Кіріспе
Филиппин-американ соғысы, сондай-ақ Филиппин тәуелсіздік соғысы немесе Филиппин көтерілісі (1899–1902) деп белгілі, филиппин революционерлері мен АҚШ үкіметі арасындағы қарулы қақтығыс болды. Бұл қақтығыс, Филиппиннің Испаниядан АҚШ-қа өткеннен кейін, Бірінші Филиппин Республикасының тәуелсіздік алу күресінен туындады. Осы мақалада соғысқа дейінгі, соғыс кезіндегі және соғыстан кейінгі маңызды оқиғалар тізімі келтірілген, сонымен қатар толықрақ ақпарат алу үшін басқа мақалаларға сілтемелер берілген.
The Philippine–American War, also known as the Philippine War of Independence or the Philippine Insurrection (1899–1902), was an armed conflict between Filipino revolutionaries and the government of the United States which arose from the struggle of the First Philippine Republic to gain independence following the Philippines being acquired by the United States from Spain. This article lists significant events from before, during, and after that war, with links to other articles containing more detail.
Испан-Америкалық соғыс кезеңі
21–25 сәуір – Испан-американ соғысы басталады. АҚШ және Испания соғыс жариялайды. 1 мамыр – Комодор Джордж Дьюи Манила шығанағы шайқасында Патрисио Монтохо басқарған испан флотын қатты жеңіске ұшыратты.
Соғысқа дейінгі оқиғалар
Испан-американ соғысына дейін Испанияға қарсы филиппин революциясы Биак-на-Бато шартымен тоқтатылған болатын. Осы шартқа сәйкес, Катипунанның жетекшісі Эмилио Агиналдо және басқа революциялық көшбасшылар Гонконгқа жер аударылды. Бірақ, кейбір революционерлер Филиппинде қалып, революцияны жалғастыруда болды. Испан-американ соғысы басталғанда, американдық әскерлер Филиппинге келіп, испандық флотты түбегейлі жеңді. Содан кейін Агиналдо Филиппинге қайтып оралып, революциядағы жетекшілік рөлін қайта басталды. Испан-американ соғысы кезінде Агиналдо филиппин тәуелсіздігін жариялап, көтерілісші үкімет құрды.
1899 жыл
4 ақпан – Манила қаласындағы АҚШ күштері мен қаланы қоршаған филиппин күштері арасында толыққанды жаулық әрекеттер басталды. 4 ақпан – Эмилио Агуинальдо АҚШ күштеріне соғыс жариялады. 31 наурыз – Америка күштері Филиппин Республикасының Лусон астанасы Малолосты басып алып, Агуинальдо мен үкіметін қуып шықты. 9–10 сәуір – Санта-Круз шайқасы: АҚШ генералы Генри У. Лоутон филиппин бекінісі Санта-Крузды басып алып, Лусон провинциясы Лагунаға енді. 11 сәуір – Пагсанжан шайқасы: Америкалық мергендер Пагсанжаннан тыс жерде филиппиндіктермен шайқасып, оларды ығыстырып шығарды. Генерал Лоутонның әскерлері Лагуна кампаниясының екінші әрекетінде Пагсанжанды басып алды. 12 сәуір – Пэте шайқасы: Генерал Лоутонның күштері Пэтеге жолға кедергі келтірген филиппиндіктерді қызу шайқаста таратып жіберді. Америкалықтар Пэтені басып алды. Лагуна кампаниясының соңғы әрекеті. 23 сәуір – Квингуа шайқасы: Филиппин генералы Грегорио дель Пилар Лусондағы американдық атқыштар тобын тоқтатты, бірақ артиллериялық оқ жаудырылғаннан және жаяу әскер шабуылынан кейін олар жеңіліске ұшырады. 2 маусым – Бірінші Филиппин Республикасының Малолос Конгресі АҚШ-қа соғыс жариялау туралы декларацияны қабылдап, бекітті, оны сол күні Ассамблея Президенті Педро Патерно жариялады. 5 маусым – Филиппин генералы Антонио Луна Агуинальдоның адамдары тарапынан өлтірілді. 13 маусым – Запоте көпірінің шайқасы: Лоутонның американдық күштері генерал Максимо Хизон басқаратын үлкен филиппин күштерін жеңіп, Филиппин-Америка соғысының екінші ірі шайқасында жауға ауыр шығын келтірді. 11 қараша – Сан-Хасинто шайқасы: Америка генералы Лойд Уитон филиппиндіктерді Сан-Хасинтодан, Лусоннан ығыстырып шығарды. 13 қараша – Эмилио Агуинальдо партизандық соғысты стратегия ретінде жариялады. 2 желтоқсан – Тирад жотасының шайқасы: Генерал Грегорио дель Пилардың 60 сарбазы 5 сағат бойы 500 американдық сарбаздың шабуылына қарсы тұрып, дель Пилардың өзі қоса барлық филиппиндіктердің көбі қаза тапты. 19 желтоқсан – Пей шайқасы: Белгісіз себептермен генерал Лоутон экспедицияны жеке басқаруды өз мойнына алды, оның жасағы атысқа түскенде кеудесіне оқ тиіп, қаза тапты. Лоутонның қазасына дейін Монтальбан қаласы, ал одан кейін Сан-Матео қаласы басып алынды. Лоутон осы шайқаста қаза тапқан жалғыз американдық болды.
1900 жыл
15 сәуір – Катубиг қоршауында филиппиндік партизандар американдық сарбаздардың жасағына күтпеген шабуыл жасайды, және төрт күндік қоршаудан кейін американдықтар Самардағы Катубиг қаласын эвакуациялайды. Мамыр – Генерал Артур Макартур кіші генерал Элвелл Стивен Отисті әскери губернатор ретінде алмастырады және Уильям Говард Тафт Филиппиннің азаматтық генерал-губернаторы болып келеді (1904 жылға дейін). Маусым – Генерал Артур Макартур кіші 90 күндік кешірім жариялайды және мылтыққа 30 песо ұсынады. Бұл кешірім "өткенге толық иммунитет және болашаққа еркіндік" уәдесін береді. Кешірімнің нәтижесі көңіл көншітпейді. Көптеген адамдардың ескірген қару үшін сыйлық жинаған мүмкіндік іздеушілер болғаны күдік тудырады. 4 маусым – Макахамбус төбесіндегі шайқаста филиппиндіктер американдық полкті жеңіп, ауыр шығын келтіреді, бірақ өздерінен 5 адамнан кем шығын көреді. 13 қыркүйек – Пуланг Лупа шайқасында полковник Максимо Абад басқаратын филиппиндік қарсылық күшлері 55 американдық сарбазды шабуылдайды, олардың барлығын өлтіреді, жаралайды немесе тұтқынға алады. 17 қыркүйек – Мабитак шайқасы: Филиппиндік күштер америкалық күштерді Лусон аймағында жеңіп, ығыстырады. 2 қараша – Уильям МакКинли демократ Уильям Дженнингс Брайанды президент сайлауында жеңеді. Агуинальдоның Демократиялық партияны қолдауы Брайанға зиян келтіреді. Индиана штатының жаңа сенаторы Альберт Беверидж науқан кезінде республикалық империализмнің "алтын тілді шешені" ретінде көзге түседі, сенатор Джордж Фрисби Хоармен пікірсайыс жүргізеді, Филиппинге жасаған сапары арқылы соғыс туралы тікелей білімі бар екенін мәлімдейді, аралдардан алтын кесегін көрсетіп, оның әлеуетті байлығын дәлелдейді: "Мен сол жерде болдым".
June – General Arthur MacArthur, Jr. proclaims a 90 day amnesty and offers 30 pesos per rifle. The amnesty pledges "complete immunity for the past and liberty for the future." The results of the amnesty were disappointing. It is suspected that many of the natives surrendering were opportunists collecting bounty for obsolete weapons. 4 June – In the Battle of Makahambus Hill, Filipinos rout an American regiment and inflict heavy casualties, but take less than 5 casualties of their own. 13 September – In the Battle of Pulang Lupa, Filipino resistance fighters under Colonel Maximo Abad ambush 55 American Soldiers, killing, wounding, or capturing all of them. 17 September – Battle of Mabitac: Filipino forces outmaneuver and routed American forces on Luzon. 2 November – William McKinley defeats Democrat William Jennings Bryan in the presidential election. Bryan was hurt by Aguinaldo's endorsement of the Democratic party. Albert Beveridge, the freshman senator from Indiana, emerged during the campaign as the "golden orator" of Republican imperialism, debating Senator George Frisbie Hoar, using his tour of the Philippines to claim direct knowledge of the war, holding out a golden nugget from the islands to prove its potential wealth: "I was there."
1901 жыл
5 наурыз – Леной қырғыны; кері шабуылда АҚШ жаяу әскері Бохол аймағының тұрғындарына, олардың жасаған шабуылына күтпеген шабуыл жасап, 400-ден астам адамды өлтіреді. 23 наурыз – Агуинальдо Паланан, Изабела аймағында Макабебе скауттары мен АҚШ күштері тарапынан қолға түсіріледі. 1 сәуір – Агуинальдо АҚШ-қа адалдық серт береді. 1 сәуір – Агуинальдо барлық филиппиндіктерге «АҚШ-тың билігін» қабылдауға үндеу жасайды. 28 қыркүйек – Балангига қырғыны; Самар аймағындағы көтерілісте 50-ден астам американдық қаза табады. Генерал Джейкоб Х. Смит жаза шараларын қолдануға бұйрық береді. 7 желтоқсан – Американдық генерал Дж. Франклин Белл Лусон аймағындағы Батангасқа концентрациялық лагерь саясатын енгізеді. «Өлім сызығынан» тыс жердегі барлық нәрсе – адамдар, егістік далалары, үй жануарлары, үйлер және қайықтар жүйелі түрде жойылды. Ұқсас саясат бірнеше ай бұрын Мариндюк аралында да қолға алынған еді. Американдық антиимпериалистік баспасөз бұл саясаттың Кубадағы испан генералы Валериано Вейлердің және Оңтүстік Африкадағы Екінші буер соғысындағы британдық генерал Хорацио Китченердің қайта орналастыру саясатына ұқсас екенін айтады.
1902 жыл
31 қаңтар – Сенатор Джордж Фрисби Хоар, АҚШ әскери қызметшілерінің филиппиндік тұтқындарға жасаған қатыгездіктеріне қатысты сенатор Генри Кэбот Лодж басқаратын Филиппин жөніндегі тұрақты комитеті арқылы Конгресс тергеуін жүргізуді талап етеді. Тергеу 1902 жылдың 28 маусымында аяқталды. Осыдан кейін екі ай бойы комитетке дәлелдер ұсынған заңгерлер тобы есеп дайындады. Бұл есеп 1902 жылдың 29 тамызында жарияланды. Есепті Wikisource-тан алуға болады: Secretary Root's Record: "Филиппин соғысындағы қатаң жағдайлар". 17 ақпан – Филипиннің генералы Висенте Лукбан Самар аралында тұтқынға алынды. Самардың ішкі аймағында қарсылық жалғасуда. 2 наурыз – АҚШ теңіз әскерінің майоры Литтлтон Уоллердің әскери соты Самардағы 11 көтерілісші портерді қаңтарда атқылауына қатысты басталады. Сот 11:2 дауыспен кінәлі емес деп шешті. 16 сәуір – Филипиннің генералы Мигель Малвар Лусон аймағында 3000 адамымен бірге бағынды. Соғыста бағынған соңғы филиппин генералы. 27 сәуір – Самардағы соңғы партизандық отряд бағынды. АҚШ генералы Джейкоб Х. Смит Самардағы 10 жастан асқан барлық еркектерді өлтіруге бұйрық бергені үшін әскери сотқа тартылды. Ол кінәлі деп танылды, ауызша ескертілді, АҚШ-қа қайтарылды және зейнетке шықты. 16 маусым – АҚШ-тың әскери билігі аяқталды, азаматтық үкімет басталды. 1 шілде – АҚШ Филиппиннің органикалық заңын қабылдады, ол аралдық үкіметтің негізгі заңы болды. 4 шілде – АҚШ президенті Теодор Рузвельт Филиппин архипелагындағы қақтығысқа қатысқан барлық адамдарға толық кешірім мен рақымшылық жариялады.
1904 жыл
Долорес өзенінің шайқасы – 47 филиппин констебюлярлық скауты 1000 пулажанның қолынан қаза болды, олардың көбі дерлік қаза тапты.
1906 жыл
5–7 наурыз – Буд Дахо шайқасының бірінші кезеңі; Минданао аралындағы сөнген жанартау кратерінде мыңдаған морос өзін бекітіп, көптеген американдық әскерлермен шайқасады, нәтижесінде морос скауттарының басым көпшілігі қаза табады. 17 шілде – Тагалог Республикасының президенті Макарио Сакай Филиппин жасақ полициясының бастығы Гарри Хилл Бандхольцқа бағынады.
1911 жыл
Сентябрь – Моро провинциясының губернаторы генерал Джон Першинг барлық моро халқының қаруын алып қоюға бұйрық берді. Желтоқсан – Буд Дахо шайқасының екінші кезеңінде АҚШ әскерлері Буд Дахо кратеріндегі моролардың қорғаныс позициясына шабуыл жасап, оны басып алды.
1913 жыл
11-15 маусым – Буд-Багсак шайқасы.