Кіріспе

Әлемдегі әскери марш-топтарының ең көне түрі – Осман әскерінің марш-оркестрлері. Батыс Еуропада олар көбінесе мехтер (бірлік: مهتر mehter, көпше: مهتران mehterân; парсы тілінде "ең үлкен", "аға" деген мағынада) деп аталғанмен, бұл термин шын мәнінде оркестрдегі бір ғана музыкантты білдіреді. Осман тілінде оркестр әдетте мехтеран (مهتران – "ең үлкендер") деп танылса, визирдің немесе ханзаданың сүйемелдеуші тобындағы оркестрлер мехтерхане (парсыша: مهترخانه, "ең үлкендер үйі") деп аталды. Оркестрдің толық құрамын мехтер бөлімі (mehter bölüğü – "мехтер жасағы") немесе мехтер тобы (mehter takımı – "мехтер взводы") деп атау қабылданған. Батыс Еуропада осы оркестрлердің музыкасын янышар музыкасы деп жиі айтады, себебі янышарлар осы оркестрлердің негізгі құрамын құраған.

Тарих

Мехтерлер сияқты әскери музыкалық топтар 13 ғасырға дейін анық айтылмаған. Бірінші "мехтер" Селжұқ сұлтаны Алаэддин Қайқубад III Осман I-ге, жаңа құрылған мемлекетті құттықтаған хатпен бірге сыйлық ретінде жіберген деп саналады. Осы кезден бастап, күн сайын бекес намасынан кейін "мехтер" Осман билеушісі үшін ойнайтын болды. Әскери марш-орталық идеясы, тіпті бүгін де қолданылып жүргендей, 16 ғасырда Осман империясынан алынды. Мехтеранмен байланысты дыбыс Еуропаның классикалық музыкасына да әсер етті, Йозеф Хайдн, Вольфганг Амадей Моцарт және Людвиг ван Бетховен сияқты композиторлар мехтер музыкасынан шабыттанған немесе оны имитациялауға арналған шығармалар жазды. 1826 жылы, Мәхмұд II сұлтан Янычар корпусын таратып, олар әскери музыкалық топтардың негізін құрағаннан кейін, мехтерлердің музыкасы құлдырап кетті. Осыдан кейін, 19 ғасырдың ортасы мен соңында, жанр Осман империясымен бірге төмендеді. 1911 жылы, империя құлап бара жатқанда, Стамбул әскери мұражайының директоры дәстүрді жақсырақ қайта жаңғыртуға тырысты, ал 1953 жылы – Сұлтан Мехмед II әскерлері Константинопольді басып алғанының 500 жылдығын тойлау үшін – дәстүр Түрік Қарулы Күштерінің музыкалық тобы ретінде толыққанды қалпына келтірілді. Бүгінде мехтерлердің музыкасы көбінесе салтанатты шараларда орындалады және көптеген түріктер оны батырлықтың жарқын мысалы және Түркияның тарихи өткенінің еске салғышы деп санайды. Дегенмен, олар орындайтын шығармалардың көп бөлігі жаңа композициялар. Бүгінде Қарулы Күштер Мехтер бөлімі (Mehter Bölüğü) Түрік Қарулы Күштерінің дәстүрлі музыкалық тобы болып табылады және ол Стамбулдағы Әскери мұражайда (Askeri Müze) және кейбір мемлекеттік рәсімдерде үнемі өнер көрсетеді. Сондай-ақ, Мәдениет министрлігінің Стамбул тарихи музыкалық ансамблі де бар.

Мехтердің жеке басы

Мехтер, түпнұсқадағы Осман тілінде "преэминенция" деген мағына береді, Осман әскеріндегі әскери науқандар кезінде соғыс әуендерін орындайтын әскери ансамбльдің түрі болды. Мехтерен көбінесе Армияның янысар корпусымен байланысты болды, және олар көбінесе христиан дінінен ислам дініне өткендерден құралған. Мехтерхан музыкасы "мехтер маршы" немесе "мехтер маршы" деп аталады. "Мехтерхан" – Осман империясы әскери оркестр дәстүрін қабылдамас бұрын музыканттар тобын атау үшін қолданылған есім. Мехтер Осман Ғази заманында пайда болды және соғыстарда, сондай-ақ түрлі күнделікті мақсаттар үшін дәстүрлі түрде ұйымдастырылатын салтанаттарда ойнатылды. Дегенмен, Фатих Сұлтан Мехмед заманына дейін осы ұйым туралы нақты мәліметтер жоқ. Фатих тұсында империяның құрылысы дами келе, Осман әскеріндегі мехтер ансамбльдерінің ұйымдастырылуында да түбегейлі жақсартулар басталды.

Топтардың пайда болуы және алғашқы жылдары

Мехтер әуендері 16 ғасырдан бері кездеседі. Дегенмен, ұлы түрік музыка шебері Абдулкадир Мерагидің Йылдырым Баязид ханның дәуірінде Осман елдеріне келгені және Осман классикалық армиясы үшін бірнеше мехтер әуендерін жазғаны мәлім. Сол кезде Нефири Бехрам Аға және Эмир-и Хаж да мехтер күйлерін жазды. Мехтер тобы Қырымның Хасан хан мен Гази Гирай ханның да кейбір шығармаларын орындады. 17 ғасырда түрік музыкасы зор дамуға ие болды. Осы кезеңде мехтер дирижерлері мен оркестр жетекшілері, Зурназенбашы (зурна ойнаушылардың басшысы) Ибрагим Аға, Зурназен Дағи, Эдирнелік Ахмет Челеби, Эдирнелік Мехтер Ахмет сияқтылар да мехтер әуендерін жазды. Евлия Челеби 17 ғасырдың ортасында мехтерхана мен мехтер музыканттары туралы маңызды мәліметтер берді. "Истанбұлдағы Мехтерхане-и Хюмаюнде (сарай мехтерханасында) 300 суретші бар. Бұл өте құнды және жақсы жалақы алатын адамдар. Едікүледе цитадель болғандықтан, 40 адамнан тұратын мехтер тобы да бар. Олар күніне үш рет жұмыс істейді, яғни үш концерт өткізеді, соның арқасында халық түрік әскери музыкасын тыңдайды. Бұл Фатихтің заңы. Сонымен қатар, Стамбұл қаласында 1000 мехтер суретшісі бар. Олардың тобы Эюп, Касымпаша (капдан-ы Дерыалық, [Түрік] теңіз күштерінің орталығы), Галата, Топане, Румелихисары, Бейкоз, Анадолухисары, Үскүдар және Қыз Мұнарасында орналасқан. Бұл мехтер тобы күніне екі рет, таңертең және күн бату кезінде концерт өткізеді". Мехтерхана 1820 жылдары янысәрілер корпусы таратылғанға дейін өмір сүріп, үнемі өзгерістерге ұшырады. Соңғы түріне сәйкес, әрқайсысы тоғыз давулдан, тоғыз зурнадан, тоғыз наққаредан, тоғыз сыбызғыдан және тоғыз мүйізден/кернейден, сондай-ақ бір немесе екі Кос тымпанымен ойнайтын тимпанист(тер)ден және оркестр жетекшісінен тұрды. Бұл топ "Докуз катлы мехтерхане" (аспаптарының саны тоғызға жететін мехтерхане) деп аталды. Мехтер ұйымдастырылуымен және құрылуымен қатар музыкасы мен орындалуында да көптеген жетістіктерге қол жеткізді. Сонымен қатар, өнер мен мәдениет саласындағы жаңарулар музыкаға да әсер етті. 17 ғасырдағы Ханенде Режеп Челеби, Зурназенбашы Ибрагим Аға, Еюби Мехмет Челеби, Солакзаде Мехмет Хендеми (сонымен қатар белгілі тарихшы) және 18 ғасырдың ұлы музыка шеберлерінің бірі Селім III сияқты сарай музыка мұғалімдерінің зерттеулері мен шығармалары мехтер тобын жаңартуға және репертуарды кеңейтуге ықпал етті.

Батыс Еуропалық интерлюдия

Бұл белгілі және дәстүрлі ұйым Мәхмұд II дәуірінде Осман империясында радикалды және Батыс Еуропалық үлгідегі реформалар жүргізілген кезде (1808-1839) таратылды. Батыс Еуропа стиліндегі музыкалық қойылымдар сарай мен оның айналасындағы реформалық күш-жігердің нәтижесінде көбейгендіктен, Мәхмұд II мехтерді қолдануды тоқтатты және Батыс Еуропа практикасына сәйкес әскери оркестр құруды қалады. Музыка-и Хумаюн (Осман тілінде «Патшалық оркестрі», сарайдың әскери оркестрі) 1831 жылы Осман қарулы күштерінің ресми мемлекеттік оркестрі ретінде жұмыс істей бастады. Бұл кем дегенде 500 жылдық тарихы бар мехтер дәстүрлерінің тарихындағы қараңғы кезеңнің бастауы болды. Соңғы нәтижеде ол Түркия қарулы күштерінің қазіргі заманғы гармониялық оркестріне айналды, ол өз түріндегі ең үлкен және ең көне оркестр болып табылады.

Құрылымы

Әртүрлі топтар қолданылатын аспаптар мен музыканттар санына қарай жіктеледі: алты қабатты (altı katlı), жеті қабатты (yedi katlı) немесе тоғыз қабатты (dokuz katlı). 19 ғасырдың басында визирдің жеке тобында барабан, сыбызғы және флейтадан әрқайсысы тоғыз, керней жеті және сыбызғы төрт (сонымен қатар, қатысуы мүмкін тимпаниші) болған. Мехтеран киетін киімдер түс және стиль жағынан әртүрлі болғанымен, әрқашан өте жарқын, көбінесе жоғары жағы кеңейтілген биік қырқалы бас киімдер мен түрлі-түсті жібекке оралған ұзын көйлектерден тұрады. Топ жетекшісі, дирижер және бөлім жетекшілерінің барлығы қызыл шапан киеді. Сол дәуірдегі киім-кешек киген, қару-жарақ және тулары бар түсті күзетші де қатысады.

Стиль

Осман әскерінің әуендік оркестрінің дыбысы көбінесе өткір болатын, бас барабандар, мүйіздер (бору), қоңыраулар, үшбұрыш және цимбалдар (зил) сияқты түрлі аспаптардың үйлесімімен ерекшеленеді. Қазіргі Түркияда Мехтер оркестрі мен оны сүйемелдейтін әскерлер мемлекеттік, әскери және туристік шараларда ойнайды. Мехтеран әдетте түрік классикалық музыкасын орындайды, мысалы, пешрев, семай, накиш, cенгихарби, мурабба және календери. Ең көне марштарды Нефири Бехрам, Эмир и Хак, Хасан Кан және Гази Гирэй II 16-шы ғасырда жазған. Бүгінгі күні Мехтер топтарында осы туындылардың өте сирек кездесетінін көруге болады.

Белгілі композиторлар

16 ғасыр 17 ғасыр 18 ғасыр Нефири Бехрам Зурназен Эдирнели Дағы Ахмед Челеби Хызыр Аға Әмір-и Хаж Зурназенбашы Ибрагим Аға Хасан Кан Мустаким Аға Гази Гирэй II Хамали

Мехтер бүгінгі күні

Осман әскерінің оркестрі, Мехтер, Түркияда әлі де арнайы жағдайларда Түрік қарулы күштерінің құрамындағы Мехтер тобы ретінде ойнатылады. Оркестр жаз айларында Харбиеде (Стамбул) күн сайын, ал қыс айларында жабық концерттерде өнер көрсетеді. Оның ең ірі шарасы әр жылдың 29 мамырында өтеді, ол 1453 жылғы 29 мамырда Константинопольдің жаулануын мерекелеуге арналған. Жергілікті топтар мерекелік концерттерде және Түркияның барлық аймақтарындағы қоғамдық шараларда өнер көрсетеді. Мехтер тобы сондай-ақ түрік музыкалық дәстүрінің елшісі ретінде әлемнің түкпір-түкпіріндегі шараларға шақырылған құрметті қонақ ретінде қатысады. Мысалы, 2017 жылы Пәкістан күні шеруінде "Jeeway Jeeway (Ұзақ өмір сүрсін) Пәкістан" әнін орындады. Оркестр 1992 жылғы Корольдік Эдинбург әскери татуировкасында да өнер көрсетті.