Кіріспе
Қытайдың мүмкіндігі – адамның сәттілікке жету мүмкіндігінің жоққа жақын немесе мүлдем болмауына байланысты американдық идиома. Бұл, тозақта қардың еруіне немесе шошқалардың қанат жаюына тең, ықтималсыздық туралы басқа да идиомалармен мағынасы бірдей. Тіркестің шығу тегі нақты белгілі болмаса да, ол тарихи тұрғыдан қытай-американдық иммигранттарға тиген қиындықтармен байланысты болуы мүмкін. Бұл өрнек "қытай" деген сөзді пайдалануына байланысты әлеуметтік наразылық тудырады.
Chinaman's chance is an American idiom which means that a person has little or no chance at success, synonymous with similar idioms of improbability such as a snowball's chance in hell or when pigs fly. Although the origin of the phrase is unclear, it may refer to the historical misfortunes which were suffered by Chinese American immigrants. The expression is controversial due to its use of the term "Chinaman".
Мағынасы
Бұл тіркес «мүлдем мүмкіндік жоқ» деген мағынаны білдіреді, деп «Америка тілінің стандартты нұсқаулығы» кітабында көрсетілген. Кейде «қытайдың мүмкіндігі жоқ» деген толық түрі де қолданылады.
Ықтимал шығу тегі
Бұл сөз тіркесінің шығу тегі толыққанды құжатталмаған. "Қытай көзі" (1967) еңбегінде Деннис Бладворт қытай халқының ұзақ жылдардан бері құмар ойындармен байланыста екенін айтады. Ол, олардың "сәтті болу ақылды болудан артық" деп сенетінін, ал И Цзин мүмкіндік пен тағдырды қабылдауға ынталандыратынын мәлімдейді: "қытайларды болжамгерлердің ең жақсы тұтынушыларына айналдырған философия, оларды әлемдегі ең көрнекті құмар ойыншылардың біріне де айналдырады". Бұл өз кезегінде, бақытсыздыққа және жаман оқиғаларға қарсы төзімді көзқарасқа әкелді: "ұзақ және алабаққан тарих барысында [қытайлар] ерте немесе кеш, [өздерін] жаман басқарған кез келген маңызды династияны күшпен құлатты". Сөздің бас әріптерінің жазылуына байланысты, сөз тіркесінің екі мүмкін шығу тегі ұсынылған. Біріншіден, сөз тіркесі қорлаушы (бас әріппен жазылған) "Chinaman" терминімен жазылуы мүмкін, онда "Chinaman's chance" 1800 жылдары Америкаға иммиграциялаған қытайларға қатысты қарапайымдықпен байланысты. Екіншіден, бейтарап (кіші әріппен жазылған) "chinaman" қолданылуы мүмкін, онда "chinaman's chance" нәзік фарфордың көміртүршіктігін білдіреді.
Қытай иммиграциясы
Бір ерте пайда болу мүмкін 1849 жылғы Калифорния алтын асығынан. Алтын асығы туралы жаңалықтың Қытайға жетуіне көп уақыт кетті, ал қытай иммигранттары алтын іздеуге келген кезде, бай кен орындарының көп бөлігі иеленді. Осы қытай иммигранттары тек басқалар пайдаланған немесе бас тартқан жерлермен жұмыс істеуге мәжбүр болды, демек, олардың табысқа жету мүмкіндігі шектеулі болды. Дегенмен, тарихи деректер көрсетіп тұрғандай, көптеген қытайлар алтын кен орындарында жақсы табыс тапты және қытайларға беймәлім кен өндіру әдістерін енгізді. 1920 жылы бұл тіркес Америкадағы қытайлардың алтын өндіруден байлық табу мүмкіндігінің төмендігін сипаттау үшін түсіндірілді. Бірақ, жаңалық тарағаннан кейін көп ұзамай қытайлар алтын кен орындарында болғанымен, «олар өте жақтырылмады [және] оларды ұрып-соғу немесе қуу үшін кез келген сылтау жеткілікті болды; сондықтан олар кен өндіру құқығын орнату үшін берік тұрақтап қалуға мүмкіндік таппады». «Қытайдың мүмкіндігі» тіркесінің тағы бір ықтимал шығу тегі 1860 жылдардың соңында АҚШ-тың құрлықарлық теміржолын салу кезінде өлім немесе жарақат алудың жоғары ықтималдығымен байланысты. Бұл құрылыс әдістері туралы есептер жұмыс аяқталғаннан кейін миф ретінде жоққа шығарылғанымен, теміржол салу кезінде көптеген қытай иммигранттарының қаза тапқаны фактісін жоққа шығаруға болмайды. 1870 жылы жарияланған газет мақаласында қытай теміржолшыларының сүйектері Қытайға жерлеу үшін жіберілгені айтылды. Мақалада сүйектердің 1200 жұмысшыға тиесілі екені көрсетілді. Теміржол құрылысына шамамен 20 000 қытай иммигранты жұмыстандырылды. Үшінші мүмкіндік – қытай құрбаны бар кісі өлтіру ісінде әділ үкім шығару мүмкіндігінің төмендігі, бұл 1850 жылы жарық көрген Калифорния штатының заңымен күш алды. Бұл шешімде Калифорния Жоғарғы соты 1850 жылғы Калифорнияның қылмыстар мен жазалар туралы заңындағы «қара нәсілді» анықтамасын кеңейтіп, «кавказдық емес барлық нәсілдерді» алып тастады, соның салдарынан қытай иммигрантының куәлігі жоққа шығарылды. 1863 жылы заңға түзетулер енгізіліп, белгілі бір нәсілдердің куәгерлік беруіне тыйым салынды: «Ешбір үнділік немесе жартылай немесе одан да көп үнді қандық, не монғолдық немесе қытайлық адам ақ адамды жақтауға немесе қарсы куәлік беруге рұқсат етілмейді». Екінші істе, «Адамдар Брейдиге қарсы» (1870) ісінде Калифорния Жоғарғы соты АҚШ Конституциясының он төртінші түзетуінің тең қорғалу ережесіне қарсы заңды қолдады, «куәлік беру құқығы тілек нысаны емес, ешқандай жағдайда құқық емес» деп мәлімдеді. 1872 жылы жаңа заңдар қабылданды, бұл бұрынғы ережелерді жойды және америкалық қытайларға куәлік беру құқығын қайтаруға мүмкіндік берді. Билл Брайсон бұл тіркесті 1885 жылғы Рок-Спрингс қырғынымен байланыстырды, бұл қытайлық америкалықтардың күштеп қуылғанын білдіреді, олардың өмір сүру мүмкіндігі қарулы топтардың және суық түнгі температураның қос қаупімен төмендеді. Эми Уематсу да оны Рок-Спрингспен байланыстырып, егер қытай иммигранттарына әділ қарау мүмкін болмаса, бұл тіркестің ащы және қараңғы шындыққа толы екенін жазды.
Қатты қытай бұйымдары
Кіші әріптермен жазылған "chinaman" термині Қытайдан фарфор сатушы деген мағынада да қолданылған; олар сатқан "chinaware" өте нәзік және сынғыш болатын. Сонымен қатар, Питер Тамони 1965 жылы бұл тіркестің 19-ғасырдың басындағы Ұлыбританиядағы бокс спортына қатысы болуы мүмкін деген қорытынды жасады. Тамонидің гипотезасы кейбір боксшыларды нәзік және сынғыш деп сипаттайтын «қыштан жасалған жақ» немесе «қытайлық жақ» сияқты терминдерге негізделген. Америкалық балама ретінде, жауынгердің «шыны жақ» бар деуге болады. Тамони «chinaman's chance» тіркесі Австралия арқылы АҚШ-қа жеткенін айтты, бірақ бұл оның сеніміне негізделген, аталған тіркес алғаш рет 1914 жылы Тад Дорган салған және Сан-Франциско Call газетінде жарияланған карикатурада қолданылған. Шындығында, бұл тіркес 1893 жылдан бері қолданылып келген. Осы түсіндірме бойынша, тіркес Калифорниядағы жергілікті жаргон ретінде пайда болып, 1890 жылдары Уильям Рэндольф Херст және оның бас газеті Сан-Франциско Экзаминердің журналистикасы арқылы тараған болуы мүмкін. 1893 жылы «The World» газеті велосипедші мен таза қанды жылқы арасындағы жарысты сипаттағанда, жылқы сарапшысы: «Велосипедші әлбетте жеңеді. Жылқының оны жеңуге «қытайлық мүмкіндігі» жоқ деп ойлаймын» деген пікір білдірген. 20-ғасырдың басында «Chinaman» термині «қытайларға қарсы нәсілдік ниетпен» тығыз байланысты болды, ал «Chinaman's chance» тіркесі де сол теріс мағынаны білдірді, «қытай иммигранттарының мүмкіндіктерді пайдалануына кедергі келтіретін шексіз әлеуметтік тосқауылдардың» салдарынан табысқа жетудің төмен ықтималдығын көрсетеді. 2018 жылы Батыс Вирджинияның губернаторы Джим Джастис табиғи газ салығын қабылдаудың төмен ықтималдығын сипаттау үшін «Chinaman's chance» тіркесін қолданды, бұл оған сын тудырды.