Вустерлер кодексі

Кіріспе

1938 жылы П. Г. Вудхаус жазған роман.

"Вустерлердің кодексі" – П. Г. Вудхаусдың романы, алғаш рет 1938 жылдың 7 қазанында Ұлыбританияда «Герберт Дженкинс» (Лондон) және АҚШ-та «Doubleday, Doran» (Нью-Йорк) баспаларында жарық көрді. Роман бұрын 1938 жылдың 16 шілдесінен 3 қыркүйегіне дейін «The Saturday Evening Post» (АҚШ) журналында, Уоллес Морган салған суреттермен, сондай-ақ 14 қыркүйектен 6 қазанға дейін Лондонның «Daily Mail» газетінде бөлім-бөлім жарияланған. «Вустерлердің кодексі» – Берти Вустер және оның үй ішкі қызметшісі Дживстің басты рөлде ойнайтын үшінші толыққанды романы. Онда Тотли Тауэрс деп аталатын шалғайдағы үйдің иесі сэр Уоткин Басетт және оның қатал мінезді досы Родерик Споуд таныстырылады. Бұл сонымен қатар «Дұрыс айтылған, Дживс» романының жалғасы болып табылады, онда Бертидің тритонға құмар досы Гасси Финк-Ноттл мен оның сезімтал никелері Мадлен Басетт туралы оқиға жалғасады. Берти мен Дживс кейін «Жоғары көтерілген ерін, Дживс» романында Тотли Тауэрске қайта оралады.

Сюжет

Дживс Бертиге әлемді аралап шығуды ұсынады. Оның орнына Бертидің тәтесі Далия оны белгілі бір антиквариат дүкеніне барып, он сегізінші ғасырдағы күміс сиырдың қаймағына немқұрайлы қарауға жібереді, осылайша оның бағасын тәтесінің коллекционер күйеуі Том үшін төмендету үшін. Дүкенде Берти судья сэр Уоткин Бассеттпен кездеседі, ол да коллекционер. Сэр Уоткинге оның болашақ күйеуі Родерик Споуд, фашистік ұйымның жетекшісі, ілесіп жүреді. Кейін Берти Томға арамдық ойын ойнап, сэр Уоткин қаймақты алғанын біледі. Тәтесі Далия Бертиді оны қайтарып алу үшін Тотли Тауэрсқа жібереді, бірақ ол жерде ол сэр Уоткиннің мас күйінде жасаған қылмысы үшін сотталған адам ретінде күдік тудырады. Бертидің тағы бір себебі – Гасси Финк Нотл мен сэр Уоткиннің қызы Мэделин арасындағы араздықты жату. Мэделин Бертиге ғашық екеніне қате сенеді және оның некесі сәтсіз аяқталса, оған үйленуге уәде береді. Осы жағдайдан кез келген жағдайда қашу үшін Берти Мэделинді оны шақыруға көндіреді, бірақ ол келгеннен кейін Гасси мен Мэделин татуласқанын біледі. Алдағы сөйлеуге дайындық барысында өзін сенімді сезінуі үшін Гасси Сэр Уоткин мен Споудты жерден алып, қорлауларын жазған дәптерді сақтап отырады. Дәптер жоғалғанда, Берти оны Сэр Уоткиннің қолына тисе, Мэделин Гассиге үйленуіне тыйым салатынынан қорқады. Оның орнына дәптерді Стивфи Бинг, Сэр Уоткиннің немересі, жергілікті пастор Харольд Пинкерге үйлену үшін ағасынан рұқсат сұрап алады. Сэр Уоткин Харольдты лайықсыз деп санайды, сондықтан Стиффи Бертиге жоспармен келісу үшін дәптермен шантаж жасайды. Берти сиырдың қаймағын ұрлағандай болып, бірақ Харольдтың оны ұрлықта қолға түсіруіне мүмкіндік беруі керек. Ол Сэр Уоткиннің Харольдтың үйленуіне рұқсат беретініне үміттенеді. Гасси Стиффиді жоғалған дәптерді іздеуге тырысқанда, Мэделин оның әрекеттерін дұрыс түсінбей, олардың келісімін бұзады. Мэделинді қорғауға тырысатын Споуд Гассиге зорлық-зомбылықпен қорқытады. Бірақ Дживс қазір оның Лондон клубынан Споудтың ұятты құпиясы бар екенін біледі. Клубтың ережелері Дживске оны ашуға тыйым салғанмен, ол Бертиге "Эулали" есімін айту Споудты бақылауға алуға болатынын хабарлайды. Берти енді Споудты сарказммен қорлап, оған Гассиді жалғыз қалдыруды бұйырады, нәтижесінде Споуд кері шегініп, мінез-құлқы үшін кешірім сұрайды. Харольд Стиффиге әсер ету үшін жергілікті полиция қызметкерінің, констебль Оутстың каскасын ұрлауға көндіріледі. Дживс жаңа жоспарды ұсынады: Берти Сэр Уоткинге Стиффиге құда болғанын айтады. Сэр Уоткин оның орнына пасторға үйленгісі келетінін білгенде, қатты қуанады. Жоспар іске асады және Стиффи Бертиге дәптерді сиырдың қаймағының ішіне жасырғанын ризашылықпен айтады. Гассидің опасыздығына ренжіген Мэделин Бертиге үйленетінін айтады. Берти дәптерді алып, оны Гассиге береді, ол оны Стиффимен жасаған әрекеті үшін Мэделинге көрсетеді. Бірақ Сэр Уоткинмен айтысып, Гасси Сэр Уоткинге өзіндік қорлауды толықтыру үшін қорлау жазбасын береді. Берти енді Сэр Уоткиннің ешқашан мойымайтынын түсінеді және оны мәжбүрлеудің жалғыз жолы сиырдың қаймағын ұрлап, оны Сэр Уоткиннің Гассиді Мэделиннің күйеуі ретінде мақұлдауы үшін кепіл ретінде ұстау болып көрінеді. Оның орнына Далия тәтесі сиырдың қаймағын ұрлап, Бертиге алып келеді. Дживс Гассиді ашуланған Сэр Уоткиннен қашу үшін онымен бірге Лондонға кетуге кеңес береді. Бірақ Берти кейін Стиффи өзінің бөлмесінде жасырып қойған Оутстың каскасын табады. Алайда, ол кінәні өз мойнына алуға келіседі, бірақ Стиффи өзінің жеке кодексіне жүгінгеннен кейін, "Ешқашан досты қалдырма". Бертидің сиырдың қаймағын ұрлағанын дәлелдей алмай, Сэр Уоткин оны каска ұрлағаны үшін түрмеге қамауға алуға уәде береді. Оның орнына Дживс Споудқа Эулали есімін жіберіп, Сэр Уоткинге шлемді ұрлағанын хабарлайды. Содан кейін Дживс Берти Сэр Уоткинге жала жапқаны үшін сотқа бере алатынын айтады. Тұтқынға түскен Сэр Уоткин Мэделин мен Стиффидің некелерін мақұлдайды. Берти ризашылығын білдіру үшін Дживс Споудтың әйелдердің іш киімдерінің дизайнері екенін және Eulalie Soeurs деп аталатын дүкенді басқаратынын, оның фашистік ізбасарлары арасында Споудтың беделін жоятынын ашқаннан кейін әлемді аралауға келіседі.

Jeeves is trying to persuade Bertie to go on a world cruise. Instead Bertie's Aunt Dahlia sends him to visit a particular antique shop and sneer at a silver eighteenth century cow creamer, so as to drive down its price for his aunt's collector husband, Tom. In the shop, Bertie encounters the magistrate Sir Watkyn Bassett, who is also a collector. Sir Watkyn is accompanied by his future nephew in law Roderick Spode, the leader of a Fascist organization. Later, Bertie learns that, by playing an underhanded trick on Tom, Sir Watkyn has obtained the creamer. Aunt Dahlia sends Bertie to Totleigh Towers to steal it back, but there he comes under suspicion as someone Sir Watkyn had once sentenced for a drunken offence. Bertie's other reason for visiting is to heal a rift between Gussie Fink Nottle and Madeline, Sir Watkyn's daughter. Madeline incorrectly believes Bertie is in love with her, and she has promised to marry him if her engagement should ever fail. In order to avoid this at all costs, Bertie persuades Madeline to invite him down, but he learns upon arriving that Gussie and Madeline have reconciled. To give himself confidence for an upcoming speaking engagement, Gussie has been keeping a notebook in which he writes insults about Sir Watkyn and Spode. When the notebook is lost, Bertie fears that if it should fall into Sir Watkyn's hands, Madeline would be forbidden to marry Gussie. The notebook is found instead by 'Stiffy' Byng, Sir Watkyn's niece, who wants approval from her uncle to marry the local curate, Harold Pinker. Sir Watkyn considers Harold unsuitable, however, so Stiffy uses the notebook to blackmail Bertie into going along with her plan. Bertie must pretend to steal the cow creamer but allow Harold to catch him in the act. She hopes this will motivate Sir Watkyn to approve Harold's marriage to her. When Gussie tries to search Stiffy for the missing notebook, Madeline misinterprets his actions and breaks off their engagement. Spode, who has strong protective feelings for Madeline, then threatens Gussie with violence. But Jeeves now learns from his London club that Spode has a shameful secret. Though the club's rules forbid Jeeves revealing it, he informs Bertie that mentioning the name "Eulalie" can control Spode. Bertie now rebukes Spode with sarcastic insults and orders him to leave Gussie alone, with the result that Spode backs down and apologises for his behaviour. Harold is persuaded to steal the helmet of the local policeman, Constable Oates, to impress Stiffy. Jeeves suggests a new plan: Bertie will tell Sir Watkyn he is engaged to Stiffy. Sir Watkyn will then be so relieved to learn she wants to marry the curate instead that he will allow it. The plan works and Stiffy gratefully tells Bertie that she hid the notebook inside the cow creamer. Disgusted by Gussie's apparent infidelity, Madeline tells Bertie that she will marry him. Bertie retrieves the notebook and gives it to Gussie to show Madeline as the explanation of his conduct with Stiffy. But having got into an argument with Sir Watkyn, Gussie gives Sir Watkyn the notebook of insults to supplement his own. Bertie now realises that Sir Watkyn will never relent and the only way to compel him seems to be to steal the cow creamer and hold it as ransom for Sir Watkyn's approval of Gussie as a husband for Madeline. Instead Aunt Dahlia steals the cow creamer and brings it to Bertie for safe keeping. Jeeves suggests that Gussie drives with it to London to escape the angered Sir Watkyn. But Bertie next discovers Oates's helmet, which Stiffy has hidden in his room. He agrees to take the blame, however, after Stiffy appeals to his personal Code of the Woosters, "Never let a pal down". Unable to prove that Bertie stole the cow creamer, Sir Watkyn vows to have him imprisoned for the theft of the helmet. Instead Jeeves blackmails Spode with the name Eulalie to announce to Sir Watkyn that he had stolen the helmet himself. Jeeves then points out that Bertie can sue Sir Watkyn for defamation. Trapped, Sir Watkyn concedes approval for Madeline's and Stiffy's marriages. In gratitude, Bertie agrees to go on the world cruise after Jeeves reveals that Spode is a designer of ladies' underclothing and runs a shop called Eulalie Soeurs, knowledge of which would destroy Spode's authority with his Fascist followers.

Өмірбаян

Романның бастапқы атауы «Күміс сиыр» болуы тиіс еді. «Saturday Evening Post» газетінің редакторы Эрд Брандт алғашқы нұсқада сахналық үзілістердің көп екенін айтқанда, Вудхаус келісіп, оларды жойды. «Вустерлер кодексінде» заманауи әлемнің әртүрлі тақырыптары кездеседі, олар ел үйінің уақыттан тыс идиллиясына араласады. 1932 жылы досы Уильям Таунендке жазған хатында Вудхаус екі танысы – Г.Г. Уэллс және оның серіктесі Одетт Кюн туралы айтты. Вудхаус былай деп жазды: «Оның үйіне барғанда, ең бірінші көретініңіз – зор камин, ал оның айналасына ірі әріптермен: «Менің ойымша, оның идеясы» деген сөздер қашалған. Уэллс мұны өзі ойлап тапқанға мен сенбеймін». Бұл оқиға кейіннен романға енгізілді: Берти 3-тарауда «бірде жаңа үйленген досымның үйінде болғанымды еске аламын, ал оның әйелі қонақ бөлмесіндегі камин үстіне үлкен әріптермен «Екі ғашық бұл ұяны салды» деген жазуды қашап қойған еді, оны байқамау мүмкін емес. Ол бөлмеге кірген сайын эскиздегі екінші жартысының мұңды көрінісін әлі есімде сақтаймын». Романның маңызды сюжеттік элементіне саяси сатира да айналды. Родерик Спод кейіпкері – британдық фашист саясаткер, Британдық фашистер одағының (қара көйлектер деп аталған) басшысы сэр Освальд Мослидің пародиязы. Вудхаустың стратегиясы – Сподтың өзінің қозғалысын және болашақ диктаторын әртүрлі жолдармен, оның ішінде киім-кешектерінен бастап, күлкіге айналдыру. Қара жейделердің орнына олар қара шорты киюге мәжбүр, Берти оларды «футболдық қаптар» деп сипаттайды, ал Гасси бұған «жейделердің біткенін» себеп ретінде келтіреді. Роман жарық көрген кезде итальяндық қара көйлектер, Гитлердің қоңыр көйлектері, француздық көк көйлектер, ирландтық жасыл көйлектер және Американың күміс легионы сияқты бірыңғай киімді фашистік ұйымдар бар еді. Тағы бір сатирикалық әрекет ретінде, Британияны құтқарушылар қозғалысының басшысы Спод, өзін-өзі көрсету үшін зорлық-зомбылықты әлеуметтік тактика ретінде пайдаланатын, нашар тамақтанатын және қоғамнан шеттетілген адам ретінде бейнеленеді.

The novel was originally to be titled The Silver Cow. When Erd Brandt, an editor at the Saturday Evening Post, criticised the original draft for having too many stage waits, Wodehouse agreed and removed them. Various themes from the contemporary world feature in The Code of the Woosters, intruding into the otherwise timeless idyll of its country house setting. In a 1932 letter to his friend William Townend, Wodehouse discussed two of his acquaintances, H. G. Wells and Wells's partner Odette Keun. Wodehouse wrote that "when you go to his residence, the first thing you see is an enormous fireplace, and round it are carved in huge letters the words: Her idea, I imagine. I can't believe Wells would have thought of that himself". This anecdote was later to be incorporated into the novel: Bertie recalls in chapter 3 that he "once stayed at the residence of a newly married pal of mine, and his bride had had carved in large letters over the fireplace in the drawing room, where it was impossible to miss it, the legend 'Two Lovers Built This Nest', and I can still recall the look of dumb anguish in the other half of the sketch's eyes every time he came in and saw it". Political satire also became a major plot element in the novel. The character Roderick Spode introduced into it is a parody of the contemporary British fascist politician Sir Oswald Mosley, leader of the British Union of Fascists (called the "Blackshirts"). Wodehouse's strategy is to ridicule Spode's own movement and its would be dictator in various ways, beginning with their uniform. Rather than black shirts, they are forced to wear black shorts, "footer bags" as Bertie describes them, for which Gussie's explanation is that "there were no shirts left". By the time the novel was published, there had already been uniformed fascist organisations such as the Italian Blackshirts, Hitler's Brownshirts, the French Blueshirts, the Irish Greenshirts and the Silver Legion of America. As an additional satirical stroke, Spode, the leader of the Saviours of Britain movement, is portrayed as a social outsider with messy eating habits who has to resort to bullying as a social tactic in order to assert himself.

Стиль

Вудхаус «Вустерлер кодексі» романында әзіл-қалжың жасау үшін түрлі стильдік тәсілдерді қолданады. Мысалы, ол күлкілі эффект үшін, әдемі суреттемелер арқылы шамадан тыс салыстырулар жасайды: «Сіз Сэр Уоткин Бассеттің табақ шұбамен айналысқанын естіген бе едіңіз? Ол Шотландия экспресінің туннельден өтуіне ұқсайды» (4-тарау). Вудхаус кейде «көрсетілген оң» сөзді (әдетте теріс мағынада қолданылатын сөз) қолданады, мысалы, 1-тараудағы «күңкілдеу»: «Мен ол шынымен ашуланбаса да, күңкілдеуден қашық екенін көрдім». «Жапырақтарды бөліңіз» деген тіркес 6-тарауда күлкілі түрде пассивті дауыста берілген: «Жас жұп қола жапырақтарды бөлісті». Вудхаус кейде этникалық немесе әлеуметтік топқа байланысты дұрыс айтылмаған сөздерді транслитерациялайды; «Вустерлер кодексінде» ауылдық полицей «велосипед» дегенді «берсикл», ал «күшті» дегенді «верлент» деп айтады (4-тарау). Бертидің сөйлеуінде малапропизмдер сирек кездеседі, бірақ 5-тарауда ол «сенімсіз» дегенді «сенімді» деп қолданады; Берти сондай-ақ «Жівес, мықты осал қалқып тұр» кітабының бесінші тарауында осы қателікті қайталайды. Берти көбінесе күлкілі аббревиатураларды қолданады, мысалы, 4-тарауда «таңдандыру» үшін «exclamash», 5-тарауда «позиция» үшін «posish» және «ықылас» үшін «compash». Кейбір қайталап айтылатын немесе клише фразалардың бөлігі болған сөздер бір әріпке дейін қысқартылады. Мысалы, Берти әдетте Далия тәтесін «қарт туыс» деп атайды және 5-тарауда оған сөйлегенде бұл сөзді қысқартады: «Маған түсіндірейін, қарт т.» Көптеген Жівес романдары сияқты, Берти «Вустерлер кодексінде» кіріспеде бұрынғы оқиғаларды қаншалықты қысқаша баяндау керектігін ойлайды. 1-тарауда, Гасси Финк Нотл алғаш рет аталғаннан кейін, Берти былай дейді: «Мен бұрынғыда бір шап туралы әңгіме айтқанда, әңгіме бастағанда қанша түсіндіру керектігін білмеймін. Бұл мәселеге барлық жағынан қарау керек. Мысалы, егер мен жұртшылықтың Гасси Финк Нотл туралы барлығын білетінін және жай ғана алға жылдамдасам, алғашқыда менің аузыма ілінбегендер шатасып қалады. Ал егер мен бастамас бұрын оның өмірі мен тарихы туралы сегіз томдық кітап берсем, онда бұрыннан білетіндер зеңдеп, «Ескі әңгіме. Ал енді, соны орындаңыз» дейді». Берти содан кейін «негізгі фактілерді мүмкіндігінше қысқаша баяндаймын» дейді және фактілерді қысқаша баяндау ниетін талқылайды. Бұл үзіндідегі әзілдің бір бөлігі – Бертидің қысқалыққа алаңдауына қарамастан, кіріспесі келесі түсіндірме бөлімінен де ұзын. «Вустерлер кодексінен» бастап, ол сиырдың қаймағы мен полицейдің шлемін ұрлады деп күдіктелген Берти, ол қатысқан әр романның ішінде ұрылық жасады деп айыпталады, бұл көбінесе негізгі сюжеттік желіні құрайды. Бертидің ұрылық жасады деп күдіктелгені оның қарапайым адалдығына қайшы келеді, сондықтан да әзіл туады.

In The Code of the Woosters, Wodehouse uses a variety of stylistic devices to create humour. For example, he uses vivid imagery to make exaggerated comparisons for comic effect: "Have you ever heard Sir Watkyn Bassett dealing with a bowl of soup? It's not unlike the Scottish express going through a tunnel" (chapter 4). Wodehouse occasionally uses a "neglected positive" (a word most used in its negative form), as with gruntled in chapter 1: "I could see that, if not actually disgruntled, he was far from being gruntled". The expression "part brass rags" is comically rendered in passive voice in chapter 6: "Brass rags had been parted by the young couple". Wodehouse sometimes uses transliteration of ethnic or class based mispronunciations; The Code of the Woosters features a rural policeman saying "bersicle" for "bicycle" and "verlent" for "violent" (chapter 4). Though malapropisms are rare in Bertie's speech, one occurs in chapter 5 when Bertie uses "incredulous" for "incredible"; Bertie also makes the same mistake in chapter five of Stiff Upper Lip, Jeeves. Bertie often employs humorous abbreviations, such as exclamash for "exclamation" in chapter 4, and posish for "position" and compash for "compassion" in chapter 5. Some words that have been repeated or are part of cliché phrases are abbreviated to a single letter. For instance, Bertie sometimes refers to Aunt Dahlia as "aged relative", and abbreviates this when speaking to her in chapter 5: "'Let me explain, aged r.'". As in many of the Jeeves novels, Bertie takes time in the beginning of The Code of the Woosters to ponder how much he should summarize previous events. In chapter 1, after Gussie Fink Nottle is first mentioned, Bertie states:

A thing I never know, when I'm starting out to tell a story about a chap I've told a story about before, is how much explanation to bung in at the outset. It's a problem you've got to look at from every angle. I mean to say, in the present case, if I take it for granted that my public knows all about Gussie Fink Nottle and just breeze ahead, those publicans who weren't hanging on my lips the first time are apt to be fogged. Whereas, if before kicking off I give about eight volumes of the man's life and history, other bimbos, who were so hanging, will stifle yawns and murmur "Old stuff. Get on with it." Bertie then says that he will "put the salient facts as briefly as possible", and further discusses his intention to recount the facts concisely. Part of the humour of this passage is that, despite his concerns about brevity, Bertie's lead in is nearly as long as the following expositional passage itself. Beginning with The Code of the Woosters, in which he is suspected of stealing the cow creamer and a policeman's helmet, Bertie is accused of a theft in every novel in which he appears, which often constitutes a major plot line. The motif of having Bertie suspected of theft creates humour because of its incongruity with Bertie's naive honesty.