Кіріспе

Вормстағы розін бақшасы (Der Rosengarten zu Worms), кейде үлкен розін бақшасы (Der große Rosengarten) деп аталады, оны кішкентай розін бақшасынан (Der kleine Rosengarten, Laurin) ажырату үшін, ал көбінесе жай ғана розін бақшасы (Rosengarten) деп аталады. Бұл Дитрих фон Берн циклындағы XIII ғасырға жататын, авторсыз орта неміс тіліндегі батырлық поэма. «Розенгартен» 1250 жылға дейін жазылған болуы мүмкін, бірақ 1300 жылға қарай нақты куәландырылған. Оның қайда жазылғаны белгісіз. Бұл шығармада «Нибелунген әні», Аквитаниялық Вальтер және Дитрих циклының кейіпкерлері біріктірілген. Алайда «Розенгартен» көбінесе Дитрих туралы фантастикалық (әуенді) поэзияның бірі саналады: мұндай өлеңдер дәстүрлі батырлық эпосқа қарағанда сарайлық романсқа жақын. Кейде Дитрих алыптар мен гномдар емес, адамдармен күрескені үшін, оны ұқсас «Битерольф пен Дитлейб» поэмасымен бірге Дитрих поэмаларының жеке тобы ретінде қарастырады. Ғалымдар «Розенгартеннің» төрт-бес нұсқасын санайды. Поэма Дитрих фон Берн циклының батырлары мен «Нибелунг сагасы» батырлары арасындағы шайқас туралы айтады, ол Вормс қаласындағы розін бақшасында өтеді. Шайқас Криемхильдтің өзінің күйеуі Зигфридтің Дитрих фон Бернге қарсы қайраттылығын сынап көргісі келуінен басталады. Ақырында Дитрих пен оның жауынгерлері Зигфридті қоса алғанда, бургундтарды жеңіп шығады. Бұл поэма Криемхильдті және оның «Нибелунген әніндегі» рөлін айыптау ретінде қарастырылады. Ол сондай-ақ батырлық поэзияның мәнін талқылайтын метаәдеби мәтін ретінде түсіндіріледі. «Розенгартен» өте танымал поэма болды және басылған «Heldenbuch» жинағына енгізіліп, оның XVI ғасырға дейін таралуына ықпал етті.

Қорытынды

Криемхильт, Бургундия патшасы Гибихтің қызы, Вормста керемет гүлбақшаға ие, оны он екі батыр, соның ішінде Гибих, оның ағалары және Зигфрид сақтайды. Ол Зигфридтің Дитрих фон Бернге қарсы күшін сынап көргісі келеді, сондықтан Бернге (Верона) елші жіберіледі. Елші Дитрих пен оның он екі батырына роза бағына келіп, оның чемпиондарымен күресу керектігін жеткізеді. Жеңімпазға гүл шоғыры мен Криемхильттің сүйісі беріледі. Дитрих бұл ұсыныстың батылдығына ашуланып, елшілерді өлтіруді қалайды, бірақ Хилдебранд пен Вольфхарт оны тоқтатады. Ол шайқасқа шақыруды қабылдауға келіседі. Хилдебранд қай жауынгерлер келетінін таңдайды, соның ішінде оның інісі Ильсан, монах, және Дитлеиб, оны алып келуге тиіс. Батыр Сигестаб Дитлеибті Штирияға іздеуге жіберіледі. Алғашында ол Дитлеибті әкесі Битерольфтің үйінен де, Бехеларендегі Рюдигердің үйінен де таба алмайды, бірақ оны Венадан табады. Дитлеиб соғысуға келіседі және олар Дитрих әскер жинаған Веронаға жолға шығады. Әскер алдымен Ильсанның монастырына барады, онда Ильсан Дитрихті жау деп қате түсініп, Хилдебрандқа шабуыл жасайды, ол алдымен ағасымен күреседі, содан кейін өзінің кім екенін ашады. Ильсан бауырлары ашуланып талап еткеннен кейін, оларға гүл шоқтарын әкелуге уәде береді және батырларға қосылады. Вормсқа келгеннен кейін Хилдебранд пен Гибих қай жауынгерге қарсы соғысатынын шешеді. Бургундиялықтардың жағында көптеген алыптар бар. Дитлеиб пен Вальтер Аквитаниялық арасындағы шайқастан басқа, олар туыстық байланыстан бір-бірімен күресуден бас тартады, сондықтан Дитрихтың батырлары әр шайқаста жеңіске жетеді. Алайда Витеге Дитрих оған Шемминг аттысын беруге уәде бермегенше, күресуге дайын емес, оны Дитрих Витегенің Вальке аттысымен алмастырады. Дитрих бастапқыда Зигфридпен күресуден қорқады, өйткені оның терісі айдаһар қанымен қатайып, жеңіске төзбейді. Ол мұны Хилдебранд пен Вольфхартпен жасауы керек, Хилдебранд ақыры Дитрихке соққы береді. Олар оны қатты ашуландырады, ол отты дем алады, Зигфридтің өткір терісін сындыра алады және қауіпсіздігі үшін Криемхильттің құшағына қашып бара жатқан Зигфридті оңай жеңеді. Ақырында, Ильсан 52 қарсыласына қарсы шығып, олардың барлығын жеңіп, 52 гүлдесте мен 52 сүйіспеншілік алады. Гибих Дитрихтің вассалы болуға келіседі, ал батырлар Бернге қайта оралады. Ильсан өз монахтарына гүл шоқтарын береді, оларды қанға батып кетуі үшін бастарына итеріп тастайды. DP нұсқасы (D Vulgate нұсқасы): Гибих, Вормстағы гүлзардың иесі, оның гүлбақшасының күзетшілерін жеңе алатын адамды вассал ретінде қабылдайтынын жариялайды. Патша Этзел бұл туралы естіп, Дитрихпен кездесу үшін Бернге барады. Дитрих Гибихпен ұрысқа Этзелмен баратынын айтады, сонымен қатар ол Криемхильттен де қарсылық хат алады. Хилдебранд чемпиондарды таңдайды, ал Дитрихтің інісі Дитер Дитлебиб пен Рюдигерді алуға барады. Дитрих пен Хилдебранд Ильсанды алып келеді, содан кейін бәрі Эцелдің сарайына барады, онда оларды оның әйелі Герше қарсы алады. Кейін батырлар Рейнге қарай жүріп барады, онда паромшы Норпрехт оларды тасымалдау үшін төлем ретінде қол мен аяқты талап етеді. Ильсан қайықшыны жеңіп, әскерді Рейн өзенінен өткізеді. Дитрих пен Эцельдің адамдары Вормстың сыртында лагерь құрады. Хилдебранд кіммен кімге қарсы соғысатынын ұйымдастырады; тағы бір рет бургундтар жағында көптеген алыптар бар. Вольфхарт Хагенмен күреседі. Витеге Дитрих Шеммингті бергенше соғысудан бас тартады – бұл атты оған әкесі сыйлаған, бірақ ол Дитрихке ұшырап, жоғалтып алған. Гибихтің адамдары жеңіледі, ал ол Дитрих пен Эцельдің вассалы болады. Әр жеңімпаз қыздан гүл шоғыры мен сүйіспеншілікпен құшақ шалады, ал Хаген мен Вулфхарт татуласады. Хаген Кримхильдті қарғап, батырлар үйлеріне қайтады.

Интерпретация

Розенгарт ұзақ уақыттан бері неміс батырлық поэзиясы туралы метаәдеби мәтін ретінде қарастырылып келеді, ал Михаэль Куршман оны «батырлық поэзия туралы поэзия» («Dichtung über Heldendichtung») деп атады. Поэмада қылыштар мен жылқылар сияқты заттар арқылы әртүрлі батырлық дәстүрлерге көптеген сілтемелер мен аллюзиялар бар, сондай-ақ түрлі батырлардың есімдері де кездеседі. Виктор Милле поэманың бір уақытта кездеспейтін әртүрлі элементтерді басқа мәтіндерден араластыруын, оларды түсіндіру мақсатымен басқа батырлық өлеңдерге сілтеме ретінде қарастырады. D нұсқасы, сонымен қатар, Дитрихтың тарихи эпостары «Дитрихтың қашуы» мен «Равеншлахт» эпостарының көптеген мотивтерін келтіреді немесе кері қайтарады: Этцель Дитрихты іздейді, бұл Этцельдің сарайындағы Дитрихтің жер аударылуына кері әсер етеді, ал Дитрих Гибихты өзінің вассалы болуға мәжбүрлеп, Этцельдің күшін арттырады. Витеге сонымен қатар Шемминг атты жылқыны алады және Вольфхарттың осы сыйлыққа деген ашулануына байланысты Дитрихтің қызметінен кетуді сұрайды, бұл оның сатқындығы мен Равеншлахтта Шеммингпен қашуын болжайды. Мәтінде Витегенің «Альфартс Тод» оқиғасындағы рөліне тікелей сілтеме бар. Мәтінді түсіну үшін Криемхильд бейнесі ерекше маңызды. Ол әмірші әйел рөлін ойнайды, ол әдебиеттегі әміршілік романдарда кездеседі, және осы рөлде ол мақтанқор және өршіл деп сынға ұшырайды. Роза бағын шайқас орны ретінде пайдалану, оның бастапқы мағынасы қандай болса да, сонымен қатар әдебиеттегі оқиғаға айқын сілтеме болып көрінеді. А нұсқасында ол Ильсанның көптеген қатал сүйістерінен қанға батып, әділ жазаланғандай көрінеді. Поэма сонымен қатар «Нибелунг әнінде» жауапсыз қалған мәселені ашып көрсетеді: Криемхильд пен Зигфридті теріс бейнелей отырып, мәтін Криемхильдті «Нибелунг әніндегі» жаман кейіпкер ретінде көрсетеді. DP нұсқасы, керісінше, «Нибелунг әнінің» көптеген элементтерін сатиралық тұрғыдан бейнелейді. Осы нұсқада Криемхильдті Дитрихтің жауынгерлері емес, бургундтар қатты сынға алады. Милле батыс бөлігіндегі (бургундтар) және оңтүстік-шығыс бөлігіндегі (Дитрихтің жауынгерлері) батырлар арасындағы бәсекелестік, неміс тілінде сөйлейтін аймақтың осы екі аймағы арасындағы нақты саяси күрес, сондай-ақ Рейн айманының мәдениеті мен Австрия және Баварияның кем идеалистік батырлық идеалдары арасындағы мәдени бәсекелестік болуы мүмкін деп болжайды. Илсан мен басқа монахтардың бейнесі поэма жазылған кездегі монастырь өмірінің жағдайын сынау мақсатымен жасалуы мүмкін. Поэманың барлық нұсқаларында көптеген комедиялық элементтер бар.

Ауызша дәстүрге қатысты

Кейде бұл өлеңнің Дитрихтің Зигфридпен Тидрексагада кездесуімен байланысы бар деп болжанады. Тидрексагада Тидрек Сигурдпен «Бертангенландта» жорық кезінде шайқасады, бұл оқиға «Виргиналда» да қамтылған болуы мүмкін. Тидрек он екі жауынгермен бірге сол елге барады, және кезекпен он екі жергілікті жауынгер оған қарсы шығады. Тидрек Сигурдпен соғысып, Wiðga (Witege) семсері Миммингті қарызға алып, оның мүйізді терісін жарып жібереді. Жеңілгеннен кейін Сигурд Тидректің адамына айналады. Егер осы эпизод пен «Розенгарт» арасында байланыс болса, онда «Тидрексага» авторы «Розенгарт» туралы білген және оны өз жұмысы үшін өзгерткен (демек, «Розенгарт» 13-шы ғасырдың басында болған), немесе Дитрихтің Зигфридпен кездесуі туралы одан да ертерек әңгіме болған, ол «Тидрексагада» және «Розенгартта» кездесетін оқиғаға ұласқан. Зигфридтің Дитрихке жеңілуінің тағы бір нұсқасы «Рабеншляхтта» баяндалады, ал Майкл Куршман олардың екеуі үшін де ортақ ауызша көз болғандығын ұсынды. «Heldenbuch Prosa» Дитрихтің Зигфридті роза бағында өлтіргенін айтады, бұл әңгіменің таралымда болған тағы бір түрі екенін көрсетеді. Ауызша дәстүрге сүйенсек, Криемхильд пен Гюнтердің әкесі Гибих деп аталған, бұл скандинавиялық дәстүрге, «Das Lied vom Hürnen Seyfrid» және «Вальтариус» поэмаларына сәйкес келеді, ал «Нибелунгенлидте» ол басқа атпен ауыстырылған. Бұл ақынның жазбадағы «Нибелунгенлидтен» тәуелсіз ауызша дәстүрді білгенін көрсетеді, дегенмен автор осы поэманың әртүрлі аспектілеріне анық сілтеме жасайды және тіпті бірнеше жолдарды келтіреді. Роза бағында шайқас орналасқан жер Лауриндегі роза бағының ұқсас қолданылуынан әсер алған болуы мүмкін. Роза бағының қолданылуы сонымен қатар сарай романтикасын білдіреді. Хайнцль сондай-ақ ортағасырлық Вормста роза бақтарында өткен турнирлер туралы әртүрлі хабарлар бар екенін атап өтеді, бұл поэмадағы орынға шабыттандырған немесе оны еліктеген болуы мүмкін. Жаңаша ұсыныс бойынша, роза бағы «Орыс қаласы» деген мағына беретін Русигард атауының бұрмалануы болуы мүмкін, және ол Дитрихтің орыстарға немесе славяндарға қарсы шайқастарына қатысты көптеген сілтемелермен байланысты болуы мүмкін (Дитрих пен Венезланға қараңыз), бұл неміс батырлық дәстүрінде кездеседі және «Тидрексагада» баяндалады.

Қабылдау

Розенгартен, әлдебір XIII ғасырдан бастау алатын тағы бір батырлық поэма, "Битерольф пен Дитлейбке" үлгі болып әсер еткен болуы мүмкін. Рабеншлахт шайқасында Зигфрид пен Дитрихтың күресін бейнелейтін эпизод та осы поэмадан шабыттанған. Розенгартен танымал ерте заманауи басылған "Гельденбухқа" енгізіліп, 1600 жылға дейін таралуын қамтамасыз етті. "Розенгартен" XIV ғасырда чех тіліне аударылған. Осы аудармадан тек фрагменттер ғана сақталған. Бұл оқиға XV ғасырда пьесаға да өңделді, бірақ ең ерте сақталған нұсқалары XVI ғасырға жатады. Розенгартен, "Гельденбухтан" белгілі болғандай, 1557 жылы Ханс Сакстың Зигфридтің өмірі туралы трагедиясының, "Der hürnen Seufrid" эпизодына да қайта өңделді.

Факсимильдер

Гейдельберг университетінің кітапханасы, Cpg. 359 (MS R9)
Дрезден, Мемлекеттік кітапхана, Mscr. M. 56 (MS R17)
Дрезден, Мемлекеттік кітапхана, Mscr. M 201, Дрездендік Батырлар кітабы (MS R14)