Вормс шағаласы – 13 ғасырда жазылған орта неміс тіліндегі "Дитрих фон Берн" циклының қаһармандық поэмасы. Авантюралық сюжет, махаббат және ерлік туралы.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Вормстағы розін бақшасы (Der Rosengarten zu Worms), кейде үлкен розін бақшасы (Der große Rosengarten) деп аталады, оны кішкентай розін бақшасынан (Der kleine Rosengarten, Laurin) ажырату үшін, ал көбінесе жай ғана розін бақшасы (Rosengarten) деп аталады. Бұл Дитрих фон Берн циклындағы XIII ғасырға жататын, авторсыз орта неміс тіліндегі батырлық поэма. «Розенгартен» 1250 жылға дейін жазылған болуы мүмкін, бірақ 1300 жылға қарай нақты куәландырылған. Оның қайда жазылғаны белгісіз. Бұл шығармада «Нибелунген әні», Аквитаниялық Вальтер және Дитрих циклының кейіпкерлері біріктірілген. Алайда «Розенгартен» көбінесе Дитрих туралы фантастикалық (әуенді) поэзияның бірі саналады: мұндай өлеңдер дәстүрлі батырлық эпосқа қарағанда сарайлық романсқа жақын. Кейде Дитрих алыптар мен гномдар емес, адамдармен күрескені үшін, оны ұқсас «Битерольф пен Дитлейб» поэмасымен бірге Дитрих поэмаларының жеке тобы ретінде қарастырады. Ғалымдар «Розенгартеннің» төрт-бес нұсқасын санайды. Поэма Дитрих фон Берн циклының батырлары мен «Нибелунг сагасы» батырлары арасындағы шайқас туралы айтады, ол Вормс қаласындағы розін бақшасында өтеді. Шайқас Криемхильдтің өзінің күйеуі Зигфридтің Дитрих фон Бернге қарсы қайраттылығын сынап көргісі келуінен басталады. Ақырында Дитрих пен оның жауынгерлері Зигфридті қоса алғанда, бургундтарды жеңіп шығады. Бұл поэма Криемхильдті және оның «Нибелунген әніндегі» рөлін айыптау ретінде қарастырылады. Ол сондай-ақ батырлық поэзияның мәнін талқылайтын метаәдеби мәтін ретінде түсіндіріледі. «Розенгартен» өте танымал поэма болды және басылған «Heldenbuch» жинағына енгізіліп, оның XVI ғасырға дейін таралуына ықпал етті.
Der Rosengarten zu Worms (the rose garden at Worms), sometimes called Der große Rosengarten (the big rose garden) to differentiate it from Der kleine Rosengarten (Laurin), and often simply called the Rosengarten, is an anonymous thirteenth century Middle High German heroic poem in the cycle of Dietrich von Bern. The Rosengarten may have been written as early as before 1250, but is securely attested by around 1300. It is unclear where it was written. While it combines characters from the traditions of the Nibelungenlied, Walter of Aquitaine, and the Dietrich cycle, the Rosengarten is usually considered one of the so called fantastical (aventiurehaft) poems about Dietrich: these poems more closely resemble a courtly romance than traditional heroic epic. Occasionally, because it features Dietrich fighting against human opponents rather than giants or dwarfs, it is grouped together with the similar poem Biterolf und Dietleib as a separate group of Dietrich poems. Scholars count four or five versions of the Rosengarten. The poem talks about a fight between the heroes of the cycle around Dietrich von Bern with those from the Nibelungen saga, which takes place in a rose garden at the city of Worms. The fight is motivated by Kriemhild's desire to test the mettle of her fiancé Siegfried against Dietrich von Bern. In the end, Dietrich and his warriors defeat the Burgundians including Siegfried. The poem is conventionally seen as a condemnation of Kriemhild and by extension her role in the Nibelungenlied. It is often further understood as a metaliterary text discussing the nature of heroic poetry. The Rosengarten was a very popular poem and was included in the printed Heldenbuch, bringing its transmission into the sixteenth century.
Қорытынды
Криемхильт, Бургундия патшасы Гибихтің қызы, Вормста керемет гүлбақшаға ие, оны он екі батыр, соның ішінде Гибих, оның ағалары және Зигфрид сақтайды. Ол Зигфридтің Дитрих фон Бернге қарсы күшін сынап көргісі келеді, сондықтан Бернге (Верона) елші жіберіледі. Елші Дитрих пен оның он екі батырына роза бағына келіп, оның чемпиондарымен күресу керектігін жеткізеді. Жеңімпазға гүл шоғыры мен Криемхильттің сүйісі беріледі. Дитрих бұл ұсыныстың батылдығына ашуланып, елшілерді өлтіруді қалайды, бірақ Хилдебранд пен Вольфхарт оны тоқтатады. Ол шайқасқа шақыруды қабылдауға келіседі. Хилдебранд қай жауынгерлер келетінін таңдайды, соның ішінде оның інісі Ильсан, монах, және Дитлеиб, оны алып келуге тиіс. Батыр Сигестаб Дитлеибті Штирияға іздеуге жіберіледі. Алғашында ол Дитлеибті әкесі Битерольфтің үйінен де, Бехеларендегі Рюдигердің үйінен де таба алмайды, бірақ оны Венадан табады. Дитлеиб соғысуға келіседі және олар Дитрих әскер жинаған Веронаға жолға шығады. Әскер алдымен Ильсанның монастырына барады, онда Ильсан Дитрихті жау деп қате түсініп, Хилдебрандқа шабуыл жасайды, ол алдымен ағасымен күреседі, содан кейін өзінің кім екенін ашады. Ильсан бауырлары ашуланып талап еткеннен кейін, оларға гүл шоқтарын әкелуге уәде береді және батырларға қосылады. Вормсқа келгеннен кейін Хилдебранд пен Гибих қай жауынгерге қарсы соғысатынын шешеді. Бургундиялықтардың жағында көптеген алыптар бар. Дитлеиб пен Вальтер Аквитаниялық арасындағы шайқастан басқа, олар туыстық байланыстан бір-бірімен күресуден бас тартады, сондықтан Дитрихтың батырлары әр шайқаста жеңіске жетеді. Алайда Витеге Дитрих оған Шемминг аттысын беруге уәде бермегенше, күресуге дайын емес, оны Дитрих Витегенің Вальке аттысымен алмастырады. Дитрих бастапқыда Зигфридпен күресуден қорқады, өйткені оның терісі айдаһар қанымен қатайып, жеңіске төзбейді. Ол мұны Хилдебранд пен Вольфхартпен жасауы керек, Хилдебранд ақыры Дитрихке соққы береді. Олар оны қатты ашуландырады, ол отты дем алады, Зигфридтің өткір терісін сындыра алады және қауіпсіздігі үшін Криемхильттің құшағына қашып бара жатқан Зигфридті оңай жеңеді. Ақырында, Ильсан 52 қарсыласына қарсы шығып, олардың барлығын жеңіп, 52 гүлдесте мен 52 сүйіспеншілік алады. Гибих Дитрихтің вассалы болуға келіседі, ал батырлар Бернге қайта оралады. Ильсан өз монахтарына гүл шоқтарын береді, оларды қанға батып кетуі үшін бастарына итеріп тастайды. DP нұсқасы (D Vulgate нұсқасы): Гибих, Вормстағы гүлзардың иесі, оның гүлбақшасының күзетшілерін жеңе алатын адамды вассал ретінде қабылдайтынын жариялайды. Патша Этзел бұл туралы естіп, Дитрихпен кездесу үшін Бернге барады. Дитрих Гибихпен ұрысқа Этзелмен баратынын айтады, сонымен қатар ол Криемхильттен де қарсылық хат алады. Хилдебранд чемпиондарды таңдайды, ал Дитрихтің інісі Дитер Дитлебиб пен Рюдигерді алуға барады. Дитрих пен Хилдебранд Ильсанды алып келеді, содан кейін бәрі Эцелдің сарайына барады, онда оларды оның әйелі Герше қарсы алады. Кейін батырлар Рейнге қарай жүріп барады, онда паромшы Норпрехт оларды тасымалдау үшін төлем ретінде қол мен аяқты талап етеді. Ильсан қайықшыны жеңіп, әскерді Рейн өзенінен өткізеді. Дитрих пен Эцельдің адамдары Вормстың сыртында лагерь құрады. Хилдебранд кіммен кімге қарсы соғысатынын ұйымдастырады; тағы бір рет бургундтар жағында көптеген алыптар бар. Вольфхарт Хагенмен күреседі. Витеге Дитрих Шеммингті бергенше соғысудан бас тартады – бұл атты оған әкесі сыйлаған, бірақ ол Дитрихке ұшырап, жоғалтып алған. Гибихтің адамдары жеңіледі, ал ол Дитрих пен Эцельдің вассалы болады. Әр жеңімпаз қыздан гүл шоғыры мен сүйіспеншілікпен құшақ шалады, ал Хаген мен Вулфхарт татуласады. Хаген Кримхильдті қарғап, батырлар үйлеріне қайтады.
Version A (older vulgate version): Kriemhilt, the daughter of Gibich, King of the Burgundians, has a magnificent rose garden in Worms, which is guarded by twelve heroes, including Gibich, her brothers, and Siegfried. She wishes to have Siegfried test his mettle against Dietrich von Bern, so a messenger is sent to Bern (Verona). The messenger announces there that Dietrich and twelve of his heroes should come to the rose garden to fight against its champions. The winner will receive a wreath of roses and a kiss from Kriemhilt. Dietrich is initially enraged by the audacity of this offer and wants to kill the messengers, however, he is calmed by Hildebrand and Wolfhart. He decides to take the invitation to battle. Hildebrand chooses which warriors will come, and includes his brother Ilsan, a monk, and Dietleib, who must be fetched. The hero Sigestab is sent to fetch Dietleib in Styria—he is at first unable to find Dietleib at his father Biterolf's, nor at Rüdiger's home in Bechelaren, but finds him in Vienna. Dietleib agrees to fight and they set off for Verona, where Dietrich has assembled an army. The army first heads to Ilsan's monastery, where Ilsan mistakes Dietrich for an enemy and attacks Hildebrand, who at first fights his brother then reveals his identity. Ilsan promises to bring wreaths of roses for his fellow monks after they angrily demand them and joins the heroes. After their arrival in Worms, Hildebrand and Gibich select which warriors will fight against which. On the side of the Burgundians are many giants. Except for the battle between Dietleib and Walter of Aquitaine, which is a draw as they refuse to fight each other out of kinship, Dietrich's heroes win each battle. Witege, however, is unwilling to fight until Dietrich promises to give him the horse Schemming, which Dietrich exchanges for Witege's horse Valke. Dietrich is initially afraid to fight against Siegfried, noting that Siegfried's skin hardened in dragon's blood makes him impervious to defeat. He must be heckled into doing it by Hildebrand and Wolfhart, with Hildebrand finally striking Dietrich. They make him so angry he breathes fire, is able to break Siegfried's impenetrable skin, and easily defeats Siegfried, who flees to Kriemhilt's lap for safety. Finally, Ilsan challenges 52 opponents, defeats them all, and receives 52 wreaths of roses and 52 kisses from Kriemhilt, whose face bleeds from touching Ilsan's rough beard so much. Gibich agrees to become Dietrich's vassal, and the heroes head back to Bern. Ilsan gives his monks their wreaths of roses, pushes them down on their heads so that they bleed. Version DP (vulgate version D): Gibich, lord of the rose garden at Worms, announces that whoever can defeat the guardians of his rose garden will receive him as a vassal. King Etzel hears of this and heads to Bern to see Dietrich. Dietrich says he will go to fight Gibich with Etzel, and he also receives a letter of challenge from Kriemhilt. Hildebrand selects the champions, and Dietrich's brother Diether goes to fetch Dietleib and Rüdiger. Dietrich and Hildebrand fetch Ilsan, then everyone heads to Etzel's palace, where they are received by his wife Herche. The heroes then march to the Rhine, where the ferryman Norprecht demands a hand and a foot as payment to ferry them across. Ilsan defeats the ferryman and the army is ferried across the Rhine. Dietrich and Etzel's men set up a camp outside Worms. Hildebrand arranges who will fight whom; once again there are many giants on the Burgundians' side. Wolfhart fights against Hagen. Witege again refuses to fight until Dietrich gives him Schemming—this horse had been given to him by his father and he had lost it to Dietrich. Gibich's men are defeated and he becomes a vassal of Dietrich and Etzel. Every victor receives a garland and a kiss from a maiden, and Hagen and Wolfhart are reconciled. Hagen curses Kriemhild, and the heroes head home.
Интерпретация
Розенгарт ұзақ уақыттан бері неміс батырлық поэзиясы туралы метаәдеби мәтін ретінде қарастырылып келеді, ал Михаэль Куршман оны «батырлық поэзия туралы поэзия» («Dichtung über Heldendichtung») деп атады. Поэмада қылыштар мен жылқылар сияқты заттар арқылы әртүрлі батырлық дәстүрлерге көптеген сілтемелер мен аллюзиялар бар, сондай-ақ түрлі батырлардың есімдері де кездеседі. Виктор Милле поэманың бір уақытта кездеспейтін әртүрлі элементтерді басқа мәтіндерден араластыруын, оларды түсіндіру мақсатымен басқа батырлық өлеңдерге сілтеме ретінде қарастырады. D нұсқасы, сонымен қатар, Дитрихтың тарихи эпостары «Дитрихтың қашуы» мен «Равеншлахт» эпостарының көптеген мотивтерін келтіреді немесе кері қайтарады: Этцель Дитрихты іздейді, бұл Этцельдің сарайындағы Дитрихтің жер аударылуына кері әсер етеді, ал Дитрих Гибихты өзінің вассалы болуға мәжбүрлеп, Этцельдің күшін арттырады. Витеге сонымен қатар Шемминг атты жылқыны алады және Вольфхарттың осы сыйлыққа деген ашулануына байланысты Дитрихтің қызметінен кетуді сұрайды, бұл оның сатқындығы мен Равеншлахтта Шеммингпен қашуын болжайды. Мәтінде Витегенің «Альфартс Тод» оқиғасындағы рөліне тікелей сілтеме бар. Мәтінді түсіну үшін Криемхильд бейнесі ерекше маңызды. Ол әмірші әйел рөлін ойнайды, ол әдебиеттегі әміршілік романдарда кездеседі, және осы рөлде ол мақтанқор және өршіл деп сынға ұшырайды. Роза бағын шайқас орны ретінде пайдалану, оның бастапқы мағынасы қандай болса да, сонымен қатар әдебиеттегі оқиғаға айқын сілтеме болып көрінеді. А нұсқасында ол Ильсанның көптеген қатал сүйістерінен қанға батып, әділ жазаланғандай көрінеді. Поэма сонымен қатар «Нибелунг әнінде» жауапсыз қалған мәселені ашып көрсетеді: Криемхильд пен Зигфридті теріс бейнелей отырып, мәтін Криемхильдті «Нибелунг әніндегі» жаман кейіпкер ретінде көрсетеді. DP нұсқасы, керісінше, «Нибелунг әнінің» көптеген элементтерін сатиралық тұрғыдан бейнелейді. Осы нұсқада Криемхильдті Дитрихтің жауынгерлері емес, бургундтар қатты сынға алады. Милле батыс бөлігіндегі (бургундтар) және оңтүстік-шығыс бөлігіндегі (Дитрихтің жауынгерлері) батырлар арасындағы бәсекелестік, неміс тілінде сөйлейтін аймақтың осы екі аймағы арасындағы нақты саяси күрес, сондай-ақ Рейн айманының мәдениеті мен Австрия және Баварияның кем идеалистік батырлық идеалдары арасындағы мәдени бәсекелестік болуы мүмкін деп болжайды. Илсан мен басқа монахтардың бейнесі поэма жазылған кездегі монастырь өмірінің жағдайын сынау мақсатымен жасалуы мүмкін. Поэманың барлық нұсқаларында көптеген комедиялық элементтер бар.
The Rosengarten has long been read as a metaliterary text about German heroic poetry, with Michael Curschmann calling it "poetry about heroic poetry" ("Dichtung über Heldendichtung"). The poem contains numerous citations and allusions to various heroic traditions via objects such as swords and horses, as well as the names of various heroes. Victor Millet takes the poem's mixing of various elements from other texts that could not occur at the same time as a sign of its citation of other heroic poems in order to comment on them. Version D, moreover, cites or reverses many motifs of the historical Dietrich epics Dietrichs Flucht and the Rabenschlacht: Etzel seeks Dietrich, a reversal of Dietrich's exile at Etzel's court, and Dietrich increases Etzel's power by forcing Gibich to become his vassal. Witege, moreover, receives his horse Schemming and also asks to leave Dietrich's service due to Wolfhart's anger over this gift, foreshadowing his treachery and escape on Schemming in the Rabenschlacht. The text also contains an explicit allusion to Witege's role in Alpharts Tod. Especially important for understanding the text is its portrayal of Kriemhilt. She plays the role of a ruling courtly lady as found in courtly romance, and in this role she is criticized as hubristic and proud. The use of the rose garden as the place of combat, whatever its original significance, also seems a clear citation of courtly adventure. In version A, she seems justly punished by Ilsan's many rough kisses that cause her to bleed. The poem also clarifies a problem left unanswered in the Nibelungenlied: by portraying Kriemhilt and Siegfried in a negative light, the text marks Kriemhilt as a villain in the Nibelungenlied as well. Version DP, on the hand, satirizes many elements of the Nibelungenlied. In this version, Kriemhilt is most heavily criticized by the Burgundians rather than Dietrich's men. Millet suggests that the rivalry between heroes from western part (the Burgundians) and the southeastern part (Dietrich's men) of the German speaking area may reflect real political struggles between these two areas, as well as a cultural rivalry between Rhinelandish courtliness and a less idealistic Austrian and Bavarian ideal of heroism. The figure of Ilsan and the other monks may be intended to criticize the state of monastic life at the time of the poem's composition. All versions of the poem contain numerous comical elements.
Ауызша дәстүрге қатысты
Кейде бұл өлеңнің Дитрихтің Зигфридпен Тидрексагада кездесуімен байланысы бар деп болжанады. Тидрексагада Тидрек Сигурдпен «Бертангенландта» жорық кезінде шайқасады, бұл оқиға «Виргиналда» да қамтылған болуы мүмкін. Тидрек он екі жауынгермен бірге сол елге барады, және кезекпен он екі жергілікті жауынгер оған қарсы шығады. Тидрек Сигурдпен соғысып, Wiðga (Witege) семсері Миммингті қарызға алып, оның мүйізді терісін жарып жібереді. Жеңілгеннен кейін Сигурд Тидректің адамына айналады. Егер осы эпизод пен «Розенгарт» арасында байланыс болса, онда «Тидрексага» авторы «Розенгарт» туралы білген және оны өз жұмысы үшін өзгерткен (демек, «Розенгарт» 13-шы ғасырдың басында болған), немесе Дитрихтің Зигфридпен кездесуі туралы одан да ертерек әңгіме болған, ол «Тидрексагада» және «Розенгартта» кездесетін оқиғаға ұласқан. Зигфридтің Дитрихке жеңілуінің тағы бір нұсқасы «Рабеншляхтта» баяндалады, ал Майкл Куршман олардың екеуі үшін де ортақ ауызша көз болғандығын ұсынды. «Heldenbuch Prosa» Дитрихтің Зигфридті роза бағында өлтіргенін айтады, бұл әңгіменің таралымда болған тағы бір түрі екенін көрсетеді. Ауызша дәстүрге сүйенсек, Криемхильд пен Гюнтердің әкесі Гибих деп аталған, бұл скандинавиялық дәстүрге, «Das Lied vom Hürnen Seyfrid» және «Вальтариус» поэмаларына сәйкес келеді, ал «Нибелунгенлидте» ол басқа атпен ауыстырылған. Бұл ақынның жазбадағы «Нибелунгенлидтен» тәуелсіз ауызша дәстүрді білгенін көрсетеді, дегенмен автор осы поэманың әртүрлі аспектілеріне анық сілтеме жасайды және тіпті бірнеше жолдарды келтіреді. Роза бағында шайқас орналасқан жер Лауриндегі роза бағының ұқсас қолданылуынан әсер алған болуы мүмкін. Роза бағының қолданылуы сонымен қатар сарай романтикасын білдіреді. Хайнцль сондай-ақ ортағасырлық Вормста роза бақтарында өткен турнирлер туралы әртүрлі хабарлар бар екенін атап өтеді, бұл поэмадағы орынға шабыттандырған немесе оны еліктеген болуы мүмкін. Жаңаша ұсыныс бойынша, роза бағы «Орыс қаласы» деген мағына беретін Русигард атауының бұрмалануы болуы мүмкін, және ол Дитрихтің орыстарға немесе славяндарға қарсы шайқастарына қатысты көптеген сілтемелермен байланысты болуы мүмкін (Дитрих пен Венезланға қараңыз), бұл неміс батырлық дәстүрінде кездеседі және «Тидрексагада» баяндалады.
A connection between this poem and Dietrichs encounter with Siegfried in the Thidrekssaga is sometimes speculated upon. In the Thidrekssaga, Thidrek fights against Sigurd during his campaign in "Bertangenland", an event possibly also referenced in the Virginal. Thidrek goes to that country with twelve warriors, and is challenged by twelve native warriors in turn. Thidrek fights Sigurd, breaking his horned skin by borrowing Wiðga (Witege)'s sword Mimming. Following the defeat, Sigurd becomes one of Thidrek's men. If any connection exists between this episode and the Rosengarten then either the author of the Thidrekssaga knew of the Rosengarten and altered it for his work (meaning that the Rosengarten existed in the early 13th century) or there was an even older tale of Dietrich's encounter with Siegfried which diverged into the story found in the Thidrekssaga and that of the Rosengarten. Another version of Siegfried's defeat by Dietrich is recounted in the Rabenschlacht—Michael Curschmann has suggested a common oral source for both. The Heldenbuch Prosa reports that Dietrich killed Siegfried in the rose garden, suggesting that this was another variant of the story in circulation. In turns of the oral tradition, it is notable that Kriemhilt and Gunther's father has the name Gibich, corresponding to the Norse tradition, Das Lied vom Hürnen Seyfrid, and the Waltharius, which in the Nibelungenlied has been replaced by another name. This suggests that the poet knew an oral tradition independent of the written Nibelungenlied, although the author clearly alludes to various aspects of that poem and even cites various lines. The location of the battle in a rose garden may have been influenced by the similar use of a rose garden in Laurin. The use of the rose garden is also suggestive of courtly romance. Heinzle also notes that there are various reports of tournaments in medieval Worms taking place in rose gardens, which either inspired the location in the poem or else were imitating it. A newer suggestion is that the rose garden is a corruption of the name Rusigard, meaning "Russian City", and could be connected to the numerous allusions to Dietrich's battles against Russians or Slavs (see Dietrich und Wenezlan) found in German heroic tradition, and which are narrated in the Thidrekssaga.
Қабылдау
Розенгартен, әлдебір XIII ғасырдан бастау алатын тағы бір батырлық поэма, "Битерольф пен Дитлейбке" үлгі болып әсер еткен болуы мүмкін. Рабеншлахт шайқасында Зигфрид пен Дитрихтың күресін бейнелейтін эпизод та осы поэмадан шабыттанған. Розенгартен танымал ерте заманауи басылған "Гельденбухқа" енгізіліп, 1600 жылға дейін таралуын қамтамасыз етті. "Розенгартен" XIV ғасырда чех тіліне аударылған. Осы аудармадан тек фрагменттер ғана сақталған. Бұл оқиға XV ғасырда пьесаға да өңделді, бірақ ең ерте сақталған нұсқалары XVI ғасырға жатады. Розенгартен, "Гельденбухтан" белгілі болғандай, 1557 жылы Ханс Сакстың Зигфридтің өмірі туралы трагедиясының, "Der hürnen Seufrid" эпизодына да қайта өңделді.
The Rosengarten likely inspired the similar Biterolf und Dietleib, another heroic poem that may date from the thirteenth century. A scene in the Rabenschlacht in which Siegfried and Dietrich fight may also have been inspired by the poem. The Rosengarten was included in the popular early modern printed Heldenbuch, thereby assuring its transmission until 1600. The Rosengarten was translated into Czech in the fourteenth century. Only fragments survive of this translation. The story was also reworked into a play in the fifteenth century, although the earliest extant copies date from the sixteenth century. The Rosengarten, likely as known from the Heldenbuch, was also reworked into an episode of Hans Sachs's tragedy about the life of Siegfried, Der hürnen Seufrid in 1557.
Факсимильдер
Гейдельберг университетінің кітапханасы, Cpg. 359 (MS R9)
Дрезден, Мемлекеттік кітапхана, Mscr. M. 56 (MS R17)
Дрезден, Мемлекеттік кітапхана, Mscr. M 201, Дрездендік Батырлар кітабы (MS R14)
Heidelberg, University Library, Cpg. 359 (MS R9)
Dresden, State Library, Mscr. M. 56 (MS R17)
Dresden, State Library, Mscr. M 201, The Dresden Heldenbuch (MS R14)