихы") еңбегінде қолданды, ол 1542 жылы жазылған, бірақ 1855 жылға дейін жарияланбаған. 1934 жылы "Relación" тағы да жарық көрді, бұл жолы Нью-Йорк университетінің роман тілдері профессоры Гарри Клифтон Хитон (18851950) оны кеңінен қайта қарады. Карвахаль бауырластың тарихта қалуының үлкен себебі Реласьон. Ата Карвахальдың Орелья экспедициясының күнделігі жақында танымал болды. Төрт ғасырдан астам уақыт бойы ғалымдар оның ірі қалалар, жақсы дамыған жолдар, ескерткіш құрылыстар, бекіністі қалалар және тығыз халық саны туралы баяндарын жоққа шығарды. Амазонияның қышқыл топырағы мұндай өркениетті қолдауға қажетті ауыл шаруашылығы деңгейін қамтамасыз ете алмайды деп ойланды. Оның жазбалары негізінен ойдан шығарылған және үгіт-насихат ретінде қарастырылды. Алайда, Nature (2022) журналында жарияланған Prümers және басқалардың зерттеулері оның баяндамасының дұрыс болуы мүмкін екенін көрсетеді.

Кейінгі еңбек жолы

Перуге оралғаннан кейін Карвахаль Лимадағы Сан-Росарио монастырының субприоры болып сайланды. Бұл лауазымда ол 1544 жылы вице-король Бласко Нунес Вела мен Корольдік аудиторияның аудиторлары арасында төрелік етуге таңдалды. Өкінішке қарай, араласқанның нәтижесі болмады. Перуде бейбітшілік орнағаннан кейін, оны басшылары миссионер ретінде Тукуманға (қазіргі Аргентина) жіберді, оны сол аймақтағы үндістердің қорғаушысы деп атады. Ол сол аймақта көптеген жылдар бойы еңбек етіп, жергілікті халықтың басым көпшілігінің дінін өзгертуге қол жеткізді. 1553 жылы ол Хуаманга монастырының преоры және Тукуман провинциясының провинциалы болып тағайындалды. Ол провинцияға бірқатар доминикандықтарды әкелді, олардың көмегімен ол әртүрлі reducciones de indios және тоғыз испандық муниципалитетке негіз қойды. 1557 жылы Перу провинциясының провинциалы болып сайланды, екі жыл провинцияны ұйымдастыруға арнады, ал келесі екі жыл ең шалғай аумақтарға барып, жаңа монастырлар құрды. Карвахалдың Перудегі кен орындарында индейлерге қатысты жасалған қорлық туралы патшаға хат жазып, олардың мүддесіне араласуын сұрағаны туралы дәлелдер бар. Бұл оның доминикандық ағасы Бартоломе де лас Касастың іліміне сәйкес келетін үндістерге деген жалпы көзқарасын көрсетеді. 1565 жылы Карвахаль Испанияның сотына және Рим папасына өзінің провинциясының өкілі болып сайланды, бірақ ол ешқашан теңізден өтпеген. 1584 жылы Лима қаласында қайтыс болды. Гаспар де Карвахаль экспедициясы Ескі әлемнің ауруларын, әсіресе, ақ шаңырақ, безгек және сары қызылшаны Амазонканың терең аймақтарына әкелгенін білмеді. "Бір жазушы (Антонио Виейра, 1842) 1615 - 1652 жылдар аралығындағы 37 жыл ішінде Амазонканың төменгі жағында тұратын екі миллионнан астам үндістер жаңадан пайда болған аурулардың салдарынан қайтыс болды деп есептеді.

Танымал мәдениетте

Вернер Герцогтың 1972 жылы түсірілген "Агирре, Құдайдың қаһары" фильмінде Гаспар де Карвахал (актер Дель Негроның рөлін сомдаған) Лоп де Агирре Амазонканың ақылсыз төмендеуінің қорқынышты капелланы және хроникасы ретінде көрінеді. 1561 жылы (Ореллананың экспедициясынан жиырма жылға жуық уақыт өткен соң) болған бұл экспедиция фильмге шабыт болды. Сонымен қатар, Карваджалды жергілікті тұрғындар өлтіргені бейнеленген. Алайда фильмде Карвахаль хроникасынан, яғни Орельяна экспедициясынан көптеген жағдайлар мен адамдар қамтылған.