Кіріспе

Конколы обсерваториясы (HUN REN Csillagászati és Földtudományi Kutatóközpont Konkoly Thege Miklós Csillagászati Intézet; об. коды: 053) – Будапешт қаласында орналасқан астрономиялық обсерватория, Венгрияның Астрономия және Жер ғылымдары зерттеу орталығының (Csillagászati és Földtudományi Kutatóközpont) бөлігі және HUN REN Magyar Kutatási Hálózat-қа қарасты. Конколы обсерваториясы 1871 жылы венгр астрономы Миклош Конколы Теге (1842–1916) жеке обсерватория ретінде құрылған, ал 1899 жылы мемлекетке сыйға тартылған. Конколы обсерваториясы, ресми түрде HUN REN CSFK Konkoly Thege Miklós Csillagászati Intézet деп аталады, Венгриядағы ең ірі астрономиялық зерттеу институты және елдегі ең үлкен телескоптарға ие. Обсерваторияда 60-тан астам зерттеуші жұмыс істейді, олардың төрттен бірі венгр емес. Негізгі зерттеу салалары: жұлдыздық құрылым және эволюция, жұлдыздық және күн белсенділігі, өзгермелі жұлдыздар, жұлдыздар мен планеталардың қалыптасуы, жұлдызаралық материал, экзопланеталар, космология, кең аспанды зерттеу, Күн жүйесін зерттеу, ядролық және галактикадан тыс астрофизика, жоғары энергиялы астрофизика, соның ішінде суперновалар, гамма сәулелерінің жарқылы және басқа да уақытша құбылыстар, радиоастрономия, галактикалық археология, астрономиялық құралдар мен кубикаларды жобалау және жасау, сондай-ақ астрономия тарихы. Институт Венгрияның жоғары оқу орындарымен тығыз ынтымақтастық орнатып келеді, зерттеушілер ELTE және Сегед университеттерінде студенттерге оқыту және қадағалауды жүзеге асырады. Конколы обсерваториясы ғылыми зерттеулерге бакалавр студенттерін таныстыратын және астрономиялық телескоптар мен құралдарды пайдаланатын ғылыми зерттеуші көмекші (демонстратор) бағдарламасын жүргізеді. Обсерваторияда 7 Lendület гранты, 2 ERC жобасы және бірнеше ірі ұлттық инфрақұрылымдық жобалар (GINOP) ұйымдастырылды. Астрономиялық зерттеулер жүргізумен қатар, обсерватория Халықаралық астрономиялық одақ атынан өзгермелі жұлдыздар туралы ақпараттық бюллетень жариялайды. Құралдарға 6 дюймдік рефрактор, 10,5 дюймдік Браунинг рефлекторы (кейіннен 10 дюймдік Мерц рефракторымен ауыстырылды), меридиан шеңбері, спектрограф, сондай-ақ түрлі метеорологиялық және геомагниттік құралдар кіреді. Конколы Теге ұрпағы болмағандықтан, оның өлімімен мұрасы жойылады деп алаңдады. Венгрия парламентінің мүшесі ретінде ол үкіметті обсерваторияны мемлекеттік меншікке алуға көндіре алды. 1899 жылы Хурбаново алаңы Корольдік Конколы астрофизикалық обсерваториясы деп аталды және Конколы Теге мен Радо Ковеслигетидің, сол кездегі танымал геофизиктің басшылығымен жұмыс істеді. Институттың негізгі ғылыми бағыты жұлдыздардың фотометриясы, Күнді бақылау, метеорларды санау және үкіметке уақыт қызметі көрсету болды. 1913 жылы неміс Хейде компаниясымен 60 см (24 дюймдік) телескопқа тапсырыс берілді, бірақ Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғаннан кейін телескоп ешқашан жасалмады. Бірінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін Огиалла жаңа құрылған Чехословакия Республикасының құрамына енді. Үкімет ғылыми жабдықтарды жаңадан құрылған шекара жабылғанға дейін Будапештке көшірді, ал 1921 жылы Будапештке батысқа қарай Буда төбелерінде жаңа астрономиялық обсерватория салу үшін жаңа жер бөлді. Жаңа ғимарат, жақын маңдағы төбеден кейін Svábhegy обсерваториясы деп аталды, 1924 жылы аяқталды, ал 6 дюймдік рефрактор мен қайта тапсырылған 60 см Хейде телескобы жаңа күмбездерге 1928 жылы орнатылды. Обсерваториядағы ғылыми жұмыстар пульсациялық жұлдыздардың жарық өзгерісіне, қос жұлдыздардың орбитасына және астероидтарды іздеуге бағытталған. Өлшемдер фототақталармен және клин фотометрлермен жүргізілді. Обсерватория Екінші дүниежүзілік соғыста аз ғана зақымданды. 1944 жылдың соңында бақылаулар тоқтатылды, ал телескоптардың оптикалық элементтері оларды әуе шабуылынан қорғау үшін алынып тасталды. Кеңес әскерлері ғимараттарды 1944 жылдың желтоқсанынан 1945 жылдың ақпанына дейін басып алды, бірақ кітапхана мен фотозертханалар сақталды. 1945 жылдың шілдесінде бақылаулар қайта басталды. 1948 жылы Венгрияда коммунистер билікке келгеннен кейін, Венгрия ғылым академиясының (HAS) жанынан университеттерден тәуелсіз жаңа ғылыми-зерттеу институттары желісі құрылды. Обсерватория АХА-ның Астрономиялық институты деп аталды, бірақ ағылшын тіліндегі хат-хабарларда Конколы обсерваториясы деп аталды. Коммунистік оқшаулаумен халықаралық қатынастар негізінен неміс және американдықтан кеңес және Шығыс блогының серіктестігіне ауысты. Алайда, сол кездегі директор Ласло Детренің халықаралық танылуы Батыспен байланысты сақтап тұрды. Оның Батыс блогына барған сапарының бірінде Детре американ астрономы Харлоу Шаплиден RCA 1P21 фотокөбейтілгіш түтік алды, 1948 жылы обсерваторияда фотометриялық өлшемдерді бастау үшін. Ол сол кездегі қатаң сауда шектеулеріне қарамастан, оны елге контрабандалық жолмен әкелді. 1957 жылы, Спутник іске қосылғаннан кейін, елде кеңес Одағының ұсынысымен бірнеше тәуелсіз спутниктік бақылау және қадағалау станциялары құрылды. Институт осы станциялардың координациясын қамтамасыз етті, ал 1966 жылы Бажа станциясы институтқа біріктірілді. Батыспен қарым-қатынас жақсарып, 1961 жылғы Халықаралық астрономиялық одақтың Берклидегі Бас ассамблеясында институтқа өзгермелі жұлдыздар туралы ақпараттық бюллетеньді құру және тарату тапсырылды. Бюллетень өзгермелі жұлдызды бақылаушылары арасында жылдам байланыс платформасы болуы тиіс еді, бірақ кейіннен ол өзгермелі жұлдыздар туралы қысқа мақалалар мен ескертпелерге арналған рецензияланған журналға айналды. Институт 1960-70 жылдары Дебрецен гелиофизикалық обсерваториясының құрылуымен және Пишкештете тау станциясында жаңа телескоптардың орнатылуымен кеңейді. 1982 жылы Дебрецен және Будапешт обсерваториялары АХА-ның Астрономия зерттеу институтын құру үшін қайта біріктірілді. 1992 жылы Бажа станциясы институттан бөлініп, Бач-Кишкун округінің әкімшілігіне берілді. 2012 жылы Венгрия ғылым академиясы институттар желісінің құрылымын қайта ұйымдастырды: Астрономия институты география, геохимия және геодезия мен геофизика институттарымен біріктіріліп, Астрономия және Жер ғылымдары зерттеу орталығы құрылды. 2019 жылы Венгрия үкіметі академияның зерттеу институттар желісін, соның ішінде Астрономия және Жер ғылымдары зерттеу орталығын, жаңа құрылған Этвеш Лоранд зерттеу желісіне (Eötvös Loránd Kutatási Hálózat) берді.

Дебрецен гелиофизикалық обсерваториясы

1946 жылы Лорант Дезсő басшылығымен жаңа Күн физикасы бөлімі ашылды. 1958 жылы бөлім Дебрецен қаласына көшіріліп, Астрономиялық институттан тәуелсіз жаңа күн обсерваториясын құрды. Күнді бақылау екі фотогелиограф телескопымен басталды, олардың бірі 1972 жылы Гюла қаласындағы су мұнарасының үстіне орнатылды. 1973 жылы 53 см апертурасы бар үлкен коронограф телескопы құрылды, бірақ күрделі механикалық жүйе бақылауларды қиындатты. Обсерваторияның теңіз деңгейінен тек 124 метр биіктікте орналасқандығына байланысты, коронограф Күннің коронасын емес, хромосферасын ғана бақылай алды. Обсерваторияның негізгі ғылыми жетістігі – Күннің фотосфералық активтілігін егжей-тегжейлі құжаттау болды. Күн дақтары мен күн дақтары топтарының орналасуы, мөлшері және құрылымы күн сайын анықталып, жазылатын, Күннің ұзақ мерзімді, біртекті бақылауын қамтамасыз ететін. Дебрецен фотогелиографиялық деректер (DPD) базасы 1874 және 1976 жылдар аралығында жиналған Гринвич фотогелиографиялық нәтижелерінің тікелей жалғасы болып табылады. Алғашқыда аналогты фотосуреттер мен CCD кескіндері жергілікті жерде немесе серіктес обсерваториялардан жиналды, бірақ сенімді ғарышқа негізделген бақылаулардың пайда болуымен жұмыс SOHO және SDO ғарыш аппараттарынан алынған кескіндерді талдауға көшті. Басқа деректер өнімдеріне Гринвич каталогын қайта талдау және венгр суреттеріне негізделген ескі бақылаулар кіреді. 1982 жылы обсерватория Конколы астрономиялық институтымен біріктіріліп, оның бөліміне қайтадан айналды. 2015 жылы Дебрецендегі ескі обсерватория ғимаратын күтіп ұстау мүмкін емес деп танылып, жабылды. Коронограф бөлшектелді, кеңселер мен қызметкерлер Дебрецендегі HAS-қа қарасты ATOMKI институтына көшірілді. Ғарыштан алынған кескіндер дерекқорлардың кіріс көзі ретінде жердегі бақылауларды басып озғанын ескере отырып, екі фотогелиограф та қолданыстан шығарылып, Дебрецен мен Гюладағы орнатуларынан алынып тасталды.

Пискестете тау бекеті

1951 жылы обсерватория жаңа карта жасау телескопын қаржыландыруды қамтамасыз етті. Бастапқы тапсырыс 0,9 м, f/3 Sonnefeld телескопына болған, бірақ ол көп ұзамай 60/90 com Schmidt телескопына өзгертілді. Будапешттегі жарық ластануы үнемі артып келе жатқандықтан, телескопты орналастыру үшін оқшаулау жер іздестірілді. Матра тауларындағы, елордадан шамамен 80 км қашықтықта орналасқан Пискестето шыңы таңдалғаннан кейін, 1960 жылы тұрғын үй салынды, ал 1962 жылы жаңа Schmidt телескопы орнатылды. Телескоп фотопластинкалармен 10°x10° көру бұрышын қамтамасыз етті және төмен ажыратымдылықтағы массалық спектроскопиялық байқаулар үшін объективтік призмамен жабдықталуы мүмкін. Осы үлкен көру бұрышының арқасында сол кезде көптеген жаңа жұлдыздар мен астероидтар ашылды. 1966 жылы екі каналды фотоэлектрлік фотометрмен жабдықталған кішкентай 0,5 м Cassegrain телескопы орнатылды. Соңынан, 1974 жылы 1 м Ritchey Chrétien coudé (RCC) телескопы орнатылды, ол әлсіз нысаналарды жоғары ажыратымдылықта суретке түсіру және фотометрия үшін қолданылды. Бұл Пискестето станциясының бастапқы дамуының аяқталуын білдірді. 1990 жылдардың соңында фотопластинкалар мен фотометрлер Schmidt және RCC телескоптарында CCD камералармен алмастырылды. 2015 жылы RCC телескопына R=20,000 спектралдық ажыратымдылығы бар эшельдік спектрограф орнатылды. 2010 жылы автоматтандырылған қашықтықтан байқаулар жүргізу үшін 40 см Ritchey Chrétien телескопы орнатылды. Қазіргі уақытта телескоп күрделі жөндеуден өтуде. 30° биіктіктен жоғары аспанды бір мезгілде бақылауға арналған 19 кішкентай камерадан тұратын Fly's Eye жүйесі 2016 жылы орнатылды. 2018 жылы жаңа, автоматтандырылған 0,8 м телескопты орнату жоспарлануда, ол мысалы, жаңа жұлдыздар сияқты уақытша құбылыстарды бақылауға арналған. Пискестето сонымен қатар Геофизика және геодезия институтының сейсмикалық және гравиметриялық станциясы, сондай-ақ инфрадыбыс детекторы бар басқа да құралдарды қамтиды.

Негізгі зерттеу салалары

Айнымалы жұлдыздар, жұлдыздық фотометрия, ғарыш негізді фотометрия, экзопланеталар. Астрохимия, ядролық астрофизика, жұлдыздық шаң. RADIOSTAR («Жұлдыздардан күн жүйелеріне дейінгі радиоактивтілік») ERC жобасын қамтиды. Fly’s Eye тобы: құралдар және уақыт бойынша астрономия. Күн жүйесіндегі шағын денелер: айлар, ТНО (Транснептун объектілері), кентаврлар, кометалар, Жерге жақын астероидтар, басқа жұлдыздардың төңірегіндегі қалдық дискілер. Протопланеталық дискілер мен планеталардың қалыптасуы, жұлдыздардың қалыптасуы, инфрақызыл астрономия. SACCRED («Құрылымдалған аккрециялық дискілер») ERC жобасын қамтиды. Күн және жұлдыздық активтілік, Доплерлік бейнелеу, жұлдыздардағы дифференциалдық айналу, магниттік активтілік және динамолар, күн дақтарын бақылау. Зертханалық астрофизика және геохимия, метеориттер, планета беттері. Жоғары энергиялы астрофизика, гамма-сәулелердің жарылыстарының статистикасы. Уақытша астрофизикалық объектілер (GINOP бағдарламасы). Космикалық әсерлер мен тәуекелдер (GINOP бағдарламасы).

Номенклатура

Обсерваторияның көптеген жылдар бойы әртүрлі атаулары болды. Обсерваторияның қазіргі ресми атауы "Конкольский обсерваториясы, астрономия және жер ғылымдары ғылыми-зерттеу орталығы" (ELKH Csillagászati és Földtudományi Kutatóközpont, Konkoly Thege Miklós Csillagászati Intézet). Ал бұрынғы Svábhegyi Csillagvizsgáló атауы қайта қолданылып, обсерваторияда өткізілетін қоғамдық шаралар мен көрмелердің, әсіресе 24 дюймдік күмбездің бренді ретінде пайдаланылуда.

Жарияланымдар

Обсерватория бірнеше мерзімді басылымдар шығарады. Ең маңыздысы – 1961 жылы IAU ұйымында құрылған, өзгермелі жұлдыздар туралы ақпараттық бюллетень. Онда өзгермелі жұлдыздарды зерттеу және жаңа жаңалықтар туралы рецензиядан өткен мақалалар жарияланды. 2011 жылдан бастап IBVS тек онлайн форматта, ашық қолжетімді, APC төлемақысыз журнал ретінде шығарылды. 2019 жылдың 10 наурызынан бастап IBVS жаңа материалдарды қабылдауды тоқтатты, осылайша журналдың активті кезеңі аяқталды. Көп көлемдегі байқау деректері мен мәжілістер мен конференциялардың материалдары Конкольи обсерваториясының хабарламаларында жарияланды (алғашқыда түрлі венгр және неміс тілдерінде шығарылды, мысалы, Mitteilungen der Sternwarte Budapest/Svábhegy, кейіннен Mitteilungen der Sternwarte der Ungarishen Akademie der Wissenshaften). Обсерватория астрономия тарихы тақырыптарына арналған монографиялардың және эпизодтық техникалық ескертпелердің де бірнеше нөмірін жариялады.