Кіріспе

Қытайлық актриса (1933 жылы туған) тайвандық әнші

Цай Чин (; 1933 жылдың 1 қыркүйегінде туған) – Қытайда туған британдық актриса, әнші, режиссер, мұғалім және автор. АҚШ-та ол "The Joy Luck Club" фильміндегі Линдо тәтесінің рөлімен ең көп танылады. Чиннің мансабы алты онжылдықтан астам және үш құрлықты қамтиды. Ол Лондонның Вест-Эндінде "Сюзи Вонгтың әлемі" және Бродвейде "Алтын бала" спектакльдерінде сахнада ойнады. Чин 39 жыл аралығында екі Джеймс Бонд фильмінде – "Сіз тек екі рет өмір сүресіз" және "Казино Рояль" фильмдерінде Бонд қызы ретінде пайда болды. Сонымен қатар, ол Marvel Cinematic Universe телесериалы "S.H.I.E.L.D. агенттері" сериалының "Қараңғылықтағы жалғыз шам" (2014) атты эпизодында Лиан Мей рөлінде және "Шанг Чи және он сақинаның жұмбағы" (2021) көркем фильмінде Вайпо рөлінде ойнады. Decca лейблына жазылған оның "The Ding Dong Song" синглы Азиядағы музыкалық чарттардың жоғарғы сатысына көтерілді. Ол Қытайда Мәдени революциядан кейін, Қытай университеттері қайта ашылғанда актерлік өнерді оқытуға шақырылған алғашқы актерлік педагог болды. Қытайда ол 2010 жылғы "Қызыл сарайлар арманы" теледрамасындағы Бабуя Цзя рөлін сомдағаны үшін жақсы танымал.

Ерте өмір

Цай Чин 1933 жылдың 1 қыркүйегінде Қытайдың Тяньцзинь (Тяньцзинь) қаласында дүниеге келді, оның әкесі сол кезде гастрольде болған. Ол Пекин операсының әртісі әрі әншісі Чжоу Синьфанның (1895—1975) және Лилиан Цюдің (Лилиан Цзю; 1905–1968) үшінші қызы. Чиннің Майкл Чоу деген ағасы бар, ол мейрамхана иесі. Ол Шанхай француз концессиясында өсті, онда (батыс есімі "Ирен Чоу" атымен) көп тілді білім алды. Шанхай қаласындағы Sacred Heart монастырының мектебінде, Mctyeire мектебінде (中西女中) және Гонконгтағы King George V мектебінде оқыды. Бала кезінде Цай Чин отаршылдыққа, Жапонияның Қытайға басып кіруіне, Қытай азамат соғысына және 1949 жылы коммунистердің билікті басып алуына куә болды.

Білім

17 жасында ол Шанхайдан кетіп, Англияға Корольдік драмалық өнер академиясына оқуға жіберілді, онда ол бұл академияда оқыған алғашқы қытай студенті болды. Кейін Цай Чин Корольдік драмалық өнер академиясының құрметті мүшесі атанды. Ол Массачусетс штатының Бостон қаласындағы Тафтс университетінде магистр дәрежесін алды.

1960 жылдар

Ән айтудан басқа, ол Джон Декстер режиссерлік еткен «The Virgin Soldiers» фильмінде Линн Редгрейвпен бірге Juicy Lucy рөлін ойнады (1969); «You Only Live Twice» фильмінде Шон Коннериді «жоюға» көмектесті (1967); Микеланджело Антонионидің «Blowup» (1966) және Фред Зиннеманның «Man's Fate» (1969) фильмдерінде жұмыс істеді, алайда MGM студиясы түсірілім жаңа ғана басталғанда құлап кетті. 1965 жылдан 1969 жылға дейін ол Кристофер Лимен бірге әлемді билеуге ниетті қытайлық жаугердің қызы Фу Манчудың қызы Лин Тан рөлінде бес фильмде ойнады. Ол азиялық рөлдерді шынайырақ көрсетуге күш салды. Осы кезеңдегі сахналық жұмыстарына Критерий театрында, Вест-Эндте (1962) Дональд Сазерлендпен бірге «Гиммик» фильміндегі басты рөлдер; Корольдік лицейде, Эдинбургте (1966) «Магнолия ағашы»; Уильям Конгревтің «Сүйіспеншілік үшін махаббат» пьесасында (1970) Г-жа Фрейл рөлі; және Пол Массимен бірге «Екі миссис Кэрролл» (1969) қойылымымен Ұлыбритания бойынша гастрольдік сапарлар кірді. Цай Чин теледидардағы дебютін танымал британдық ауруханалық драма «Тез жәрдем 10» сериалында жасады, содан кейін «Халықаралық детектив» (1960), «Әлем адамы» (1963), «Док Грин» (1965) және «Троблешуитерлер» (1967) сериалдарында ойнады. 1962 жылы ол алғаш рет Нью-Йоркке Рождестволық арнайы бағдарламаға, «The Defenders» бағдарламасына қатысу үшін келді. 1964 жылы ол «That Was The Week That Was» (TW3) комедиялық шоуында қайта-қайта пайда болатын рөлге ие болды, ол Дэвид Фрост ұсынған және Нед Шеррин продюсерлік еткен, сол кезде теледидардағы жаңа концепция болған танымал сатирикалық шоу еді. Ол сондай-ақ Рой Киннермен және Ланс Персивальмен бірге «Five Foot Nine Show» сериалында ойнады, кейіннен ITV арнасы үшін «On Your Own» шоуында (1965) жеке бағдарламасын жүргізді. Ол сол кезде сан алуан түрлі шоуларда, ток-шоуларда және тіпті ойын-шоуларда ән айтуға шақырылды. Оның танымалдылығы соншалықты жоғары болғандықтан, тіпті Лондон зообағындағы қытай барысы оның құрметіне аталды. Мәдени революция 1966 жылы басталды. Қытай әлемнен өзін оқшаулап, суретшілерді тазартты, бұл ақырында оның екі ата-анасының өмірін қиды; 1960 жылдарды еске алып, 2020 жылы ол: «Біз Лондонда шайқалып, сүйіскен кезде, Қытай шайқалып, жек көре бастады. Менің ата-анам азап шегіп, қайтыс болды» деді. Чиннің өнерлерін сыншылар былай бағалады: Клив Джеймс («The Observer»): «Түннің ең маңызды бағдарламасы, Цай Чиннің керемет, ұмытылмас ойнауы»; Том Хатчинсон («Evening Standard»): «Цай Чиннің керемет, ұмытылмас ойнауы»; Элизабет Кроули («Evening Standard»): «Цай Чин «Сюзи Вонг әлемінен» осы батыл, қажырлы өнер көрсетуімен асып өтеді». Ол осы рөлмен өзін жақсы сезінді, өйткені оның әкесі Қытайда дәл осындай қатыгездікке ұшыраған. Сонымен қатар, Цай Чинге алғаш рет оның әдеттегі стереотиптік рөлдерінен мүлдем өзгеше, терең және күрделі, жетілген және ақылды адамды ойнау мүмкіндігі берілді. Ол алғаш рет стереотип емес, нақты адамды бейнеледі; өзінің автобиографиясында ол былай деп жазады: «Бірінші рет суретші мен менің жан дүниемдегі әйел ақыры кездесті». Джоанн Гриннің режиссерлігімен ол батыс классикасындағы мықты әйелдердің рөлін ойнау мүмкіндігіне ие болды, мысалы, «Орестея» (1977) қойылымындағы Клитемнестра, Агамемнон рөлінде Тим Макдоноф. Кевин Келли («The Boston Globe»): «Цай Чин мұздай керемет»; Джон Леман («The Patriot Ledger»): «Клитемнестраның барлық уақыт ішіндегі ең ұлы әйел кейіпкерлерінің бірі екенін көрсететін тамаша бейнелеу». 1977 жылы ол Тим Макдонофтың Рев. Артур Димсдейл рөлінде ойнаған «The Scarlet Letter» қойылымында Хестер Принн рөлін ойнады. Кен Эмерсон («The Boston Phoenix»): «Хоторнның сахналық нұсқауларын орындау үшін аса дарынды және сымбатты актриса қажет». Артур Фридман («The Real Paper»): «Чиннің бейнелеуі керемет, өйткені ол сезімталдыққа бой алдырмай, жүрекке жетеді». Чин Гарвард университетінде Шекспирді зерттеу курстарын оқи бастады. Содан кейін ол 1980 жылы драма саласындағы магистр дәрежесін алған Тэфтс университетінде толық уақытты оқуға түсті. Кейін ол 1994 жылы мамандыққа сіңірген еңбегі үшін Тюфт университетінің түлектер қауымдастығының сыйлығын алды. Стипендиясын толықтыру үшін актерлік өнерден сабақ берді және режиссерлік дебютын Гарольд Пинтердің «Ғашық» (1979) пьесасымен жасады. Оның магистрлік жобасы Уго Беттидің «Бейіт аралындағы қылмыс» болды, онда оның студенті Оливер Платт ойнады және ол Америка колледжінің театр фестиваліне қатысты (1980). 1970 жылдардың соңы Қытайдағы Мәдени революцияның аяқталуымен тұспа-тұс келді. Мао 1976 жылы қайтыс болды, суретшілер мен зиялылар қайтадан жұмысқа қабылданды, ал он жыл бойы жабылған университеттер қайта ашылды. Чинь Мәскеу өнер театрының 1950 жылдардағы шығарылымынан кейін Қытайға шақырылған алғашқы шетелдік драма жаттықтырушысы болды.

1980 жылдар

1980 жылы 29 наурызда Чин әкесінің әріптесі Као Юмен (曹禺) кездесті. Кездесу Нью-Йорк қаласында өтті, онда Артур Миллер драматургті Колумбия университетінің Халықаралық қатынастар мектебінде қабылдаған болатын. Осы кездесудің нәтижесінде Қытай Мәдениет министрлігі 1981 жылы Пекин қаласындағы Орталық драма өнері академиясында (中央戏剧学院) сабақ беру үшін, ширек ғасырдан кейін туған жеріне оралуға шақырды. Қытайға аттанбас бұрын Джилл Твиди «The Guardian» газетінде оның жайлы мақала жазды: «40 жасқа келген соң, кішкентай Сюзи Вонг – әдемі қыз өзін есейген, білімді, қызықты және қуанышқа толы адам ретінде жаңартты». 1982 жылы ол Уильям Шекспирдің «Бораны» пьесасының Қытайдағы тұңғыш қойылымын сахналады, «Қытай театр дәстүрінен және батыстың ішкі актерлік өнерінен шабыттанды». Қытайда жұмыс істегеннен кейін Чин Лондонға оралды, онда он жыл бойы Қытай мен Ұлыбритания арасындағы мәдени байланыс жөніндегі өкіл ретінде қызмет етті. Осы кезеңде ол Гонконгқа көптеген сапарлар жасап, Гонконг репертуарлық театрын толыққанды кәсіби театр ұйымына айналдыруға көмектесті, сонымен қатар Гонконг студенттеріне Антон Чеховтың шығармаларын оқытып, таныстырды. Гонконгта ол «Шағала» (1982) және кейін «Он екінші түн» (1988) пьесаларының Азиядағы тұңғыш қойылымдарын қойды, сондай-ақ Гонконг сахналық өнер академиясының кеңесшісі болды (1993). 1988 жылы оның «Шанхай қызы» атты автобиографиясы, Carmen Callil (Chatto & Windus) тапсырысымен Англияда жарық көрді және әлемдік бестселлерге айналды. «The Guardian» газетінің Поли Тойнби: «Цай Чиннің өмірі, оны жұлдызға айналдырған «Сюзи Вонг әлемінен» гөрі әлдеқайда қызықты болды» деді. «The Sunday Telegraph» газетінің Ричард Вест: «Тамаша және кейде трагикалық өмір тарихы» деп жазды. Бет Дафф «New York Times Book Review» басылымында: «Жарқын оқиғалар сән мен үмітсіздікті шебер үйлестірген» деп атап өтті. Жан Фриц «Washington Post» және «International Herald Tribune» газеттерінде: «Бұл кітаптың мәні – екі мәдениетте өз үйін табуға тырысқан оның күресінде, және оның жеңісі де сонда» деді. 1989 жылы «Шанхай қызы» Гонконг теледидарының мәдени тобы талқылаған «Жылдың он үздік кітабының» бірі деп танылды. 1980-жылдардың соңында Чин Дэвид Генри Хванның «М. Баттерфляй» (1989) пьесасындағы рөлге оралып, Лондонның Вест-Эндінде актерлік карьерасын жаңартты. Бұл қойылымда Энтони Хопкинс пен Глен Гой де ойнады, режиссураны Джон Декстер екінші рет жүзеге асырды. Осы қойылым кезінде «The Joy Luck Club» кітабының авторы Эми Тан Лондонның Шафтсбери театрындағы оның гримерлік бөлмесіне кірді.

1990 жылдар

1990 жылы Чин Генри Онгтың «Мадам Маоның естеліктері» атты бір актрисалық драмасында басты рөлді ойнады. Бұл, әсіресе, Чиннің әкесі Мадам Маоның жеке тазалауына ұшыраған және Чиннің анасы Қызыл гвардияның қатыгездігінен қаза тапқан фактісіне байланысты ерекше ирония тудырды. Глен Гоидің режиссерлігімен «Латчмир» театрында қойылған бұл спектакль қаладағы ең сұранысқа ие қойылымға айналды. «Herald Tribune International» газетінің журналисі Шеридан Морли: «Ол Мадам Маоның жеңіліске ұшыраған тұрғысынан зерттеуге зор драмалық қайрат пен күш салады. Цай Чиннің жетістігі – бізді оны жақтырмаудан гөрі одан да көп сезінуге итермелеуде» деді. Өзінің автобиографиясында ол: «Мен оны бейнелеуде оның әкемді бейнелегенінен гөрі әділ болуға бекіндім» деп жазды. Чиннің Ұлыбританиядағы соңғы актерлік жұмысы Лес Смиттің «Bodycount» фильміндегі рөлі болды, ол «Rear Window» арнасы үшін, «Channel 4» (1993) телеарнасында көрсетілді. 1993 жылы Чин актерлік мансабын жаңа серпіліспен қайта жаңартып, өмірін тағы да өзгертетін рөлді – «Joy Luck Club» фильміндегі Анті Линдо рөлін ойнады. «Joy Luck Club» шыққаннан кейін ол жұмысы үшін мақтанға лайық пікірлер алды. Джин Сискел оның өнер көрсетуі туралы: «Академия дауыс берушілері оны танымал еместігі үшін назардан тыс қалдырмаса екен. Мен оның есімін қайталап айтамын» деді. Бұл сөздер «Variety» және «Hollywood Reporter» басылымдарында «Академияға хабарлама» деген тақырыппен жарияланды. «The New York Times» газетінің журналисі Жанет Маслин: «Фильмде үлкен актерлік құрам болғанына қарамастан, Цай Чин оны көзге түсірді» деді. Бірақ фильм бірде-бір номинацияда жүлде алған жоқ. Сыйлықтарды табыстау рәсімінен кейін, «The New York Times» газетінің «Өнер және демалыс» бөлімінің бірінші бетінде Маслин тағы да: «Дисней тым көп актрисаны қолдады ма?» деп жазды. Чин 62 жасында Лос-Анджелеске көшіп келді.

Голливуд

Голливудқа көшіп келгеннен кейін Чинге бірден Magnum, P.I. продюсері Дональд П. Беллисарионың бір сағаттық «Crowfoot» (1994) теледидар пилотында басты рөл берілді. Серияны іске қосу жоспары болмады. 1995 жылы ол Максин Хонг Кингстонның «Жан жауынгер» туындысы бойынша, Шарон Отт режиссерлік еткен фильмде Батыл Орхидея рөлін ойнады, бұл рөлі үшін Лос-Анджелес драма сыншылары шеңберінің сыйлығын алды. Чин Джеймс Лапин режиссерлік еткен Дэвид Генри Хванның «Тони» сыйлығына ие болған «Алтын бала» фильмінде Энг Суй Ён рөлін сомдады, ол ақырында Бродвей, Лонгакре театрына (1995–1998) жетті, осы рөлі үшін «Оби» сыйлығын жеңіп алды және «Хелен Хейс» сыйлығына ұсынылды. Лори Винер, Los Angeles Times газеті: «Оның опиумға тәуелділікке түсуі қатты әсер қалдырды». Бен Брантли, The New York Times: «[Чин] Бетт Дэвис сияқты азиялық бейнесін ұсынады». Басқа спектакльдердің ішінде үш Чай Ю пьесасындағы рөлдері бар: Тим Данг режиссерлік еткен «East West Players» (1996) ұжымындағы «Жарты өмір»; Ла Хойя театрындағы «Ғажайыптар елі»; және Федерико Гарсиа Лорканың «Бернарда Альбаның үйі» (2002) пьесасының қойылымында Чита Ривераның Бернардасына қарсы Мария Жозефа, ақылсыз ана рөлі. Осы кезеңдегі басқа жұмыстарға күндізгі «Эмми» сыйлығын жеңіп алған «Попо мен Сиқырлы інжу-маржан» (1996) фильмінде Попоның дауысы; «Элен Римбауэрдің күнделігі» (2003) теледрамасында эксцентриктік Мадам Ву; және Бренда Сонгтың Венди Ву рөлінде ойнаған «Венди Ву: Үйге қайтушы жауынгер» (2006) фильмінде әже Ву кірді. 2003 және 2004 жылдары Чин Голливуд Боулда «Қытай түнінде» поэзия оқыды, бұл орында Джон Маусери, Голливуд Боул Оркестрінің негізін қалаушы жүз мүшелі оркестрдің сүйемелдеуімен өтті. Ол көптеген телесериалдарда эпизодтық рөлдерде ойнады, ең бастысы – Сандра Оның еріншегі анасы Хелен рөлі «Грейдің анатомиясында» және соңғы кезде «Royal Pains». Чин көптеген тәуелсіз фильмдерде және толық метражды фильмдерде ойнады, атап айтқанда, «Қызыл бұрыш» (1997) фильміндегі төраға Сюй, «Гейшаның естеліктері» (2005) фильміндегі тәте және Джеймс Бондтың «Казино Рояль» (2006) триллеріндегі Мадам Ву рөлдері. 2008 жылы оған Қытайдың XVIII ғасырдағы ең сүйікті классикалық романы «Қызыл бөлменің арманы» (红楼梦) романының сәнді бейімделуінде Жесір қыздың (贾母) рөлі ұсынылды. Бұл Қытайда актриса ретінде жұмыс істеген алғашқы тәжірибесі болды және ол 50 эпизодты аяқтау үшін бір жылдан астам уақыт жұмсады (2010). Лос-Анджелеске оралғаннан кейін Чин Джастин Типпинг режиссерлік еткен AFI дипломдық фильмі «Нани» фильмінде Альцгеймер ауруынан зардап шегетін әйелдің басты рөлін қабылдады, бұл фильм «Студенттік «Оскар»» және DGA Студенттік фильмдер сыйлығын жеңіп алды (2012). 2014 жылы ол Marvel's Agents of S.H.I.E.L.D. сериалдарында, «Joy Luck Club» фильміндегі әріптесі Миң Намен бірге Мелинда Мейдің анасы Лиан Мей рөлін ойнады. Чин HBO-ның «Getting On» сериалының екі эпизодында пайда болды. Оның «Шанхай қызы» атты автобиографиясы он түрлі нұсқада жарық көрді.